]> The bardic poems of Tadhg Dall Ó Huiginn [1550–1591] An electronic edition Tadhg Dall Ó Huiginn Eleanor Knott Electronic edition compiled by Emer Purcell proof corrections by Hilary Lavelle, University of Ulster at Coleraine University College, Cork The HEA via the LDT Project. The IRCHSS via the Digital Dinneen Project. Second draft, revised and corrected. 56,500 CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of the Department of History, University College, Cork
College Road, Cork, Ireland—http://www.ucc.ie/celt
2007 2008 CELT online at University College, Cork, Ireland. G402563

Available with prior consent of the CELT project for purposes of academic research and teaching only.

Copyright for the printed edition rests with the Irish Texts Society. The electronic edition was compiled with the kind permission of the copyright owner.

 You can purchase the book(s) containing this text via the ITS website (http://www.irishtextssociety.org/). Click on the link to the RIA shop. Manuscript sources Dublin, RIA 3 B 14, 1826, by Micheál Óg Ó Longáin of Co Cork from a vellum of 1594, belonging to Cormac Ó Heaghra of Anagh Mór, Co Sligo. The vellum MS, was written for Cormac Ó Heaghra to whom poems 29-32 are addressed. Poems 29, 30, 31,32. Dublin, RIA 23 A 45, Muiris Mac Gormáin of Louth. (See O'Grady, Cat. 498. Also see Introduction p. xxiv of printed edition). Dublin, RIA 23 B 25, Probably 18th century. "Nothing to throw any light on the transciber's name or time". O'Curry, RIA MS. Cat. Poem 43. Dublin, RIA 23 B 38, Séamus Ó Murchughadh of Droichead Ceann Puill. Contains poem 37. Dublin, RIA 23 C 12, c.1757; partly by Seaghén Ó Connaire but our poem is in another hand. Poem 32. Dublin, RIA 23 C 18, c. 1766, the part containing our poem by Mícheál Ó Longáin, Co Cork. Poems 32. Dublin, RIA 23 C 26, c. 1770, Tomás Ó Súilleamháin, Co Cork. Poem 20. Dublin, RIA 23 C 33, c. 1830, Micheál Óg Ó Longáin, Co Cork. Poems 2,5. Dublin, RIA 23 D 4, early 18th century? no name. Neatly written but not a scholarly hand. Poems 9, 11, 14, 26, 40. Dublin, RIA 23 D 5, c. 1715 Seón Mac Solaidh, of Meath (See Gadelica I, 159, 161). Orthography very inaccurate. Poems 4, 32. (See introduction of printed edition, p. xxiv). Dublin, RIA 23 E 14, c. 1846, John O'Daly. Poem 6. Dublin, RIA 23 E 16, 1800-33, M. Óg Ó Longáin, Co Cork. Poem 24. Dublin, RIA 23 F 16, 1656, Fearghal Ó Gadhra, of Co Sligo, at Antwerp and Lisle, see O'Grady, Cat. 339. Poems 1, 4, 7, 8, 9, 11, 12, 14, 15, 16, 17, 20, 22a, 25, 26, 36. Dublin, RIA 23 G 1, 1709, the part containing our poem by Art Ó Caoimh, Co Cork. Poem 20. Dublin, RIA 23 G 8, 1711, mostly Tadhg Ó Neachtain. (See Stair Éamuinn Ó Cléire, Br. and Gad. I, 156). But the hand in which our poem is written resembles that of Muiris Ó Nuabha. Poem 32. Dublin, RIA 23 G 12, c. 1840, Sean Ó Cléirigh. Poems 4, 32. Dublin, RIA 23 G 20, 1788-97, Micheál Óg Ó Longáin Co Cork. Poem 15. Dublin, RIA 23 G 23, 1794, M. Óg Ó Longáin. Poem 6. Dublin, RIA 23 G 24, 1800, M. Óg Ó Longáin. Poems 7, 14, 20. Dublin, RIA 23 H 8, 1864, Joseph O'Longan, from an imperfect paper MS. written in 1712 by Donal O'Teimhin for Cornelius O'Brien, of Kilcor, Co Cork. This a beautifully written MS., and the text extremely good. In many cases large vacant spaces are left for initial letters, which suggests that D. O'T. had a vellum exemplar. Poems 1, 4, 7, 15. Dublin, RIA 23 I 40, No date or name appear, bu the writing is that of the late 17th or early 18th century, and the text is good. Poem 4, 37, 38. Dublin, RIA 23 K 25, 1818, Maoil &Sdot;eachloinn Ó Comhraidhe (O'Curry's brother). Poem 40 (and see Introduction printed edition, p. xxiv. Dublin, RIA 23 L 17, c. 1745, Seán Ó Murchadha na Raithíneach of Carrignavar, Co Cork; the hand is ugly, but the text is carefully written and extremely good, much better than those of the O'Conor Don MS. and 23 F 16. For the scribe see O'Grady, Cat. 515-6, and the ed. of his poems by Torna; see Ériu 4, 209. Poems 1, 8, 11, 12, 15, 17, 22a, 30, 31, 32. Dublin, RIA 23 L 32, Risdeard Tuibear of Co Dublin, see Gad. I, 159, 161. See poem 43, Notes in the printed edition. Dublin, RIA 23 L 34, 1714, the part containing our poem is by Muiris Ó Nuabha (Maurice Newby) of Tipperary, a careful scribe, Gad. I, 160-161, and ref. to H 6 15, infra, TCD MSS. Poem 7. Dublin, RIA 23 M 16, 1768, Andrias Mac Mathghamhna, Limerick. Our poem was transcribed from a MS. of 1567, according to the heading, (see p. 268 of printed edition). Poem 40. Dublin, RIA 23 M 17, c. 1715, Séon Mac Solaidh, of Meath, see 23 D 5 supra. See introduction of printed edition, p. xxiv. Dublin, RIA 23 M 18, Same as last. Poem 32. Dublin, RIA 23 M 34, c. 1684, Eóghan Ó Caoimh, See Gad. 1, 2; 5 etc. Text of the dám dírech is bad. Poem 34. Dublin, RIA 23 M 47, 1790-1816, the part containing our poem is by John O'Daly. Poem 6. Dublin, RIA 23 N 11, c. 1766, Micheál Ó Longáin. Poem 24. Dublin, RIA 23 N 12, c. 1766?, Micheál Ó Longáin and M. Óg Ó Longáin. Poems 8, 16. Dublin, RIA 23 N 14, c. 1790, Micheál Óg Ó Longáin. Poem. 8. Dublin, RIA 23 N 15, c. 1740, Micheál Ó Longáin. Poem 6. Dublin, RIA 24 A 26, 19th century, no name. Poem 2. Dublin, RIA 24 A 28, 1818, M. Óg Ó Longáin. Poem 6. Dublin, RIA 24 C 5, 1844-55, Éamonn Ó Mathghamhna: ar na aithsgríobha as seanleabhar árrsa no cianaosda do sgribhe an t-Athair Seaghran h Connaire. See printed edition p. 104. Poem 32. Dublin, RIA 24 C 20, c. 1855, Brian O'Looney. Poem 7. Dublin, RIA 24 L 36, 1885, Patraic Mhac Oghannán. Poem 28. Dublin, RIA 24 P 12, No date, but the writing is early 17th century, of the O'Cleary school. Text good. Poems 9, 11, 13. Dublin, RIA 24 O 25, vellum, the part containing our poem probably c. 1580, see Leabhar Chlaine Suibhne ed. Rev. Paul Walsh, 1920. Poem 27. Dublin, RIA 24 P 27, no name or date; the 16th century poems are in a late 17th century hand. Text good. Poems 2, 5. Dublin, RIA A iv 3, no name or date; defective at beginning and end. The writing is a scholarly 17th century hand, and the text good. Poems 3, 12, 13, 21. Dublin, RIA A v 1, no name or date; hand late 17th century. Text good. Poems 1, 2, 3, 4. Dublin, RIA A v 2, no name or date; various hands, the copy of our poem is probably late 17th century. Text fairly good. Poem 7. Dublin, RIA C i 1, 1731, Charles O'Conor of Belanagare, Co Roscommon. Poem 15. Dublin, RIA C iv 1, The greater part of this book consists of Maguire poems transcribed at Dublin in 1713, by E (This is his own spelling of his christian name in the this MS) Buidhe Mac Cruitín, from the Duanaire (Poem-book) of Cú Chonnacht Mhág Uidhir (slain at Aughrim in 1691). Some fragments of the Duanaire itself, together with some leaves from other early 17th century mss., follow the transcriptions. The copies of our poems by E Buidhe, show in general style the same peculiarities of spelling as those in 24 P 12, but wrong accents are frequently added, and the spelling is often inaccurate. Poems 9, 11. Dublin, RIA E ii 1, 18th century, our poem by Chas. O'Conor of Belanagare in 1749. The copy is evidently from that in the O'Conor Don MS., with which it closley agrees. Poem 16. Dublin, RIA F ii 4, 1820, Peadar Ó Longáin. Poem 7. Dublin, RIA F iii 1, 1820, Micheál Ó Longáin and Peadar Ó Longáin. Poem 7, 8. Dublin, RIA F iv 4, 1809, M. Óg Ó Longáin. Poem 8. Dublin, RIA F v 3, 1788, Énrí Mac An tSaoir, Dublin. Poem 9. Dublin, RIA F vi 2, 1813, M.Óg Ó Longáin. Poem 5, 7, 8, 14, 16, 24. Dublin, UCD-OFM A 34, otherwise MS. No. 16, (formerly Franciscan Convent, Merchants' Quay) c. 1628, see RC 11, 326, Ériu 5, 51, ZfcP 10, 274. Poems 1, 15, 18, 22a, 28, 33, 36. Stonyhurst College, A ii 20, c. 1701, by C. Ó Corbáin. Poem 33. Harvard University Library, Leabhar Branach see O'Grady Cat. 499. Poem 35. Dublin, TCD F 1 18, 18th century? A miscellaneous collection of historical extracts; the copy of our poem is in a hand resembling that of Chas. O'Conor of Belanagare. Poem 4. Dublin, TCD F 4 13, 1578, vellum. No name; see O'Grady, Cat. 428, and TCD Cat., ed. Gwynn. Poem 17. Dublin, TCD H 1 6, c. 1761, Aodh Ó Dála, an unreliable scribe; see O'Grady, Cat. 499. Poem 3, 33. Dublin, TCD H 1 14, 1750, a copy of Leabhar Branach by Aodh Ó Dála above. For general comments see O'Grady, l.c. and Gwynn's Cat. Poem 9, 35. Dublin, TCD H 1 17, 1755, same scribe as last. Poem 44. Dublin, TCD H 4 3, 18th century, Muiris MacGormán, of Louth, see above, 2. Poem 4. Dublin, TCD H 4 4, 1726, Aodh Ó Dála. Poem 35. Dublin, TCD H 15, 1728, Stiabhna Ríghis, otherwise S. Ó Maoil Chraoibhe, see Gad. 1, 161, 302. Text fairly good for the period. Poems 4, 12, 20, 32. Dublin, TCD H 4 20, 1725-29, Tadhg Ó Neachtain. Poem 9. Dublin, TCD H 5 9, c. 1684, identity of scribe doubtful. Poem 44. Dublin, TCD H 6 7, c. 1737, Donnchadh Ó Connaill(?). Poem 7, 14, 20. Dublin, TCD H 6 15, 1714, Muiris Ó Nuabha, see above, 25. Poem 44. Dublin, TCD H 6 17, 19th century, Edward O'Reilly. Poem 44. Advocates Library, Edinburgh, No. XLIV, 17th century hand, no name, see Mackinnon, p. 122. Text good, but not always legible. Poems 4, 7, 9, 11, 15, 16, 17, 18, 21, 23, 25, 26, 30, 32, 41, 42. Advocates Library, Edinburgh, No. XLIX, 17th century?, see Mackinnon, pp 99, 124. Poem 8. Advocates Library, Edinburgh, No. LII, a collection of undated fragments, probaby 17th century. Poem 15. In private possession. The Book of O'Conor Don, Clonalis, Co Roscommon, written at Ostend in 1631, by Aodh Ó Dochartaigh, as Prof. Hyde has shown in his description of the MS, Ériu 8, 78. The hand, though extremely neat and pleasing, is not a scholarly one, that is, it does not suggest that the writer had been educated in the tradition of the native schools. The text is often faulty, and in fact the principal value of this MS. is that it contains unique copies of a great many interesting pieces. The only poems of Tadhg Dall not found in it are: 2, 3, 5, 6, 13, 18, 20, 21, 24, 27, 28, 29, 30, 31, 33, 34, 35, 41-44. Further reading Edmund Crosby Quiggin, Prolegomena to the study of the later Irish bards, 1200–1500 (Oxford 1911). Standish Hayes O'Grady, Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum (London 1926–53)[Vol. 1, by Standish Hayes O'Grady; vols. 2–3, by Robin Flower, completed by Myles Dillon]. Eleanor Knott, An introduction to Irish syllabic poetry of the period 1200–1600: with selections, notes and glossary (Cork, Cork University Press 1928). Eleanor Knott, Irish classical poetry: commonly called bardic poetry (Dublin 1957). Osborn J. Bergin (ed.), Irish bardic poetry, ed. David Greene & Fergus Kelly (Dublin 1970). Liam P. Ó Caithnia, Apalóga na bhfilí 1200–1650 (Dublin 1984). Katharine Simms, Bardic poetry as a historical source. In: T. Dunne (ed.), The writer as witness (Cork 1987). Pádraig A. Breatnach, A New Introduction to the Bardic Poems of Tadhg Dall Ó hUiginn (1550–1591), Irish Texts Society (Dublin 1997). Michelle O'Riordan, Irish Bardic Poetry and Rhetorical Reality (Cork 2007). The edition used in the digital edition The bardic poems of Tadhg Dall Ó Huiginn [1550–1591] Eleanor Knott first edition cviii + 280 pp. London 1922 Irish Texts Society Irish Texts Society [Cumann na Scríbheann nGaedhilge] 22

CELT: Corpus of Electronic Texts

The present text represents pp. LXXXIX-–XCIV and 1–280 of the volume. The remainder of the editorial introduction, as well as notes and indexes, has been omitted.

Text has been proof-read twice.

The electronic text represents the edited text. Text supplied by the editor is tagged sup resp="EK". Expansions to the text are marked ex.

There are no quotations.

The editor's hyphenation has been retained.

div0=the poem book; div1=the section; stanzas are marked lg; metrical lines l. Paragraphs are marked p.

Names are not tagged, nor are terms for cultural and social roles.

 By Tadhg Dall Ó hUiginn c.1570–1590 The text is in Classical Modern Irish. The notes are in English. bardic poetry 16c duanaire poembook 2008-10-10 Beatrix Färber ed. Header modified; keywords added; file validated. 2008-07-24 Beatrix Färber ed. Value of div0 "type" attribute modified, some modifications made to header. 2007-12-14 Beatrix Färber ed. Note inserted in header. 2007-08-20 Beatrix Färber ed. Header modified; file re-parsed. 2007-02-08 Emer Purcell ed. Minor corrections made to the text; addition of bibliographical detail. 2007-01-30 Beatrix Färber ed. Header modified; file parsed. 2007-01-15 Emer Purcell ed. Text proof-read (2); structural and content markup inserted; header compiled with bibliographical details. 2006-07 Hilary Lavelle ed. Text proof-read (1); some markup added. 2006 Data Capture Company data capture Text scanned, basic XML markup applied. DO MHAC Í DHOMHNUILL Tógaibh eadrad is Éire, fada atá ar tí aoinchéile; ar gclódh aoibhneachta fear bhFáil, gan fear n-aoinleabtha d'fagháil. Fada nár &fdot;éad Inis Bhreagh tógbháil idir í is éin&fdot;ear; olc an bhaintreabhthach bean &Fdot;loinn, treabh na n-aitreabhchloch n-áloinn. Éigin dí dul as a cruth, nós na mban bhíos gan chumhdach; tír na sruth mbraotana mbinn — cruth na haontamha ar Éirinn. Leannán na ríogh, Ráth Uisnigh, uidh 'sna crothuibhsin, learga finnmhíolla gruadh ngeal gur tuar im⋅níomha d'&fdot;eitheamh. Do trochlaigheadh ceann i gceann ardphuirt aireachuis Éireann; earradh clúimh tiomchal gach tuir, fionnchladh gach dúin 'na dhíoghuidh. Do maoladh a cnuic corra, do treabhadh a tóranna; Múr Té na gclaich&fdot;innteagh gcuir nách aithintear é ag eólchuibh. Ní mhair dhíbh trá acht a dtaise, tugsad maise ar mhíomhaise; múir bhrat⋅oilse Banbha Néill — damhna attoirse iaidséin. Gidh eadh is usaide linn an ceó tuirse atá ar Éirinn, Múr Té do hainmnigheadh d'Art — gur tairngireadh é d'&fdot;urtacht. Atá i ndán dó go dtiocfa fear &fdot;uaslaicthe a airmearta, budh éigin trá a thocht asteagh lá éigin ar Ghort nGaoidheal. Ribhse, a Choinnmheic an Chalbhaigh, iomdha fáidh rod-fíortharngair — sibh ar tí a chéile is cubhaidh — do bhí Éire eg anamhain. Mairg nách tugann, a thaobh slim, tallann éigin dá hinntinn don ráith chuirr ghéigiobhraigh gloin, céidiomdhaidh Chuinn is Chobhthoigh. Sill go meinic a gruadh gheal, claon do dhearc uirre os íseal; tug th'aghaidh ar a slios slim, labhair gan &fdot;ios re hÉirinn. Dlúthaigh ria, luigh 'na leaba, a chneas áluinn oighreada; téigh re cneas chéile Logha, suil bheas Éire i n-aontomha. Druid an béal mar bhlath suibhe, 'san déad solus sneachtuidhe, le póig go báintealaigh mBreagh, go bhfáilteadhaibh chóig gcóigeadh. Do-rad Niall mór mhac Eachach, ór &fdot;ás tú, a ghruadh gheilleathach, phóig uaidh a hionnamhla sin dár &fdot;uaigh &fdot;ionnadhbha nÉibhir. Tug phóig a haithghin oile dá dtárraidh Brian Bóroimhe, gan imriosain, a ghlac geal, an finnliossoin Mhac Míleadh. Mar mhná na n-ilgheas oile, fuasgladh Bhanbha braonuighe atá ar phóig d'&fdot;oghbháil aguibh, a bhonnbháin óig abhraduibh. Nós na mban bhíos fa gheasaibh, biaidh Éire an &fdot;óid bhailbheasaigh — clár móireithreach na sriobh seang — ag fior &fdot;óireithneach Éireann. Fada roimpe ó do bhí bean mar tá an chríochsa Mhac Míleadh, san tseanAfraig gainmhigh gil tealachbhuig aibhnigh éignigh. Do-rinne an céid&fdot;ear ro char baincheann na n-oiléan n-iongnadh don óigh bharrlagúir bhosghloin bhandragúin mhóir mhíochosmhoil. Inghean Iopragáid mheic Núil do chaith treimhse i ndeilbh dhragúin, 'sa lán d'ilgheasaibh re a hucht budh dál imreasain d'&fdot;urtacht. Do-beirthi, gi bé hadhbhar ar tí a horchra dh'athadhnadh, lá gach bliadhna buaidh ndealbha dá gruaidh niamhdha naoidheanda. Mac ceannaighe a crích &fdot;uinidh téid feacht n-aon dá hionnsoighidh, dá bhfuair 'na hinghin umhail an sduaigh mbinnghil mbanamhail. Tug toil a mheanman don mhnaoi, guidhis an bhféata bhfoltnaoi mar bhainchéile dá ghnúis ghloin, gear chúis aithmhéile a hiarroidh. Do ráidh ríoghan an ruisg cuirr: do bheinn a gad dá bhféaduinn, a óigleanaibh ⋅ídh ⋅ochruidh dhóidleabhair mhín mhalachdhuibh. Do dheóin nó ar éigin agam biaidh tú, ar an t-óg abhradonn, do-chuaidh mé óm fhéagain d'&fdot;ior, ní féadair é, ar an inghean. Bím, ar sí, gach uair eile i ndeilbh dhragúin teintidhe, mo ghnúis bhláth dhonnmhálla dhil gur fáth orghránna dh'&fdot;aicsin. An bhfuil cabhair dhuit i ndán, ó so amach? ar an macámh, a ghnúis naoidhe go ngruaidh ghlan, gá huair ⋅aoile do ⋅aoradh? Atá ridire i ndán dúin, do theacht is mé i ndeilbh dhragúin, le póig dá saorfaidhir sinn, do laochraidhibh &Fdot;óid &Fdot;éilim. Budh fear dhamhsa an t-óg iochtmhar, dó atá i ndán go ndingiontar rí ar na hoiléanuibh don &fdot;ior, ní is doidhéanuimh do dhéiniomh. Do bhí a tabhairt dhúinn i ndán, d'Éirinn mise, ar an macámh, an phóg mhúchfas do mheanma, a chúlcha⋅ óg oireaghdha. Cionnus do bheith i ndán duit, do ráidh an inghean ordhruic, an ní adeire, a chnú chridhe, 'sgan tú reimhe id ridire? Mac an cheannaighe ód-chluin sin gabhthar leis grádha gaisgidh; téid don bharrúrthais deirg dhuinn, re ceird n-andúthchais d'&fdot;oghluim. Re béal maidne arís reimhe, táinig d'&fdot;ios na hingheine; fáth iongantais mar &fdot;uair sin, an sduaigh bhfionn&fdot;olttais bhfaoilidh. Fríoth leis ar maidin mochthráith a gnúis mhíolla mhalachbhláith, 'sa ciabh lagúr thairseach thiogh, 'na dragún taidhbhseach theiniodh. Gluaisis roimhe i raon madhma ód-chí an n-oilphéisd n-allmhardha, a bhás don turussa ar dtocht, cás nárbh urusa d'&fdot;urtacht. Téid tar ais dá hiomdhaidh féin inghean Iopragáid ainnséin; 'sdo bhí an inghean bhonnbhán bhinn lomnán d'imneadh 'na hinntinn. Tug móid ón lósoin i le nách éireóchadh d'&fdot;ior eile, go dtí an tairngeartaidh dar dhán sí as a hairmeartainh d'iompádh. Atá fós — fada an fulang — a rosg uaine abhramhall, a taobh geal, a gruaidh chorcra, nách fuair fear a furtochta. Éire an bheansoin, a bharr slim, tusa an fear &fdot;óirfeas Éirinn: slóigh goimheamhla dhanar ndúr aghadh dhoidhealbha an dragún. Druid 'na coinne, a chiabh lúbtha, ná fill ón deilbh dhragúnta atá ar Bhóinn bhréag⋅rothaigh bhinn, fóir a héagrothaibh Éirinn. I láimh eachtrann re hathaidh, a Chuinn í Chuinn Chéadchathaigh, mór sochuidhe dá rádh ruibh nách mothuighe Clár Cobhthuigh. Atá an chóir aca, a ghruadh geal, ní robhuidheach Meic Mhíleadh díbh, a Choinnmheic an Chalbhaigh, bhán dtír n-oirdhreic n-abhallghloin. Ar son nách beitheá, a bharr tiogh, i gceannas chríche Gaoidheal, críoch Bhanbha do bhuing a glas tarla, a Chuinn, ar do chumas. Urusa dhuit déanaimh cean, tnúthach gcogaidh Meic Mhíleadh; beag na faghla, a &fdot;ir Eithne, do-bhir Banbha buaidheirthe. Adhnaidh teach don toigh re a thaoibh; géabhaidh cách dod chéibh bharrchlaoin, do rún cagaidh dá gcluintear, tnúdh is abaidh adhuintear. Do nós leathnuighthe an luisne, biaidh feadh an Chláir Chobhthuighse a &fdot;oghlaidh féin ar gach fonn, ót &fdot;oghlaibh ar &fdot;éin n-eachtronn. Budh é a chríoch, a chruth sídhe, lingfidh lucht gach éntíre, led ghruaidh mónanda ón mall sriobh, tóranna Gall is Gaoidhiol. Eirg ina gceannas, a Chuinn, tar rompa fós go Fréamhuinn; a chaithleómhain bhasghloin Bhreagh, aithbheóghaidh gasraidh Ghaoidheal. Ná léig dhíot ar Dhún na nGall, ná ar chuan Easa Dá Éagann, ná ar ⋅eanLoch bhfíonúr bhFeabhail, ríomhúr Teamhrach toireamhain. Mairg fuair go seachónadh sibh ar choicéadaibh chuain &Sdot;ligigh, nó ar Chruachain ngeiltrealmhaigh ngloin, seinTeamhraigh Thuathail Teachtmhair. Briathra fádh is fuighle naomh dá huaimse dot &fdot;olt bharrchlaon; nách leó do tiorchanadh thall an t-eó a fionnchaladh Fréamhann? Fáidh do reachta, a rí Bearnais, séan gcnuais ar chraoibh dhuilleaghlais, fearg bhuinne ag breith a thoraidh, cleith tuinne 'na torchoraibh. Iomad asa ag uathadh cruidh, iomad cruach ar chionn ⋅amhraidh — lucht fáisdine ón fearr t'aithne — fáistighe ceall cumhdaighthe. Tú ar toil cháigh is cách dod thoil, tú ós cách is cách uasoibh; tú ar breith gach aoin&fdot;ir 'sgidh eadh, Gaoidhil fad bhreith do-beirthear. Faoilidh ród, a rún faoilidh, don toisgse atáid fionnGhaoidhil; do nós mhná re a céile cuil atá Éire ret óguibh. TÓGAIBH Ó DOMHNUILL Dia do bheatha, a mheic Mhaghnais, ó Thír Chonaill chaladhghlais; bí ag deifreaghadh, a ghruadh ghlan, go sluagh gcleithleabhar gCruachan. Deifrigh chugainn, má taoi ag teacht, ní beag tadhall san tuaisgeart; a rí an &fdot;onnmhuighe Ultaigh, bí it chomhnuidhe i gConnochtaibh. A ghnúis dílligh, deifrigh ort d'féachain Chóigidh Ól nÉagmhocht; ná bí troighleasg, tar anall, ná gabh toirmeasg 'na thiomchall. Dia do bheatha, bí ag toidheacht, tiomsaigh trá do ⋅aoroireacht; déana lán⋅luaigheadh, tar thort, tre mhagh gclárnuaigheal gConnocht. Tiomsaigh leat laochraidh Uladh, fada atáid gan tiomsughadh, do sgur chommórthais chlann gCuinn red bharr ndonnórthais ndíoghunn. Fiarfaigh féin do ⋅íol &Sdot;uibhne, an truagh leó, a &fdot;laith Mhodhuirne, mar táid Connachtaigh ag cur re trommacraidh &fdot;áid Uludh. Abair re clannaibh Néill náir déanad connailbhe is combáidh; foillsigh dhóibh a rabháigh rinn, a bhranáin óir ós &fdot;idhchill. Tabhair chugainn druim ar dhruim síol Eóghain, ceinéal gConaill, fad dhreich n-úir ngríosmhálla ngil, do ⋅úir chíoschána an chúigidh. Do chomhnámhaid, do chleamhnaoi, cruinnigh fad chéibh n-imealnaoi; fine mhór chneasbhláith Cholla, slógh ó leasráith Liathdroma. Aithnidh dúin, gé dearmaoid soin, ná rigthi a leas lá an tsluaghaidh acht clann &fdot;ionnDálaigh &fdot;óid Bhreagh, ioldánaigh na gcóig gcóigeadh. Na ceithre dronga atá thall don tsíol do chin ó Chonall — cur feadhma dhóibh risan druing slóigh Teamhra ní budh tualuing. Clann Dálaigh na ndúinteadh slim, Dochartaigh, sluagh síl mBaoighill; síol órbh an⋅uaimhneach Ulaidh — síol glanuaibhreach Gallchubhair. Ag sin na ceithre catha atá d'éis an ard&fdot;latha, lucht buaidhirthe Banbha Cuinn, sluaigh⋅irthe calma ó gConuill. Dá meathaid fir Éireann ort, géabhaid duit ceannas Connocht laoich &fdot;romhtha na gceithre gcath, beithre Tolcha na Teamhrach. Síol gConaill na gceithre slógh tabhair leat líon a dtionól, fonn sámh na ngort&fdot;oithneadh nglan — go socroighthear clár Cruachan. Go ndíoghla tú ar imthigh ort, ná déana síoth ná socrocht fa chrích mbuig sein⋅leachta Sreing, do chuid eighreachta d'Éirinn. Ná bí réidh go rabhthaoi i bhus,> eadamar, a ucht solus, ní budh thall réidheóchaid ruinn ó éireóchaid clann Chonuill. Ní cás duit dol ar a n-iocht; go leagthar iad i n-aoiniocht, ní soileagtha thú tairsibh, oireachta an chrú Chonaillsin. Níor chóir dhuit déanamh tairsibh, oircheas don chrú Chonaillsin, dot chneas ⋅íth⋅eang, dot ghlaic gil, a ndícheall dait do dhéinimh. Ní mór dhíobh, a dhearc mhálla, nách oide dil diongmhála, nó rodhalta dot ghruaidh ghil, nó comhalta uair éigin. An lucht is sine ná sibh, atáid agaibh 'na n-oidibh, clann cháigh 'na ndaghdhaltaibh dhuit, a tharngartaidh Cláir Chorbmuic. Briathra a maca samhla so adubhairt Conall Cruachno ar Moigh Léana uair eile, a réalla ⋅luaigh &Sdot;ligighe. Lá dár fógradh cath ar Chonn ar Moigh Léana a los eachtronn — barr cleathmhongach na gclodh lag — le Mogh neamhchorrach Nuadhad. Teagaid fa Mhogh Nuadhad náir forgla &fdot;ear nÉireann d'éanbháigh — sluaigh &fdot;lathamhla ar nár ligh smacht — acht &fdot;ir chathardha Chonnacht. Ní raibhe le Conn san chath acht fir Chonnacht dá chumhdach — laoich na ngreagh soidhéinmhe seang — re coimhéirghe &fdot;ear nÉireann. Beag dhúinn Connachtaigh, ar Conn, do mhuin chomhráidh re Conoll, is sluagh Éireann 'nar n-aghaidh, a ghruadh ⋅éimh⋅eang ⋅íodhamhail. Fir Éireann ó thuinn go tuinn, dob iad comhráite Conuill, níor chuirthe dháibh uamhain ort, eidir ⋅luaghaibh chláir Chonnacht. Oide dhuitse nó dalta, ar Conall, nó comhalta, a chiabh ghnéabhuidhe, a ghrádh ban, gach éanduine i gclár Chruachan. Sinsir Chonnacht láimh do láimh, do ráidh Conall i gcéadáir, atáid 'na n-oidibh agaibh, a bhoiggil áig abhraduibh. Comhalta dhuitse, a dhearc mhall, do lucht comhaoise, ar Conall, ód chomhaltrom, a ghruadh gheal, re sluagh dtolachcorr dTailtean. Gá dám dhó? ar Conall Cruachna, atáid ar n-óig anuallcha dhuit, a mharcaigh Mhuighe an Sgáil, 'na ndaltaibh uile d'éanláimh. Créad as budh beag leat do líon mar sin, ar oide an airdríogh; sluagh carad ar aontoil ann aontroigh tharad ní thiobhram. Bristear le Conn na gciabh lag cath na maidne ar Mhogh Nuadhad; gealladh maith Conaill do Chonn is maith do chomhaill Conoll. Mar sin duitse, a Í Dhomhnaill, ní tháirfe taom éagomhlainn eidir &fdot;réimh chogthaigh Conoill, a ⋅éimh &fdot;ortail abhramhoill. A leómhain Éirne, ní &fdot;uil acht éanchúigeadh it aghaidh, 'sdo bhí Éire ag cor ar Chonn do thol a chéile acht Conoll. Is iomdha comhmaith Conuill d'aos ghráidh fad ghruaidh abhradhuinn, mar do bhí an Conaillsin Cuinn 'sa rí i gcomhaimsir Chonuill. Dóigh mar do cuireadh le Conn i sluagh Cruachna 's i gConoll, do dhóigh it chomhaltaibh cuir, 's i romhacraidh mhóir Mhurbhaigh. Fearr iad so ná' seacht n-urdail do ⋅luagh thacair thiomargaidh, fa mhílidh Mhoighe na bhFionn a tíribh oile Éirionn. An gcéin bheid ina mbeathaidh an sluagh fraochdha fuireachair beag d'anbhuain bhus eagail libh, a dhreagain armruaidh Oiligh. Créad an turbhaidh atá ort gan teacht d'féachain &fdot;ear gConnocht — laoich na ngreagh síodhamhail seang — ag síor&fdot;aghail &fdot;ear nÉireann? Tuigim fós fáth do mhoille, a chodhnach cláir &fdot;ionn&Fdot;oinne, mar nách foil anacal ort ag moigh cladh⋅ocar Chonnacht. Goillidh ar th'inntinnsi, a Aodh, críoch Mheadhbha na múr bhfionnchaomh ar son nách fuiltear réidh ruibh, a muintear féin dá foghuil. Dol dí i n-aoineacht ód ghruaidh ghloin fearr leatsa iná' lot eadroibh; saoilim gur lat an leanabh, a ⋅lat bhraoi⋅lim bhaisleabhar. An gcualabhair cúis na mban, nó an bhreath ríoghdha rug Solamh, a ghéag neamhchranda ón Mhuaidh mhir, i n-uair leathranna an leinibh? Táinig lá i láthair &Sdot;olaimh cúpla inghean éagsomhail, dias data ghnéanaoidhe ghlan, éannaoidhe aca ar iomchar. Do bhí gach bean dona mnáibh ar dteacht 'na cheann i gcéadáir dá dhearbhadh gur lé an leanabh, go ndearnadh é d'áiteaghadh. Ó nách fuil fiadhnuise libh don chursa um cheann an leinibh, a roinn eadraibh dob áil liom, ar eagnaidh cáigh go coitchionn. Maith an bhreath, arsa bean díbh, rug Solamh mór mhac Dáibhídh dúinn fán gcloinn ndóidleabhair nduinn, roinn an óigleanaibh eadruinn. Fearr liomsa mo leanabh féin, ar an bhean oile ainnséin, gan bheith i mbaoghal don mhac 'sa bheith it aonar agat. Tusa féin máthair an mheic, ar breitheamh na mbreath n-oirdhreic, deimhin gur it bhroinn do bhí, roinn an leinibh ní léigthí. Mar sin, a Aodh mheic Maghnais, do dhruim uilc nó iomarbhois— gá dtám 'ga innise ort?— nár mhillisse clár Connocht. Níorbh áil leat, mar is leat féin sealbh Chonnacht, a chneas mínréidh, bheith dá milleadh, a ghlac glan; do-rinneadh lat an leanabh. Do chaomhain sibh Cruachain Chuinn, do chosain tú ar chloinn gConuill port sein&Sdot;ligigh na sreabh nglan tar deinmnidibh &fdot;ear nUladh. Dá ndearntá comhairle cháigh, do bhiadh Tailte 'na teannáil, 'sdo bhiadh Cruacha ar char eile; ná gabh uatha a n-impidhe. Ní héidir ón Inghin Duibh, dá mbeitheá féin dá bhfoghuil, a dhéar díleanda ó Bhóinn Bhreagh, díbhearga dhóibh do dhéineamh. I gcúigeadh 'na mbia an bheansa ní lamhthar luadh imreasna; srian re Conallchaibh gur chuir, do chomharthaigh Fiadh Fionntuin. Go breith oirn d'inghin &Sdot;éamais síoth do chách ní choingéamais — fiadh Breagh go dtarla ar a tol — ar feadh an abhra d'iadhodh. Ón tráth fá dtánaig tar muir ní chuimhnighid clan Dáluigh, tre sduaigh Cabha an chláir iodhain fala cháigh 'na gcroidhiodhaibh. DIA DO Ó DOMHNUILL Molfaid Conallaigh clann Táil, guais gur comhartha conáigh do ⋅íol daghRosa ón Mháigh mhoill na faghlasa Chláir Chonoill. Atáid re hathaigh d'aimsir — síol mBriain 'san chlann Chonaillsin — thart thall i gcomhar dá gcur, moladh ann agus aorudh. Do-nímis — éigse an taoibh thuaidh, molta ⋅íl gConaill chrannruaidh 'na n-imdheargadh do chloinn Chais, croinn &fdot;innleargan an &Fdot;orghais. Do bhearnsam, gi bé fachain — éigse ⋅íl gCuinn Chéadchathaigh, clú sein⋅leachta móir Mogha, róimh eighreachta an eangnomha. Ní dhéanmais duain móir molta, nó fiú an éanroinn ábhochta, gan leith diomolta ag cloinn Chuirc, croinn dob iongonta d'&fdot;óbuirt. D'eagla gomadh éigean dún ar n-aighthe orra d'iompúdh, ar síol mbúidh gcaithréimeach gCais aithmhéileach dhúin a ndéanmais. Ní ar son gcruidh ná gcupadh n-óir, séad mbuadha nó brat ndonn⋅róil, fríoth linn adhbhair na haoire ar dhamhraidh bhfinn bhFormaoile. Acht file maith ón taoibh thuaidh, gearr ó ⋅oin — dia do dhiombuaidh — thort thhiarain i magh Mumhan do ghabh d'iarraidh ealadhan. Smacht Gall i Mumhain Mheic Con, tarla dhó — dia do phudhor — do bhreith ar ollamh nUladh, ar mbeith ollamh n-ealadhan. File Í Dhomhnaill Dúin na nGall le smacht adhuathmhar eachtrann, gá dtám? — acht torchuir bu dheas, gur chomhchuir ár na n-éigeas. Ansmacht Gall dóibh fo deara siad d'&fdot;ulang a oidheadha; ní ar chloinn &Sdot;adhbha is cóir a chion gé tharla dhóibh a dhéiniomh. Gidh eadh, do himreadh linne, tre anuabhar m'inntinne, rinn ar bh&fdot;ír&fdot;eirge ar fuil gCais, do mhuin díbheirge is díomais. Do-nínnse féin, mar gach fear, ní nách dlighfinn do dhéineamh ar cloinn réidh dtoirbheartaigh dTáil, céim do oirdhearcaigh m'éagáir. Tarla dhúin 'na dheaghaidh soin cogadh d'éirghe eidir Ultaibh — fachain raghoirthe gruadh nglan — is sluagh cladh&fdot;oirbhthe Chruachan. Do fógradh ag fuil Dálaigh gan charaid gan chompánaigh — clár tirmlíggeal na dtonn mbinn — d'imdhídean fa &fdot;onn Oilill. Mo chomhghaol, mo charaid féin, cuirid orm d'&fdot;iachaibh ainnséin dol do ⋅úr chomairce is cuir ar thromaicne ndúr nDáluigh. D'éis ar chaitheadar riamh ruin, iomthúsa chinéal gConuill, cor lem anacal níor ál, an⋅ocar cor na gcompán. Ní abraim nách ionann damh is síol gConuill dom chreachadh, curaidh tréana Bheann mBoirche dom éara um cheann gcomoirche. Mar do-chuala ar chansad ruinn as t'uchtsa a Aodh Í Dhomhnuill, red ghnúis ndeirg líodhuinn leithghil líonuim d'&fdot;eirg is d'aindeithbhir. Fógra dhaoibh ós aird oruinn, a rí sleachta saorChonuill, a luagh d'eineaclonn ní &fdot;uil ag sluagh mheidhealtrom Murbhuigh. Beadhgfaid croidheadha clann ríogh dá ndeachar uaibh fa eissíodh, lasfaid saoraighthe gruadh nglan do ⋅luagh &fdot;aobhairthe Almhan. Gé atámaid fa cheann ar gcruidh ag cogadh re cloinn Dáluigh, ní théarnó uan i nUltaibh luagh éanbhó dom iomurcaidh. Gidh eadh, suidheóchaidh sinne ar chathaibh chuhin Duibhlinne, gur chreachsad a mbí im baile, a rí cneasbhog Calraighe. Adéar go ndearna tusa díoth damh, a mheic Maghnusa; íoc san ní nách dearnais damh, a rí Bearnais, do-bhéarthar. Ar an gcorsa, a chiabh sgothach, fuair seisean, Maol Miolsgothach, róm ó chlannaibh Néill náraigh, an réir n-annaimh n-éadálaigh. Fear do ⋅aorchlannaibh ⋅íl Néill, tosach an adhbhair eiséin, ó Mhac Coise &fdot;uair oidhidh; a loise uaidh ardoighidh. Bagraid, ar bhfás a bhfaladh, dol d'argain an ollomhan — ógbhaidh ⋅éadarsaidh ⋅íol Néill — mon ngníomh n-éagosmhail n-aigmhéil. Mac Coise ó do-chualaidh sin téid i gceann airdríogh Oiligh, sduaigh croidheathais far ciúin muir, fa sdiúir oireachais d'Ultaibh. Siris Domhnall mhac mheic Néill sgéal ar an ollamh ainnséin; fear sgeóil d'innisin dob &fdot;earr, innisidh eóil na hÉireann. Fóchtais Mac Coise an gcuala sgaoith d'uirsgéalaibh ionnuara; tig tairsibh d'éis aroile, do ghéis bhaisghil Bhóroimhe. Ó do ghabh Ceasair clár Breagh — sgéala diamhra Ghuirt Ghaoidheal, do ghloin mheabhra &fdot;uair uile ag sduaigh mheardha Mhaonmhuighe. Ar thoghail a thoighe féin cumais an t-ollamh ainnséin, sgéal fábhaill nách fuair reimhe, dá ghruaidh álainn ainglidhe. Do ráidh Iorard, is é a ⋅uim, cuid do dheirbhfine Domhnuill gur thoghailsead a theagh féin, treabh na solaisleag soiléir. Rí Oiligh an &fdot;uilt chleachtaigh — tug Domhnall mhac Muircheartaigh luagh na díthe nách dearna dá ghruadh ⋅íthe ⋅oidhealbhdha. Leithead a aighthe d'ór ghlan tug d'eineaclann don ollamh; beag sin dá éarcuibh ile ó thréantuir ghil Gháirighe. San mbréig do chum ar chloinn Néill dáilid don ollamh ainnséin maicne ghéag mbastana mBreagh asgadha nár &fdot;éad d'áireamh. Roighne a bhfáinne, a gcuach gclochach, Mac Coise, Maol Miolsgothach — maith do-chuaidh críoch a bhagair — fuair san díoth nách dearnadair. Cóir Meic Coise ar chlannaibh Néill, go bhfios damh, a dhreach ⋅oiléir, ní beag í d'aoncháir oraibh, a rí caomhChláir Chonchobhair. Na seóid uaisle, an asgaidh chruidh, fuair Mac Coise ó chloinn Eóghuin — créad as nách dáilfidhe dhamh, a ghéag cláirThighe Chruachan? Níor bhean riomsa, a rí Line, ar ghrádh nó ar &fdot;uath n-oirbhire, bheith maithmheach fán gcúis gcéadna, a ghnúis aithneach &fdot;íréanda. Gá dtám ris, a rún creidmheach —? acht meise féin foidhidneach; cor duinndeise fad ghruaidh ghil a dtuillise uaim d'&fdot;uighlibh. Do iarrais orm, a &fdot;olt lag, mo chrodh d'iomghabháil orad — ní bhí acht ar n-ionnarbadh ann, a rí fionnardghlan Fréamhann. Ar ghrádh th'einigh innis damh, an suidhfeá innte im ionadh, a chodhnach ⋅íl gcúlchais gCuinn, óm thír dhúthchais dá ndeachuinn? Cia ar bioth dá dtiobhra tusa gealladh cuir nó cádhusa, a sgiath coimhdhe chuain Uladh, oirne an uair do &fdot;ógrubhar? Deacair go bhfuighinn feasda go bráth d'éis bhar n-aitheasga, a ghéag thaobhthana ó Bhóinn Bhreagh, aonchara is cóir do chaidreabh. Ós agaibh féin, a thaobh thais, do hoileadh mé, a mheic Maghnais, sé dhún ar doimheanma ag dol, glún mh'oileamhna dom athchor. Eatorra do hoileadh mé gur chaitheas urmhór mh'aoise; mór comhaltas gach ríogh ruinn, do ⋅íol gclodh&fdot;oltchas gConuill. An uair fa dtigthí ar Íbh Táil dom láthairse, a &fdot;laith Iomgháin, nó ar chloinn ⋅éimh⋅eing naoidhe Néill, ní dhéininn daoine dhíbhséin. Bréigneócha meise mé féin, má bhím éantamall aimhréidh red ghruaidh saoir gcorcra gceólchair; do mholta ót aoir éileóchthair. Do-ghéan gréas ionnuar aoire dhuitse i ndeaghaidh mh'éagaoine, bhias 'na adhmholadh d'&fdot;uil Táil, a thuir abhradhubh Iomgháin. Síol mBriain — is blagh dá sonus go n-éireócha mh'&fdot;oltonus — pór deigh⋅íl a Caithir Chuinn — re maithibh cheiníl gConuill. Dá mbeith aithreachus oraibh san díoth dúinn nách dearnobhair, do-ghéabhainn, a ghruaidh bhreacdhonn, 'sdo-bhéarainn uaim eineaclonn. Móide is ciontach clann Dálaigh fa chor i gceann chompánaigh — nár ghnáth dhóibh déineamh faghla róinn ar éin&fdot;ear n-ealadhna. Ní &fdot;uil do thaobh Chuirc nó Chuinn umad, a Aodh Í Dhomhnuill, fuil ríogh lér dhligheabhair dol nách bíodh d'&fdot;ileadhaibh umhol. MOLFAID CATH DROMA LIGHEAN Maighean díoghla Druim Lighean, mór d'ulc agus d'aindligheadh do-righneadh fa cheann an chnuic, i ngleann na n-inbhear n-ordhruic. Meinic tugadh taoibh a learg 'na rothnuall chorcra chróidhearg, 'sgach fán dá ghortaibh gairthe lán do chorpaibh ciorrbhaighthe. Meinic riamh do-righneadh fuil don loch do bhí ar a bhéaluibh, 'sa thonna ó chrú 'na gcorcair, ar brú an droma díoghaltaigh. Druim Lighean na learg n-éachtmhar — ní dearnadh, ní dingéantar. uilc an mhoighe &fdot;éarghloin &fdot;inn i n-éanmhoigh oile d'Éirinn. Ó Chloinn Neimhidh gus aniodh, tulach corr Chruacháin Lighean — atá a haghaidh ghléigheal ghlan d'&fdot;alaibh féinneadh dá folcadh. Conuing mhac Faobhair mheic Flath is é ro chuir an céadchath, re hucht n-iomchosnaimh &fdot;uinn Bhreagh fa Dhruim lionnchobhsaidh Lighean. Naoi gcéad do chlannaibh Neimhidh, dá bhflaithibh, dá bhféinnidhibh, tarsna an achaidh dromchlaidh duinn torchair le cathaibh Conuing. Cúig meic Deala mhóir mheic Lóigh— tugsad fan gcnocsa i gcéadóir gleó re raghasraidh bhfinn bhFáil fa rinn gcladharsaidh gCruacháin. San áit chéadna, i gcionn athadh, tug Breas mór mhac Ealathan fa ⋅aorthulaigh na gclach gcorr cath re laochradhaibh Lochlann. Torchair d'&fdot;éin Bhanbha re Breas triar ar chéad dar chóir flaitheas, láimh re hamhsaibh fuinn Bhanbha fan ndruim n-arsaidh n-allmhardha. Deich gcéad &fdot;ichead d'&Fdot;earaibh Bolg, 'sní théarnó ar ais ón iomorg — lór do mhíochuid méad na gcean — don tríochuid céad acht cúigear. Ar dteacht arís go fiadh bhFáil do Chloinn mhóir Mhíleadh Easbáin, ní hinneistir fearg na bhfear fa &fdot;inneisgir learg Lighean. Marbhthar leó i laithibh troda trí meic cródha Chearmada, triar calma ór chraobhthairtheach cuill, gabhla caomhChaithreach Cröoinn. Tugsadar trá teóra cath um Lighin na learg mbaoghlach; gabhaid féin barántas Breagh, céim do ghabháltas Ghaoidheal. Meic Mhíleadh fós — gidh iad ann — forgla Thuaithe Dé Danann, do bhí ar dtuitim d'aithle an áir ar faithche chnuic&fdot;inn Chruacháin. Níor básuigheadh riamh roimhe fa éanchnoc d'Iath Úghoine leath ar thuit d'aidhleannaibh áigh fa ghlainbheannaibh chnuic Cruacháin. Go ríomhthar reanna nimhe, nó an ghaineamh mór mhuiridhe, tulach géiggeal na ngort sean— ní héidear a holc d'áireamh. Sé ríoghcatha roimhe so tugadh timchiol an droma, Druim finn&Fdot;eabhail fan dann sreabh, 'sgan mindeabhaidh ann d'áireamh. Gá dú? — acht is sé an seachtmhadh cath cath mór na maidne amárach chuirfeas réadla &fdot;uinn Uladh fan ndruim gcéadna ad-chualabhar. Is é fós chuirfeas an cath — Aodh mhac Maghnuis mhúir Theamhrach, gruaidh ⋅oinionnta ar snuadh na subh 'gar roimhionca buadh bhiodhbhadh. Is é an cath mórsa amárach an teidhm dhoiligh dhíoghbhálach tug an cheathardhúil ar crioth ar fud leathanMhúir Luighdheach. Is é tug tolcha an bheatha 'na gcróbhuailtibh crithreacha 'sna tonna i bhfoltaibh na bhfeadh 'na morcaibh troma teineadh. Do thógbhadar, fa tuar gleóidh, teinte eisriata an aieóir ceann fan réaltoin móir mongaigh, 'na mbróin éachtaigh anghlonnaigh: Beid na taise 'sna tombaibh ag easaonta, ag easargain, mosglaid cuirp &fdot;onnmhaighe &Fdot;áil ag fornaidhe an uilc anbháil. Labhraid ceathra cláir Bhanbha do chomhráitibh ciallamhla, fa ghort bhfonn&fdot;aoilidh na bhFionn, ag comhmaoidhimh olc nÉirionn. Geintear piasda i ndeilbh dhuine, 'sna daoine i ndeilbh bhiasduidhe, mór na tarathair tug soin ar fud chladhachaidh Chobhthoigh. Atá an bhadhbh chíocrach catha ag aslach an ard&fdot;latha, go dtrillsibh corcra ma a ceann ag tochta ós insibh Éireann. Beid mná siabhartha síodha, beid faolchoin is fiaidhmhiola, ag tuar an chatha do chor do ⋅luagh Mhacha go madan. Budh iomdha san oidhche anocht fuath is amuid is arrocht timchiol chreachthóir chlach mBanbha seachnóin na gcath gceachtardha. Budh iomdha i longphort laoich Bhreagh sgiath ó aréir ar righ mhíleadh, meóir leabhra lúbtha um &fdot;oghaibh. dearna dúnta um dhornchladhaibh. Budh iomdha ar madoin go moch proinn dá caitheamh go corrach; laoich ag ionnráithne a n-arm ngéar, iolgháirthe badhbh is brainéan. Budh lór d'adh&fdot;uath mun n-amsa seasdán na sleagh gcodarsna, siansa a reann gceannbhraonach gcorr, searbhghlaodhach a mbeann mbuabhall. Budh cúis truaighe an tráth céadna búithreadh na mbiasd n-uaithbhéalda; gotha faolchon mbeann mBanbha, gaothradh na n-eang n-allmhardha. A much na maidne amáireach budh é an cnocán congháireach, í féige orchradhach gach áir, gormtholach céide Chruacháin. Muidhfidh, mar mhuidheas do ghnáth, cath na maidnese a mochthráth ré sluagh dhearccorr Thighe Truim, 'sré bhfine cheanntrom Chonuill. An dtabhair Aodh dá aire gearán na ndúl ndaonnaidhe, nuall na sreabh, néalla nimhe, sgéala na bhfear bhfáisdine? Nó an ngoilleann ar a ghruaidh nduinn iomchosaoid Chineóil Chonuill tre bheith do ⋅luagh flatha Fáil re luadh gcatha dá gcongbháil? Fada an treimhse atáid re a chois gan tocht dá dtíribh dúthchois; atá slat bhoisleabhar Bhreagh ag toirseaghadh Mhac Míleadh. Fada leis an bhfear ón Mhuaidh, 'só &Sdot;rúibh Broin an bhruaich ionn&fdot;uair, 'só Choirr⋅liabh gan tocht dá thoigh, 'só ghort Oirghiall i nUltoibh. Madh é a aimhleas, madh é a leas, madh ré nAodh, madh air mhuidhfeas, ó atá sé d'oirichil air is roimhithigh é d'&fdot;éaghain. Urusa dhó dul i gcath. ré sluagh mhór mhíleadh Teamhrach, tearc ann acht ceinnbhile os choill do dheirbhfine chlann gConuill. Atáid iadhta fa a &fdot;olt lag laoich na dTuath, onchom &Fdot;ánad, slóigh mhillse ón míonaclaidh muir — ríomhacraidh Inse hEóghain. Tiocfaid leis don leith oile guais⋅eabhuic Bheann mBoghoine, 's garbh⋅luaigh ó ghleanntaibh Bearnais d'ealtain chrannruaidh chloidheamhghlais. Atáid leis bhós druim ar dhruim a bhráithre féin, fuil Chonuill, nách é a rún éantroigh ar ais, na réaltoin ó Dhún Durlais. Fearr iad so iná a seacht n-urdail do ⋅luagh thacair thiomargaidh fa mhílidh Mhoighe na bhFionn, ó thíribh oile Éirionn. CAISLÉAN LEITHBHIR Ionmhuin baile brugh Leithbhir, lios an longphuirt ⋅aidhbhirthigh; ceardcha oinigh &fdot;ear nUladh, treabh ren doiligh dealughadh. Ionmhuin dias 'ga dtá an teachsoin gan iomad gan uireasbhoidh; bárda an tuir thonnmhálla thigh tuir congbhála an chóigidh. Gearr lá dá &fdot;ad 'na &fdot;oghair — ríghmhíle Chláir Chonchobhair; laoi leabhra is aithghearr uaidhe — baincheann Teamhra taobhnuaidhe. Inghean &Sdot;eaáin Uí Néill náir, Mac Uí Dhomhnaill Dúin Iomgháin — siad san phurt ⋅oidhealbha ⋅ean 'na lucht oileamhna aoigheadh. Ionmhuin bruidhean 'na mbíd sin, ionmhuin lucht bhíos san bhruidhin; slógh an toighe is teach an tslóigh — mo chean neach &fdot;oighe a n-onóir. Ionmhuin teaghdhais aoibhinn aird, a buird, a cuilte, a cupaird; a múir ⋅ídhe chuanna chuir, a sduagha míne marmuir. Ionmhuin brugh 'na mbíodh sinne seal ag imirt &fdot;idhchille, seal re hingheanraidh &fdot;ear mBreagh, seal re finnleabhraibh fileadh. Dúnadh Leithbhir na learg nglan — ní &fdot;éadann duine ar dhomhan triall uaidh ó urmaisdear air; Durlaistreabh thuaidh an teachsoin. Nó Eamhain do chlaochládh cruth, nó Cruachain chloinne Mághach, san ráith bhiligh greaghaigh gloin, nó Teamhair chinidh Chobhthaigh. Nó is é Nás, longphort Laighean, san chéidriocht 'nar cumhdaigheadh; adhbha thaissean chuaine Chuirc — nó Caiseal uaine ordhuirc. Nó is é múr finnLeithbhir féin — beag más &fdot;earr dúnadh díbhséin — do-chuaidh 'sna reachtaibh roimhe dá gcleachtair uaibh ionmhuine. IONMHUIN LIOS GRÉINE Lios Gréine is Eamhain d'Ultaibh, treabh nách budh tréigthe ar Thailtein; each nách fuil barr ar bhronntaibh, bronntair creach Gall san ghlaintreibh. Síothbhrugh Ealcmhair í ar áille, treabh do bhí ag ríoghaibh róinne; lór do chur cháich fá chéile. ráith gréine mar Bhrugh Bóinne. Re Durlas Ghuaire is gaolmhar, 'sa cumhdach d'ua na n-iarladh; treabh na slógh bhfleadhach bhfíonmhar, ríoghbhrugh mór sleaghach srianmhar. Lios Gréine, an cróchbhrugh ceólbhras — fóirfidh a &fdot;éachain &fdot;iabhras; a lán ann do gach aoibhnios, caoimhlios ar lár call gciabhghlas. Brugh slaitgheal nách fiar foirgneamh, aitreabh na gcliar do chealgadh; dún geal don mhúr is margadh— meadh don ardbhrugh Dún Dealgan. Dún creachach cliarach coirneach a teachso cian bhus cuimhneach; mór do sgrios an dún dealbhach, múr meadhrach mar Lios Luighdheach. Dún mar Dhún oirdheirc Uisnigh, do thoirbhir Cú an chleasraidh; ná beir mnaoi asteagh don torsoin, meadh chosmhail don Traoi an teaghsoin. Faithche réidh ghlas fan ngrianbhrugh mar ar ó léimibh lúidhghreagh; níor threabh neach an fód fíorghlan acht gníomhradh each n-óg n-uaibhreach. Eich ar faithche fan bhfionnbhrugh, sleagha gairthe dá ngormadh; crú Chuinn re gníomh a nglainghreagh, ag sníomh tairngeadh gcruinn gcorghlan. Ón damhna is triath don teaghsom ar Bhanbha ní bhia easbhaidh; fear 'sa chlú ar chló na consoin, meadh chosmhail dó Cú an chleasraidh. Seaán róinn go Ráith Éanna, cóir leannán 'na lán súla; bean Chuinn ghrádha — brágha ghaisgidh &Fdot;uinn Úna. Fuair leannán Teamhra troimchion, Seaán i ndeabhthaibh dearbhthar; gur theilg tóir ó áth timcheal, dlighthear sgáth re feirg bhfearchon. Seabhac eich fút go faobhrach, um chreich námhad go néalmhach; a chrobh ar gach leith go luaimneach do sgor uaibhreach do bheith béalbhach. Go bhfuighe a tol ó Theamhraigh, a mheic Cuinn nár ob iomghuin — ní bríogh meirbh is dú ar deaghbhlaidh — dearbhaidh tú t'&fdot;eidhm i n-iorghuil. Lugh Lámh&fdot;ada, triath Teamhra, nár &fdot;ág biodhbha gan umhla — iomdha fádh lat dá labhra — do mhac samhla ós chlár Chunnla. Sín ó Dhún glégheal Geanuinn, gan chrích Néill fút ná fulaing; cáir cnú dá cor ós chrobhaing, toghaim tú ar cháil Con Culainn. Lór mire do chrann gceannchaol, cuirfiod slógh Gall tar gealchuan; do reic ní béim ar Bhearchán — seanchlár Néill deit dá dheaghthuar. Ní mór do chradh cháich chaomhnus sróll glan nách gnáth i ngiaillbhrios; tar éis cean ó thír mar théarnas mín géarbhras greagh fan ngriainlios. LIOS TOIRIDHEALBHACH LUINEACH Iomdha sochar ag síol Néill, fada ó do hoirdneadh iaidséin, síol an cheinnbhile ó Bhóinn Bhreagh, tar deirbhfine móir Mhíleadh. An lá nách leó Fiadh na bhFionn ní dhligheann airdrí Éirionn — croinn lubhghorta chlann gCobhthaigh— barr umhlochta d'Eóghanchaibh. An uair bhíos éinrí oile i gceannas Chláir Úghoine, ní faghuir géill ar ghiallaibh ó dhagh&fdot;uil Néill Naoighiallaigh. An tan ríoghthar neach d'uíbh Néill, ní cuid amharais ainnséin, do chloinn ghéirreannaigh Néill náir géill gach Éireannaigh d'&fdot;agháil. Tug said, mar is iad is &fdot;earr, tuarasdal d'&fdot;earaibh Éireann— sgotha slóigh bhuanasdraigh Bhreagh — tuarasdail dóibh ní dlighthear. Dlighidh Ó Néill íoc 'na &fdot;uil— gi bé dá mhuintir mharbhthuir, 'sní théid eineaclann uadh d'&fdot;ior do ⋅luagh geimhealtrom Ghaoidhiol. Ní an fós, is feasach linn, a gcóir i n-éanaird d'Éirinn, 's atá cóir Éireann aca, slóigh na gcéimeann gcurata. Clanna Néill na Naoi nGeimheal, níor geineadh, ní geinfidhear — tamhain a Tealaigh na bhFionn — a samhail d'&fdot;earaibh Éirionn. Ríoghradh Éireann uatha amach, is clann Néill mhóir mheic Eathach — níor lia rígh don &fdot;réimh oile 'ná dhíbh san réim ríoghroidhe. Díobh ríoghradh Bhanbha na mbeann, díobh forgla ardnaomh nÉireann, do ⋅íol ríNéill bhragha Bhreagh, fíréin ghlana na nGaoidheal. Do mheas Mac Coise clann Néill, ní fríoth leis ionta i n-éinchéim barr tar ainglibh phuirt phardhais d'airdhibh uilc nó iomarbhais. Gi bé is measa, ar Mac Coise, d'&fdot;uil Néill, is í mh'&fdot;iadhnoise, is é is &fdot;earr uathaibh amach, an dream ó Thuathaibh Teamhrach. An chuid is &fdot;earr d'aicme Néill — ní daoine adubhairt riúiséin, na croinn phailme ó phurt Doire, acht aingle i gcurp cholloidhe. Atá breath Mheic Coise ó Chluain ar ⋅íol Néill Oiligh armruaidh 'na chlú mhór ⋅íordhuidhe ó ⋅oin tar slógh bhfíonmhuighe Fionntoin. Atáid cáis iomdha eile ag síol Eóghain d'áiridhe do bharr uaisle ar naomhchloinn Néill, na saorchroinn uaisle a héin&fdot;réimh. Tárraidh Eóghan mhac Néill náir beannacht Phádraig an phríomh&fdot;áidh, géag ós choill mhoighe Macha, tar cloinn oile an ard&fdot;latha. Fágbhais Pádraig Phuirt na bhFionn eineach is eangnamh Éirionn tar síol Néill d'&fdot;ágbhálaibh air, 's ar &fdot;réimh ágnáraigh Eóghain. Do ghabhdaois neart chlann gCriomhthain 'sníor ghabh éin&fdot;ear d'Éirionnchaibh cumhachta ar a ⋅íol ó ⋅oin do bhríogh udhachta an éarloimh. Fuidheall seinbheannacht síol Néill, toradh urnuighthe an &fdot;íréin — an ghéag abhla d'&fdot;iodh Teamhrach — aniogh tarla ag Toirdhealbhach. Mac Néill mheic Airt Óig mheic Cuinn, iarsna na ríogh ó &Fdot;réamhuinn; rí is córa dá bhfacaidh fear do mhacaibh móra Míleadh. A mbí idir ór is umha, a mbí idir ré is réaltuna, ag rígh mhoighe bhuig Bheannchuir ón chuid oile d'Éireannchuibh. Rí nár léig éinní a hUltaibh le sluagh nÉireann d'iomarcaidh, rí ré a &fdot;ionnachtain is &fdot;earr 'ga mbí iomarcaidh Éireann. Rí ó a bhfuilid fir Uladh gan chogadh, gan chathughadh, gan tnúidh, gan &fdot;olaidh, gan &fdot;eirg, gan toghail ndúin gan díbheirg. Rí nár bhris a bhréithir ríogh, rí ara lugha lucht míghníomh, rí nách geallfa ní fa nimh acht ní is dearbhtha do dhéinimh. Gé bheith sí ar an slighidh móir, do fuileóngthaoi fail deargóir, le cruas riaghla &fdot;ear nUladh, feadh bliadhna gan bhaoghlughadh. Do rachdaois mná moighe Fáil ar &fdot;eadh nUladh 'na n-éanmhnáibh, fa sduaigh ndeircmhir móir Macha i mbeirtibh óir ioldatha. Dá dteagmhadh long fá lán séad i n-imlibh cuain gan choimhéad, Toirdhealbhach do-ní do niort nách oirbhearnach í ag imtheacht. Móide is iongantach don &fdot;ior an riocht 'nar chuir an Cúigiodh, bheith don Bhanbha ghéagthruim ghloin 'na héantuinn &fdot;aghla acht Ultoigh. Atá an chéiddíle arna cor lér dhíoláithrigh Dia an domhon, nó a mac samhla ar bhraoinlios Bhreagh, aoibhnios Banbha do báitheadh. Atá Naoi oirdheirc oile san chríchse chlann Rudhroighe, gnúis mhaordha dá moltar geall, dá caomhna ar dhortadh ndíleann. An cúigeadh eang d'&fdot;iadh Teamhrach don chursa atá ag Toirdhealbhach tírim do Bhanbha na mbeann ar dhílinn &fdot;aghla Éireann. Naoi mhac Láimhiach eacht oile mar sin rug Rí an ríoghthoighe, géag thromthoraidh nár mhoidh mionn, tar moir ndromchladhaigh ndílionn. Do bhí an domhan fa dhall chiach ré linn Naoi &mdot;hóir mheic Láimhiach — sé 'na ⋅eanadhbhar ó ⋅in — tre neamhadhradh nDé dhúiligh. Acht trí meic Naoi agus Naoi féin do bhí síol Ádhaimh ainnséin, lucht an domhnán mar dirthir, lomnán d'ulc is d'aindlighthibh. Tig aingeal Dé anuas do nimh go mac Láimhiach lá éigin — cioth báisdighe is mó do mhill — d'fáisdine dhó ré ndílinn. Teachtaire Dé ris do ráidh: báithfidh cách uile d'éanláimh — lucht aidhmillte ortha is &fdot;earr — gairbhlinnte dorcha díleann. Déantar uaibhse, ar an t-aingeal, eathor téigleach taobhdhaingean, suil tí an sál doighirthe dubh tar clár dtoinighthe an talmhan. Mac Láimhiach — lór do mhisnigh, ar impidhe an aingilsin, do-ní an áirc ⋅laitleabhair ⋅lim 'na báirc thaitneamhaigh thirim. Rí na ndúileadh, Dia Athar, d'éis na háirce d'ullmhachadh, tug sé an díle ar an domhan 'sdo-ríne é d'&fdot;olmhoghadh. Gur bháith Dia i ndíol a bhfoltadh an bioth uile acht aonochtar, níor sguir dá dhíbheirge dhíobh, do mhuin &fdot;ír&fdot;eirge an Airdríogh. Ní hí an áirc ⋅oidhealbha ⋅eang do ⋅aor iad ar &fdot;eirg ndíleann an feadh do bhaoi an tuile ag tocht, acht guidhe Naoi 'sa naomhthocht. Is í an díle na danair, is í an áirc Clár Conchabhair, slat charmarsaidh chraoi Theamhrach— Naoi an talmhansoin Toirdhealbhach. Naoi ar tús mar do toghadh lais, do thogh Dia do dhruim eólais, gnúis neamhdhuidhe Í Néill aniogh tar féin ngealmhuighe Gaoidhiol. Ameasg Gaoidheal ghuirt Teamhrach Dia féin do thogh Toirdhealbhach, an toghusa Dhé na ndúl ní horusa é d'iompúdh. Ní maoidhte dhá mhac samhla do rígh neartmhar nathardha, 'sa liacht rí Éireann dá &fdot;uil, ní dá ndéineann do dhéanaimh. Sé rígh &fdot;ichead d'áireamh flath anuas ó Niall mhac Eathach go Toirdhealbhach dá bhfiar fiodh ar fiadh ghoirmiobhrach Gaoidheal. Sé rígh dhéag d'aicme Eóghain roimhe' ní rádh aineólaigh, deichneabhar ríogh' druim ar dhruim, do ⋅íol chleithleabhar Chonuill. Trí fichid rí is dá rígh dhéag suas ó Niall, folt na bhfinnghéag, fa chlár ndíllidh bhfuair&fdot;liuch bhFáil go Mílidh n-uaibhreach nEasbáin. Ocht rígh 's ceithre fichid fear do bhí roimhe ar ghort Ghaoidheal, fearr an glún deireanach dhíobh, geinealach úr an airdríogh. Dá mbeith cách fós mar nách fuil, i gcoimhmeas re cloinn nEóghain, do bhiadh oirrim Bhanbha Breagh ag coinnill Annla ar éigean. Bheith ag cor re neart Í Néill — ní tráth d'Éireannchaibh eiséin, gan t'&fdot;éaghan anú is neamhghuth 'snár féaghadh tú id Thoirdhealbhuch. A Thoirdhealbhaigh mheic mheic Airt, ní mór nách mairg do-chonnairc urraim Ghaoidhil uim ghort bhFloinn do mhaoidhimh ort marurraim. IOMDHA TOIRDHEALBHACH LUINEACH Nodlaig do-chuanair don Chraoibh ollamhain &Fdot;ódla d'éantaoibh ar slios réidh an bhrogha bhuig i robha Ó Néill um Nodluig. Baile do bhailtibh Í Néill an Chraobh ⋅íodhamhail ⋅oiléir — níor dealbhadh aoinlios budh &fdot;earr — lér ceangladh aoibhnios Éireann. An uairsin is é tarla fan gcuing ríogh gan &fdot;reasabhra géag ⋅aor ó Tholaigh Theamhrach, an chraobh thoraidh Toirdhealbhach. I gcionn deich mbliadhan do bhí ó do hoirdneadh an t-airdrí, san Chraoibh ar dtógbháil toighe do chraoibh ógnáir Almhoine. Gluaismidne i gceann na Craoibhe d'&fdot;ios an déidghil dreachnaoidhe. lucht comhmolaidh Fáid na bhFionn, mar táid ollomhain Éirionn. Tarfás dúinn ag dol inte gur thuit froigh na firminte, le tairm ngreagh srianbhuidhe seang fa &fdot;ear rianmhuighe Raoileann. Tarfás dúinn 'na dheaghaidh sin, ó dhealradh airm is éididh, go raibhe idir bharr is bhun an baile ann ar n-adhnadh. Samhlamaoid re fuaim a bhfleadh — cúirt í Néill na Naoi nGeimheal — muir anfaidh ag tochta i dtráigh, re dabhchaibh corcra ag comhdháil. Feadh amhairc ón mhúr amach, re faoidhibh ceóil na cathrach, gé bheith hé ar uillinn gach &fdot;ir ní chluininn é mun aimsin. Suil tairnig dhúin dul 'na gar dar liom fa lór do ⋅ásadh niamh a corn n-ocht⋅olus n-óir, boltonus a corm gcomhóil. Suidhmidne ar slios na faithche, na sluaigh theagair thiomsaighthe; ar bhrú an tighe &fdot;éaraird &fdot;inn file as gach éanaird d'Éirinn. Tig chugainn i gcionn athaigh aos grádha í Chuinn Chéadchathaigh, gur &fdot;áiltigh gach duine dhínn le fáiltibh uile ón airdrígh. Amharc ar airdrígh Uisnigh ní fríoth uainn an adhuighsin, ó sduaigh ⋅ing bhog&fdot;oltaigh Bhreagh sinn dár gcodaltaigh cuirthear. Do ghabhsad dúinn ag dáil &fdot;leadh ó sin amach go maidean. dáilimh &fdot;ionnuallcha Í Néill náir, gan chéim n-ionn&fdot;uartha d'&fdot;agháil. Cuiris &fdot;ear dá &fdot;éachain ruinn an raibhe i n-éandán aguinn sgeóil a threasa ar &fdot;eadh nÉireann, feasa a chean nó a chaithréimeann. Ní &fdot;uil, ar éigse Banbha, 's atá, ar an t-aos ealadhna, bunadh craobh gcaibhneasa ó gCuinn, gan taom n-ainbhfeasa aguinn. Atáid linn 'Sochair Síl Néill', ar filidh Éireann ainnséin; 's ar ghabh dá gcineadh Bóinn Bhreagh, 's ar dligheadh dóibh do dhéineamh. Atá linn gur dó dleaghair Múr Cruachna an chláir mhín⋅reabhaigh, is Múr Té an bhraonoirir bhinn, 's gurb é is aonoighir d'Éirinn. Téid an teachtaire céadna d'fios an ghruaidhghil ghnúisdéadla; na for&fdot;uighle i gcéill do chuir d'Ó Néill Mhodhuirne ar maduin. Más é is &fdot;áth molta, ar mac Néill, dóibh, a ndubhradar ainnséin, mó is neamhmoladh é orthaibh, greannoghadh é ar Eóghanchaibh. Aoir mhór do mhacraidh Teamhrach, Clár Teamheach, ar Toirdhealbhach, do bhuain do ⋅íol iochtmhar Airt, 'snách tiocfadh díobh a dhíoghailt. Do ráidh Ó Néill Teamhrach Truim nách éisdfeadh éandán aguinn, 'sgo dtiobhradh díol ar gach dán, gníomh dob iongnadh re a iomrádh Tigid chugainn re a chois soin ó Néill Caille is clann Eóghain, 'san coillbhile ós chlár Uladh lán d'oirbhire ar n-ealudhan. Níor thógaibh mac Néill Í Néill an aghaidh mhiochair mhínréidh, nó an súil gcuirr mongabhraigh mir, re hollamhnaibh &fdot;uinn Éibhir. Do-rinne rothnuall corcra dá ghnúis áluinn éadrochta, ó thracht bhuinn mhaoithréidh mheanmnaigh go saoirchéibh dtruim dToirdhealbhaigh. Do líonsam uile d'omhain ré n-airdrígh chlann gConchobhair, ar mbeith fa éin&fdot;eirg uile do chleith bhéildeirg Bhóruimhe. Gabhmaoid do bhriathraibh binne ag iompódh a intinne, ar tí a &fdot;eirge ar gcúl do chor, 'sníorbh &fdot;eirrde dhún a dhéanomh. Ar mbreith féin do léigeadh lionn leis ó Néill na Naoi nGéibhionn, 'sníor éisd saorbharr sluaigh Mhonaidh aonrann uainn dár n-ealodhain. Atá sé ó sin i le fa aontuinn &fdot;íochmhair &fdot;eirge, do rígh clann bhfionn-nuadhadh bhFáil gan ionn&fdot;uaradh ann d'&fdot;agháil. Fiarfaighim d'airdrígh Oiligh, más mithigh é d'&fdot;iarfoighidh: briocht díbh&fdot;eirge 'na ghnúis ghil gá cúis &fdot;ír&fdot;eirgc ór éirigh? Créad an &fdot;earg mhórso ar mhac Néill tar éis cháich dó do dhaighréir ? créad lér hadhnadh a ghruaidh ghlan, nó an bhfuair adhbhar dá hadhnadh ? Dá bhféadthaoi a rádha ris féin, fan bhfeirg móirse ar mhac saoirNéill, ní fuil ní d'adhbhar aige, sí d'adhnadh is usaide. Comhmór ceannaighthear a chlann ag bruach Inbhir Dá Éagann 's ag Finn bháin thiorm⋅rothaigh the, 's ag Tráigh bhionnghothaigh Bhaile. Comhmór atáthar dá thol ag Drobhaois, ag Aird Uladh, 's ag Srúibh mhóir bhraonnuaidhe Bhreagh 's ag Bóinn taobhuaine Tailtean. Ní &fdot;aghaim adhbhar feirge ag rígh &fdot;oltchas &fdot;innDeirge, acht tír do thoidheacht dá thoil ó rígh go hoireacht d'Ultoibh. Acht so amháin, is maith aithnim, fearg an mhéirghil mhalaich⋅lim — mar nách rabha neach d'Ú Néill ag cara a chreach i gcaithréim. Go ló an bhráith do bhiadh 'na gcionn, dá gcumthaoi ag éigsibh Éirionn creacha foda an mhóir mheanmnaigh, slóigh is troda Toirdhealbhaigh. Gidh eadh bhós ní baoghlach dáibh dá mbeith sluagh Éireann d'éanláimh 'na n-aghaidh is é ar a son, ní lamhair é 'sgach ionodh. NODLAIG nga sin [n] atá ar mo ⋅on mar ⋅aoilim r tao[i]b[h]gheal ō Bhōinn Bhreagh aoinbhean darab cōir creideamh clann Nēill maith (?) í um aghaidh d'aoinmhéin dáil (?) ucht re hucht budh dōig[h] Anna dom &fdot;urtacht Sīl cColla na ccolg sen gairm uainn 'na (? ma ?) hēigen d'Artúr (?) dā cēibh faltúr ōrd[h]uid[h]e. MÁG UIDHIR Daoine saora síol gColla, onchoin leasa Liathdroma; doimh na ríghealbha ó ráth Chuinn, bláth na fíneamhna a Fréamhuinn. Manannáin iarthair Eórpa, síol glan i gcriaidh chineólta; laoich mhéarchorra ó mhallBhóinn Bhreagh, féathlonna glan⋅lóigh Gaoidheal. Foireann chalaidh Chláir na bhFionn, clann Israhél na hÉirionn; beag dtarbha righe re a rath — gabhla Thighe na Teamhrach. Crithre bruithne a beól cheardcha, tonna doimhne díleanta; roibheithre catha do chor, clacha toinighthe an talmhon. Geine sochair sluaigh Bhanbha, dreagain lonna lasamhna; tearc ann ionntamhail na bhfear d'iompadhaibh Ghall nó Ghaoidheal. Ní chualamar reampa riamh, clann Cholla a críochaibh Oirghiall, clann 'na n-aghaidh budh ionchuir, nó a samhail ann d'Éirionnchuibh. Ní fríoth, ní fuighthear go bráth — gá dás bheith orra ag iomráth? na daghUlaidh ó Bhóinn Bhreagh baramhail dóibh fa dheireadh. Ní &fdot;uil d'éinsgéal orra soin, síol gColla, cinéal Eachoidh, acht sealbh Éireann díobh do dhol, do bhríogh céimeann na gcuradh. Do léigsead díobh dá ndeóin féin síol uaibhreach Eachaidh Doimléin ríoghacht mhoighe fochnaigh Fáil ar ⋅ochraibh oile d'&fdot;agháil. Atá riamh ó ré na sean sochair nách éidir d'áireamh ag trí hOirghiallaibh &fdot;óid Bhreagh tar cóig goirm&fdot;iadhaibh Gaoidheal. Le rígh Oirghiall, 'sní hé amháin, guala ríogh Éireann d'faghbháil, measa leam é dá hiarraidh — an té dob &fdot;earr d'Oirghiallaibh. Feadh a chuilg 'sa chruibh leabhair uaidh síos gusna saoir&fdot;earaibh, ag rígh dhaoineach clann gColla, 'sgan aoinneach ann eatorra. Trian eineaclainn, trian tabhaigh, trian cána Chláir &Fdot;earadhaigh, re a roinn eatorra don &fdot;ior, do chloinn deaghColla dlighthior. Dlighthear dhóibhséin — dia do mhodh — ó thá samhain go samhrodh ar chlár Theathbha ó thoigh go teagh a n-eachra a gcoin do choinnmheadh. Rí Teamhrach an treas bliadhain ní &fdot;uil aige ar Oirghiallaibh — 'sdá luaidheadh é ní &fdot;uigheadh — acht sluaigheadh sé seachtmhuineadh. Giodh sin féin d'&fdot;iachaibh orra — síol ríoghamhail réadhCholla — ní chuir fear ceangail a gcuir ar feadh earraigh nó &fdot;oghmhuir. An crodh théid ó dhuine dhíobh ó thig sé ar sluagh an airdríogh, bídh d'eacht ar flaithbhile Fáil. a ⋅eacht n-aithghine d'&fdot;agháil. Bó ar &fdot;ichid do gach aoin&fdot;ear ó rígh &fdot;osaidh &fdot;ionnGhaoidheal ón tsluaighsin ag triall dá dtoigh riar do uaisligh ó hEachoidh. Tríocha colg — ní comha bheag — tríocha brat, deich n-eich &fdot;ichead, tríocha géirreann sídh iar soin, ó rígh Éireann d'óEachaidh. Tar crois airdríogh Inse Fáil dlighidh ciontaigh do chongbháil ríoghraidh chiallaidh Chláir Eithne bliadhain tar cáir gcoimeirche. Dá gcuirthi coirthe 'na gceann is eadh bhíos d'airdrígh Éireann luighe an chiontaigh in gach coir do chiontaibh &fdot;uile hEachoidh. Adeirid eólaigh &fdot;óid Bhreagh nách fuil ag rígh Guirt Ghaoidheal d'anáir acht géill ar ghiallaibh d'&fdot;agháil ón &fdot;éin Oirghiallaigh. Síol gColla na gcolg slisgheal— dlighthear bhós dá mbráighdibhsean bheith ag crúdh chomhairle cáigh rún a n-or&fdot;uighle d'&fdot;agháil. Gan bhais dtana, gan tracht mbuinn i slabhradh nó i n-idh iaruinn; gan chneas bhfir i gcarcair chlach don mhacraidh ó thigh Teamhrach. Ní dleaghar iarnach orra, bráighde sleachta saorCholla, acht bheith fa réir do chead cháigh, ní beag a ngéill do ghabháil. Earradh flatha leis gach bhfear ó rígh Theamhrach ag tilleadh le hOirghiallaibh na bhfleadh bhfionn tar troimghiallaibh &fdot;ear nÉirionn. Ór dhóibh ar dhornchlaibh a lann, ór ar chiomhsaibh a gcathbharr; bráighde an tslóigh ó bhraonráith Bhreagh— do chaol⋅náith óir a n-eirreadh. Oirghialla is uime adearair riú do ghnáth tar Gaoidhealaibh ór corcra is glais dá ngiallaibh ag tochta ar ais d'Oirghiallaibh Ní bhí leó a urdail acht d'ór, ó rígh Éireann ag iompódh, cinn a bhfagha, suaine a sleagh, nó truaille tana a dtroigheadh. Le síol gColla na gcorn sliom coimhéirghe ó &fdot;earaibh Éireann — laoich ren soidhéinmhe síodh ban — coimhéirghe dhíobh ní dleaghar. Gan chor láimhe i labhar óir — ó rígh Éireann uair d'onóir — ní niamhthar bhós bas ná bonn. ar tós as nó go n-ionnlonn. Ní dual thrá i dTeamhraigh na ngiall ionnladh ré n-airdrígh Oirghiall, nó cor fir oile i n-adhbhaidh roimh a dtigh an tionnabhraidh. Ní dhlighfeadh airdrí &fdot;uinn Bhreagh suidhe go suidheadh seisean, ná éirghe ó &fdot;indigh don &fdot;ior mílidh Éirne go n-éirghiodh. Trian Uladh, oilltrian Connacht, do réir mar tá an tórannacht, do chuid ronna ó ríoghaibh Fáil ag fíon&fdot;uil Cholla i gcéadáir. Éirne is Fionn' Bóinn is Banna, 'sgach tír dá dtá eatorra — fuinn chnódhonna i ngealann grian — tóranna d'&fdot;earann Oirghiall. Tairnig sochair síol gColla; ní chuimhnigh cath Liathdroma ní dá bhfuil uathaibh re headh amuigh ar Thuathaibh Tailtean. Dá madh ionnus é d'iarraidh, ní iarraid na hOirghiallaigh na fiacha do dligheadh dáibh ó chineadh Fiacha d'&fdot;aghbháil. Ní díoth cumhacht ná cuimhne atá ar macraidh Mhodhuirne, sochair géag mbarrghlan mBanbha, — créad adhbhar a n-anamhna? Iomdha a gcliaithbhearna catha, iomdha a n-adhbhair ard&fdot;latha, sluagh mór míonmhuighe Maighean — lór líonmhuire a laochraidheadh. Gan iad féin le a chéile ag cor — adéarthaoi gurb é is adhbhor do thrí sluaghaibh Cláir Chodhail a gcáir uadhaibh d'anomhain. Maith an fáth do theacht re a dtreóir, síol Eachach déadla Doimleóin — síol gColla 'na dtrí treanaibh rí orra ar gach éin&fdot;eadhain. Rí ar ⋅íol Mathghamhna ó Mhuigh Rath rí ar ⋅íol Maine mheic Eachach rí ar Mhanchchaibh na bhfeadh bhfiar do ghlanchatghibg &fdot;ear nOirghiall. Éagóir atáid na trí rígh ar ⋅íol gColla, is cúis dimbrígh; bheith ar sgáth n-aonduine is &fdot;earr d'aoghuire ag cách go coitcheann. Maith do-ghéabhdaois clann Cholla, 'na dtrí cathaibh cudroma — fian tolċha braonuighe Breagh — aonduine ortha d'oirdneadh. Dúthaigh dhíleas chlann gColla — tugaid na trí ríodhronga ríghe an chláir ghoirmghrianaigh gil ar láimh Oirghiallaigh éigin. Créad nách creidid clann Eachach do rígh cródha cheirtbhreathach, nách biadh céim d'iomarcaidh air ag fréimh iongantaigh &Fdot;iachaidh. Trí saorchatha síol gColla toghaid éinrígh eatorra, do réir ghaoise agus ghliocais, do réir aoise is oirdhriocais. Gá dás dóibh gan dol 'na ucht — Cú Chonnacht mhac Con Chonnacht? géag ⋅aoracla Thighe an Trír bile caomhanta a chiníl. Aonmhaor tabhaigh na dtrí gcath rí fíréanta Fear Manach; troigh mhálla acht ag rochtain reann, námha d'olcaibh na hÉireann. Cú Chonnacht Óg Mhág Uidhir sgiath &fdot;osgaidh dá &fdot;oghluidhibh, sinsear síol gColla Dá Chríoch orra a síodh, orra a n-eisíoth. Éinlíog lóghmhar Leithe Cuinn, eighre Duinn mhóir mheic Domhnuill; fear nár mheall duille an domhain, buime is &fdot;earr don ealodhain. Comhairleach cogaidh chláir Bhreagh, ceann síothchána sluaigh Gaoidheal; rí is &fdot;éithle ag finn&fdot;earaibh Fáil, cinneamhain bréithre Bearcháin. Bhar dtrí catha, ucht re hucht, teagaid i ndáil Chon Chonnacht; slóigh mhóra mhaicne hEachach, aicme cródha ceirtbhreathach. Is í is meanma ag mac Siobhán, ar dteacht na dtrí ríthionál, dol do choimh&fdot;éaghain Chláir Néill, foighéanaidh dáibh is doiséin. Mac Con Chonnacht mheic mheic Briain aitheónaidh fear a finnChliaigh 'na cheinnbhile os cionn bhur gcath, a dheirbhfine &fdot;ionn Eachach. Ó thús go deireadh domhain ní &fdot;uighthi, ní &fdot;uarabhair rí is &fdot;lathamhla iná an rí riamh, a thrí hathardha Oirghiall. Mac Siobhán is Con Chonnacht — cia an rí is cóir 'na chonchlannacht ? rún rér dheiligh a dhocra, glún deiridh na daonnachda. DA MÁG UIDHIR Teallach féile Fir Mhanach, fir is &fdot;éile iná an t-oineach; tír í do dháil gach deighioth, d'einioch cáigh is sí is soidheach. Siad ar mhéad anma is einigh — don Bhanbha ní séad samhail; rug an clú tar Fiadh Fuinidh crú Uidhir riamh do raghain. Fiú ceann an mhoighe Mhanchaigh gach geall oinigh dá n-oghthair; geall cháigh 'na ucht dob ionchuir do lucht tiomchuil Chláir Chobhthaigh. Gairid ré a chéile chomhloinn, sé fan éile 'na éiglinn rug a mbí ag muir ó mhinlinn ó a mbí inghill d'&fdot;uil &Fdot;eidhlim. Fás a dteasda ar chách ceilidh an lá is measa Mág Uidhir, a meadh d'aoinfear 'na n-aghaidh — raghain Ghaoidheal bhfear bhfuinidh. Cosg ⋅luaigh Bhanbha 'na bhréithir i n-uair a gcabhra i gcliathaibh; do-ní síodh do chóig críochaibh do mhíothoil ríogh &Fdot;óid &Fdot;iachaidh. Éire díolmhuin ní dleaghair ó ríoghaibh &fdot;réimhe hUidhir; tig do ⋅íol gCuinn a gcabhair nó faghail ríogh &Fdot;uinn &Fdot;uinidh. Rí tré iathuibh dá &fdot;uagra do bhí as a bhriathruibh déadla; ní &fdot;uair díon ar feadh Fódla fear ar fógra ó ⋅íol &Sdot;éadna. Ni lamhthair le lucht foghla na Manchaigh ó Ghurt Ghabhra; diongbhaidh sin a mbí i mbearna rí Eamhna astigh má tharla. Laoich le snadhmthair Teach Tuathail. nách faghthair fear a bhféachaidh; tuillidh siad clú 'sna cliathaibh crú Fiachaidh 'sgan iad d'&fdot;éachain. Tilid Éirinn gan ainimh a héineing d'Inis &Fdot;uinidh; do neart ní &fdot;uil 'na n-aghaidh teacht ar faghail d'&fdot;uil Uidhir. Cú Chonnacht tar Chloinn Mhílidh do thoill a thogha ó thréidhibh; rí do ⋅íol Duinn dá dhéanaimh ar béalaibh ríogh &Fdot;uinn Éibhir. Rí Éirne 'na cheann cuirfidh — gach geall féile dá bhfoghthair; beag an geall do ghnaoi an Mhanchaigh dá bhfaghthair geall Chraoi Chobhthaigh. Do-géabhtha 'gan &fdot;íon uaidhe díol farbh éartha gach aoighe; an clú nár iomchuir Éire iomchruidh féile chrú Chraoidhe. Féach an dtáinig nó an dtiocfa séan nách báidhid a mbearta; do lucht clú is móir na molta lochta an tslóigh ó bhrú Bearta. Leó féin orláimh an oinigh lé a congbháil ó &fdot;éin &fdot;uinidh; madh fearr a bhfuil 'na n-aghaidh raghaidh a ngeall d'&fdot;uil Uidhir. Sé i ndeaghaidh ⋅uain gan ⋅éana — gi bé adearair uair óla; ní rug dá chionn breith mbágha gé bheith námha i gcionn chóra. Cuach lomnán do bhróin bhleidheadh, níor dhóigh gan chomhdháil gcuradh; rug dorn tréin&fdot;ir go talamh corn falamh &fdot;éinnidh Uladh. Mór tarla ar an ngeis ngnáthaigh bheith don Bhanbha gan bhuachail; rug a geis do ghoin &Fdot;iachaidh. tiachair leis do Thoigh Thuathail. Críoch Ghaoidheal fád go froighidh, ní maoidheamh do Mhág Uidhir; sibh ar fuil gCuinn i gcoraibh do sguir foghail &Fdot;uinn &Fdot;uinidh. Gan &fdot;ear faghla ná faire ar feadh Banbha do-bheire; cách ribh ag breith a bhuidhe — gan duine ar breith &fdot;ir eile. Éintionól díobh ar ndéanaimh — síol Éiriomhóin is Éibhir; téid i gcéim nách cuid mhaoidhimh Gaoidhil féin duid dā dhéinimh. Ní bhí acht fian Éirne it aghaidh ag éirghe fa Iath bhFuinidh; cur ruibh ní hé gurbh omhan, dá bhfoghar hé is d'&fdot;uil Uidhir. Mar thige i dtreas it éanor ní rige a leas do laoidheadh; tarla i mbeirn ort it aonar feidhm lér saoradh Gort Gaoidheal. Lór h' obair ar brú bearna, a Chú Chonnacht, dá gcomhdha; tiad tríthe as t'ucht gan arma lucht faghla Críche Connla. Iúl na gcríoch le cléir ndoiligh fríoth id mhúr, a Mhéig Uidhir; gan triall dot uille d'&fdot;ilidh siridh uile Fiadh Fuinidh. Sibh a horloinn &fdot;óid Ghaoidheal ag comhroinn na gcóig dtíreadh; beag an ní lat do luaidheadh do-ní sluaigheadh Mac Míleadh. Bíd ríoghraidh Bhreagh id bhaile 'na ndíormaibh re feadh bhfleidhe; folchoidh sibh fa dhíon duille suidhe ríogh gach &fdot;ir eile. Sníomh do dhornchla i ngurt ghábhaidh do lucht comtha do chaomhain; tógbhaidh cuid d'&fdot;eidhm gach éin&fdot;ir déinimh duid i mbeirn bhaoghail. In tráth nách aghaid filidh anaid cách ar do chomhair; cinn ⋅luaigh is iad ar h'aghaidh ní &fdot;aghaidh siad uain oraibh. Geall Banbha id dháil ag déanamh, labhra na bhfádh do fíoradh; 'na thnúidh ní &fdot;uil ar aoin&fdot;ear súil Gaoidheal ruibh fad ríoghadh. Fiodhbhaidh &fdot;illte ina n-ionadh — linnte do thiormaigh turadh; lér chuir i dtráigh do thoradh folamh muir Chláir na gCuradh. Sreabh fiar tré choille gcnódhuinn, níor mhoille giall i ngéibhinn; na croinn ísle, an tonn thírim, sgríbhinn dhísle ar &Fdot;onn &Fdot;éilim. Béim budh guth don réim ríodha níor léir do lucht an tnúdha; síol nDuinn, adir a námha, do dhligh cána &Fdot;uinn Úna. Na dreagain ó iath Oiligh níorbh eagail lé Fiadh bhFuinidh; cóig rígh do chuir fa chomhaidh, gan tír d'&fdot;oghail d'&fdot;uil Uidhir. Gearr gur cabhradh iath uatha, siad ar n-adhnadh gach iatha; tug 'na suidhe cóig críocha móid ⋅íotha &fdot;uile &Fdot;iacha. Ní bhí a dhíon i gcrích Chonnla gur dhíol an díth nách dearna — ní gabhthoir lé fear faghla, feadh Banbha ó athchoin Eamhna. Tarla gan &fdot;íoch gan &fdot;olaidh Banbha do dhíon gér dhuiligh; ní chuir aoin&fdot;ear 'na n-aghaidh faghail Gaoidheal d'&fdot;uil Uidhir. Ag síol gConnla dá gcaomhna ní bhíd a mbronnta mórdha; tugsad dó asteagh a dtéarma i ló dhéanmha eadh n-órdha. Fa chath Oiligh níor &fdot;uaraigh ar mbrath oinigh gach éin&fdot;ir; sé ar &fdot;ine Duinn ag déanaimh — file ar bhféaghain &Fdot;uinn Éibhir. Móid Chon Chonnacht dá gcomhdha 'na gCollaibh ar gcor bhfeadhma; léigthear géill a bhfear bhfaghla ar feadh Banbha ó &fdot;éin Eamhna. Géll &Fdot;ódla a haithle an ágha dá bhfógra ar faithche a dhúna; i dtigh na ngiall do-ghéabha sgéala gach &fdot;ir d'&Fdot;iadh Úna. Gan ghuais foghla um chígh gcalaidh, comhla ní bhí le bruidhin; maor í Chuinn is teann tobhaigh i mbonaibh beann &Fdot;uinn &Fdot;uinidh. Caor cheardcha i mbeól a bruithne — teó gach dearna iná [a] drithle; ar triall ón chath budh coirthe troighthe &fdot;ian Rath 'sa righthe. TEALLACH INIS CEITHLEANN Mairg &fdot;éagas ar Inis Ceithleann na gcuan n-éadrocht' na n-eas mbinn; guais dúinn, 'snách féadair a fágbháil, féagain an mhúir &fdot;ádbháin &fdot;inn. I bhfad riamh suil ráinig mise múr taoibhgheal na dtulach ngorm, dá roicheadh leam triall don teaghsoin — dar leam ní bhiadh easbhaidh orm. Do-chuala mé — mairg do-chualaidh — do chlú ar síothbhrugh na séad mbuadh, mo bhréagadh mar do bhí i gcinneadh, ní as nár féadadh m'&fdot;lleadh uadh. Teaghdhais lonnrach leóghain Éirne — dob é riomsa rádh gach &fdot;ir — nocha bhfaca fear san Bhanbha teagh a maca samhla sin. Adeirdis bhós gi bé ad-chífeadh an choill lúbtha nó an learg thais, an trácht réidh nó an t-achadh uaine nách rachadh céim uaidhe ar ais. Fios a theasda an tráth fa n-uaras, tar éis gcodail go ceann trill ní &fdot;aca ní oile d'aisling acht lí an toighe &fdot;airsing &fdot;inn. Gluaisim romham, ránag ainnséin Inis Ceithleann fa gclaon dair; tre chlár bhfionn na bhfeir&fdot;leasg dtaraidh fa neimhleasg liom aghaidh air. Suil tánag re taobh an bhaile do bhiodhg mé le a méad do gháir; nuall a gcon meardha 'sa míolchon, ag cor ealbha a díothrobh dháibh. Do bhí an trácht re taobh na cúirte, fa chuan síthe na sruth mbalbh— gur &fdot;oiligh a trágh 'sa tonna — lán do dhoiribh corra carbh. Do-chím láimh risin lios gcéadna clár aoibhinn dob órtha lí, faithche bharrthais an dúin daithghil, úir Pharthais nó a haithghin í. Amhlaidh fuaras aithche an dúnaidh — druim ar ais ó ingnibh greagh; ní fás luibh a húir fan orluinn ó lúidh sguir ag comhruinn chean. Eich an dúin ag dol i gcoimhling, do-chiú arís a rioth fa seach, gur ceileadh leó tolcha an talaimh — gan cheó ortha acht aghaidh each. Do-ním romham san raon díreach ar dhún gcúplach craoibhe Liag; a rabha rem ucht san &fdot;ionnbhragh mar lucht mbragha is iongnadh iad. Fuaras maithe mhaicne Cholla san chúirt daoinigh ag dáil ⋅éad, lucht foilgheasa sgéal do sgaoileadh fréamh gcoibhneasa Ghaoidheal nGréag. Fuaras fós ar feadh an longphuirt a lán d'éigsibh is d'aos &fdot;uinn, ón tslios gheal fonnbhán go 'roile — mo chean orlár toighe i dtuill. Fuaras a lán san leith oile d'ainnribh béaltana brat sróil, i múr chonchair na gcon bhfionnbhláith ag cor chorthair iongnáith óir. A lán féinneadh feadh an tighe, tríd siar ar na sleasaibh taoibh, airm chorra ag na hamhsaibh uaisdibh — gasraidh Droma cnuaisdigh Caoin. Buidhean mhór do mhacraidh ⋅íthe, ó &Sdot;íth Bhuidhbh nó ó Bhruidhin Lir; nár lámh súil le a n-áille d'&fdot;éagain, ar tháille an mhúir ghéagaigh gil. Buidhean cheard ag ceangal bhleidheadh, buidhean ghaibhneadh ag gléas arm; buidhean ⋅aor nách d'éan&fdot;onn uirre — néamhonn chaomh na mbuinne mbalbh. Bruit dá gcorcradh, cuilg dá ngormadh, gaoi dá n-ionnsma, eich dá ngníomh; bráighde i ngioll, comha dá gcuma, sgola os cionn an rulla ríogh. Géill dá ngabháil, géill dá léigean; laoich dá leigheas, laoich dá nguin; seóid dá síorchur inn is uadha — an síothbhrugh slim cuanna cuir. Do-bheireadh siad seal don lósoin ar luadh n-éacht, ar iomrádh ngleóidh; do-beirthe seal ag slógh Uisnigh ar ól bhfleadh ar chluinsin gceóil. Rugsam as go haimsir gcaithmhe, car an chaomhlaoi do chaith sinn. san mhúr gheal &fdot;éaruaine &fdot;ásaigh, feadh éanuaire an lásoin linn. Gabhaid cách 'ga gcur 'na suidhe ar sleasaibh míne an mhúir ghil; tearc i mbruidhin a séad samhla — méad an mhuirir tarla astigh. Cú Chonnacht Óg mhac Con Chonnacht, cneas leabhar dá leanann dé — ar suidhe dá mbíodh 'na bhruidhin 'na ⋅uidhe ríogh suidhidh sé. Suidhimse ar deis dreagain Teamhrach, go dtairnig dhúin dáil na gcorn: gé tharla a díol uirre d'uaislibh uille an ríogh níor uaisligh orm. I gcionn aimsire an uair táinig> tráth luighe do lucht an dúin, roighne an tslóigh mhóir&fdot;eithmhigh mhúinte — cóirighthir dhóibh cúilte clúimh. Suil rug an lá ar lucht na bruidhne buidhean aca ag ionnsma sleagh; craoithe astigh dá gcur re camháir, fir ag dul do ghabháil ghreagh. Aimsir aithghearr tar éis gcodail do-chiú um ⋅eabhac &Sdot;íthe Truim forgla cáich 'na dtrealmhuibh tachair, san ráith neamhdhuibh chlachaigh cuir. Gluaisid uainn ré n-éirghe mhaidne macraidh chródha chúirte an ríogh; 'na mbróin mhóir leabhairthigh laighnigh; neamhaithnidh dóibh snaidhmidh síodh. Gearr arís go rugsad oruinn aicme Cholla na gcuach n-óir; ar gcur gach tíre ar feadh fúthaibh; mo chean ríghe is dúthaigh dhóibh. Dob iomdha an láso um Loch nÉirne aoighe mná nách mair a fear; 's dob iomdha aighthe giall ngonta d'aithle ghliadh ag tochta asteagh. Seóid bhuadha do bhí san toighsin i dtús an laoi nár leó féin; 's do bhí cradh do chóir an bhaile i ngar dóibh nách raibhe aréir. Éigse an dúin do díoladh ainnséin le hua nEachach nár ob gleó, beag an díoth daoire na n-éigseadh, fríoth maoine nár léigsean leó. Ar Mhág Uidhir d'iarraidh ceada do-chuaidh mise ameasg na sgol; ó ráith aird an eagair núidhe mairg do cheadaigh dhúinne dol. Ag deadhail riom do ráidh seision, ag snighe déar re a dhreich nduinn, dá mbeith nár ghar mé don mhílidh, nár sgar sé dá ríribh ruinn. Cumhain leam an lá do chuireas cúl re teaghlach thighe an ríogh, gur luigh do cheas ortha uile nárbh &fdot;eas orchra dhuine dhíobh. Ní fearr dhamhsa i ndiaidh an teaghlaigh truagh nár chaitheas ceann mo ré suil bhus saoghlach inn dá aithle: baoghlach linn go mairfe mé. Ní chuala comhmaith an teaghlaigh. atá san dún — dia do bhail — fa neach dár chin ó na Collaibh, ag sin breath gach ollaimh air. Baile Lithbhir na learg núidhe— neach uaidhe ní &fdot;ill dá thail; fear gach aird don bhaile ó bhréagas, baile 'gar mairg &fdot;éagas air. MAIRG &Fdot;ÉAGAS AOIDH MHÁG UIDHIR Léigfead Aodh d'&fdot;earaibh Éireann, lór don bhaisgheal bhairr⋅éimh⋅eang; leision Éire acht meise amháin, a seise, a céile compáin. Ní &fdot;uighinn ionadh ag Aodh, atáid uime ar gach éantaobh — ní-m-léigse i gceann ó gCriomhthain — na héigse is &fdot;earr d'Éirionnchuibh. Ní meisde, ní meisde sin, féachfa mé re Mág Uidhir, mo rí Gabhra an ngéabhadh lam ó tharla um éanar agam. Éigean dúinne déanamh air, madh olc, airdrí an &fdot;uinn Mhanchaigh, bas ghéigleabhar, taobh mar thuinn — do céidgheabhadh Aodh oruinn. Sgéal beag uaigneach uime sin inneósad d'Aodh Mhág Uidhir — gruaidh &fdot;ionndaithgheal dá dtráigh tonn— nách cáir iomaithbhear orom. Seacht bhfir dhéag d'éigsibh Uladh do-chuaidh d'iarraidh ealadhan, dál an chuaine &fdot;inn Ultaigh go Cill Chluaine i gConnachtaibh. Do cheannchodar muc is mart, gabhsad na dronga adubhart, fíoch troda ar gach droing don dáimh, ag roinn a gcoda i gcéadáir. Fiarfaighis fear an tighe. fan mart cia do ċuirfidhe, nó fan leabharmhuic dtruim dtigh, don druing neamhordhruic náirigh. Tiad fan muic d aitheasg éin&fdot;ir, ní fríoth don druing dhíchéillidh acht éin&fdot;ear amháin fan mart, a dhéineamh géar dháil deanacht. Nár thí mo bheó choidhche ar gcúl, do ráidh fear aca ag iompúdh, ón druing caradsa ro-m-chuir, raghadsa fan gcuirr gcnámhuigh. Na seacht bhfir dhéag — díochra an cion— ní dheachaidh díobh fa dheiriodh fan mart bhforthaisgheal acht fear, smacht orthaibhsean níor éidear. Smuainidh, a bhruinne bhántais, mar thug iomad omhántais an t-aonduine amháin ón mhuic, a aoghuire Chláir Chorbmuic. Tusa aniú, a mheic Mhég Uidhir, ní guth orm gan t'ionnsuighidh; do chomhmoladh is leasg leam ameasg ollamhan Éireann. Ní tásg cruais, ní cogadh ruibh, ní fuath, ní héadóigh asuibh, atá, a mhíonghruaidh ⋅ídhe ⋅eang, dot ⋅íorbhuain dínne, acht doicheall. Giodh maith tú, ní thréigfinn ort mo dhume féin Cú Chonnacht, mo threise, mo ghrádh, mo ghean, meise fa lár ní léigfeadh. LÉIGFEAD BRIAN MHÁG UIDHIR Pardhas Fódla Fir Mhanach, clár téiglidhe torcharach; tír na ngort dtirmghléigheal dtais, ar imdhéineamh port bParthais. Ceól neamhdhuidhe nuall a tonn, bláth forórdha ar a fearann; taidhbhse mheala millse a sreabh, trillse a feadha gá bhfilleadh. Gleannta míne ós moighibh cuir, srotha gorma ós na gleanntuibh; fiodh cnóbhuidhe ar cúl na sgoth, clúmh órdhuidhe gá &fdot;olach. Lór do bhuain &fdot;iabhrusa dh'&fdot;ior duinne a géag, guirme a huisgiodh, deirge a clúimh, neamhdhuibhe a néall; neamhdhuidhe a húir 'sa haiëacute;arHardcopy has dieresis over e with acute accent above same to show that it is trisyllabic.. Cosmhail re ceólaibh Pardhais mon gcrích dtaidhiúir dtobarghlais fuaim a sruth ngainmhidhe nglan, tre ghuth ainglidhe a healtan. Ní &fdot;éad teanga — gá dtám ris ? — leath a haoibhniosa dh'aithris, críoch mhaothbharrchas na sreabh seang— ceadh acht aonpharthas Éireann ? Ní bhean neach re neach oile san pharthas te thalmhoidhe; ni &fdot;uil fear éadála ann, ná fear éagára d'&fdot;ulang. Do-geibhthear fós le gach fear tibhre seirce 'na silleadh, nách bí ar tí díoghbhála dhí fíornámha dá dtí thríthi. Ní bhí sliocht foghlaidhe i bhféar, ná lorg arracht i n-aiéar,See note 1. ná raon tarathar i dtuinn, mon gcladhachadh saor séaghuinn. Ní bhíd fuatha ina feadhaibh, ná ilphiast 'na hinbhearaibh; ní bhí torbhaidh ar tí a cruidh ní bhí foghlaidh gá foghail. Ní lamhaid tadhall tríthe, tar a cladhaibh coigcríche: beag suim an ghormoirir ghil i bhfoghloidhibh &Fdot;uinn Éibhir. Fuair an chríochsa um ghort nGabhra d'anchumhachtaibh éagsamhla — tar nách éidir í d'&fdot;aghal — ní éigin dá hanaghal. Ní buadha cloch, ní fégh fiagh chaomhnus cuanta a críoch n-imchian; ní learga foirbhthe, ní fiodh, ní cearda doilbhthe draoitheadh. Atá aca éinní is &fdot;earr do dhíon na gcríoch go coitcheann; díol cáigh d'aoghuire san &fdot;ior — aonduine dháibh is dídion. Brian Mhág Uidhir na n-arm nocht, mac Donnchaidh mheic Con Chonnacht; sgiath caomhanta Críche Duinn, aondalta Síthe Sioghmhuill. Dromchla aigéin re hUltaibh, múr cloiche re Connachtaibh; céile bhan mboigbhíthe mBreagh, cladh coigcríche an dá chúigeadh. Luibh íoc⋅láinte d'&fdot;uil Eachaidh, doras báis do Bhréifneachaibh; an chaor neimhe don Niall&fdot;uil, 's don taobh eile d'Oirghiallaibh. Pardhas Ádhaimh Inse Fáil Fir Mhanach na múr gconáigh: ua na ndeigh&fdot;ear ó Dhún Bhreagh mar mhúr teineadh 'na timcheal. Dá mbeantaoi éinchreach d'&fdot;uil Chuinn ó Éirne go hÁth gConuill — 'na n-airgnibh do-geabhtha geall a ceathra hairdibh Éireann. Ní &fdot;úigfeadh teach gan toghail um Bóinn an bhruaigh thorchoraigh, nó mon Muaidh dtírimghil dtais, nó um &fdot;írimlibh bruaigh Bhearnais. Comhmór do hairgfidhe uaidh na tolcha corra um Chraobhruaidh, 'san eang ⋅íthe ó Chruachain Chuinn go bruachaibh chríche Coruinn. Tabhairt aighthe ar adhbhaidh mbeach, nó is cor láimhe i niod naithreach — tír a ⋅ean d'&fdot;aghail ón &fdot;ior, nó is aghaidh ar theagh dteineadh. Atá le fada ag feithimh le Brian féin dá fóirithin, 'sgach fádh ag tairngire a thocht don chlár ainglidhe éadrocht. Fuilngid Gréagaigh eacht eile beith mar so seal d'áiridhe, fa chiaigh mhóir dhocrachta dháibh, i ndóigh &fdot;ortachta d'&fdot;agháil. Gluaisid forgla bhfear ndomhain fan nGréig n-échtaigh n-iorghalaigh, gur bhean siad a draoidheacht dí do-niad i n-aoin&fdot;eacht uirri. Ó nách fuairsiod cead catha na gasraidhe Gréagacha, rí an tsluaigh rachalma do ráidh a n-athardha ar n-uair d'&fdot;ágbháil. Ná fágbhaidh, ar fáidhe Gréag, fearr dhaoibh bhur gcríoch do choimhéad; lucht bhur n-oirbhearta is ní náir ar tí a n-oighreachta d'&fdot;ágbháil. Draoi dhíbhséin arís do ráidh: córaide an chríoch do chongbháil, atá aonduine i ndán dí bhus aoghuire ar clár chruinni. Atá 'na naoidhin aniogh fear ar saoraidhne, ar seision; dá bhfoilngeam a bhfoigheam dh'ulc roighearr go bhfoighbheam fortacht. Sloinn dúinn ní is soillse iná sin, do ráidh cách d'aithiosg aoin&fdot;ir, cia hé, nó an mbéarthaoi go a bhun, an té adéarthaoi dá dhéanamh ? Do ráidh an draoi — dia do rath — Earcoil mór, mílidh Gréagach, is é adubhart do dhíon cháigh, do bhríogh cumhacht is chonáigh. Beid, ar sé, slóigh an domhain mon ndraig n-uathmhair n-éagsamhail, gnúis roithneach dán hainm Earcoil, an phailm thoirtheach thairngeartaidh. Ní bhia i n-ilphiasdaibh oile, ní bhia i ndúilibh daonnaidhe, neart ó bhfuighbheadh righe ris, tuillmheadh a &fdot;ine dh'aithris. Cinnis an draoi adubhairt sin, mar chomhairle dá chairdibh, go dtí a dhreach chaomh⋅oilléir chorr, breath gach aonoiléin d'&fdot;ulong. Dá ndearntaoi a ráidhimse ruibh, ar an fáidh, go fás Earcoil, 'nar thaibhgheadar na trí roinn ní bhí acht airleagadh orainn. Cead linn a n-uighbheam d'olcaibh, do ghábhthaibh, do ghuasachtaibh, is dáil gcabhartha 'nár gcionn — labhartha cáigh go coitchionn. Fuilngis gach breath dá mbíoth air, iomthús an airdríogh Gréagaigh — gruaidh doinnghealtais nár chleacht coir— go teacht oirbheartais Earcoil. Téid naonbhar ban dá bhranar, d'aindeithbhir lé apghaghadh, do mhnáibh ríogh gasraidhe Gréag, líon dar chasmhaile a choimhéad. Ní théigheadh, bhós, tre bhioth síor do ghlún nó d'ucht an airdríogh, lé mbíoth d'&fdot;orcoimhéad uaidh air, ní drochcoimhéad &fdot;uair Earcail. Gairid d'Earcoil dá éis soin gur chuir faoi forgla an domhain; gá dás luadh imdheachta an &fdot;ir — ? tinghealta an druadh do dheimhnigh. Lingthear leis lucht an bheatha, díoghlais orra a n-ainbhreatha; seóid Ghréag ón domhan 'na dhál 'na dtoradh chéad ag claochládh. Maith do-chuaidh dá chairdibh gaoil anmhain ris i méad macaoimh; gá dú ? — acht ní hinleanta air — clú na himdheachta ar Earcoil. Mar sin do bhádar fa Bhrian síol gColla na gcreach n-imchian, go haipgheaghadh dá ghruaidh ghil, 'na mhaicleanabh uair éigin. Gur chaithsiod fós Fir Mhanach, go him⋅níomhach urchradhach, seal ag sír&fdot;eithimh mar sin le ríbheithir &fdot;ear nOiligh. Gur leasoigheadh — lór do rath ar ghlún airdríogh &Fdot;ear Manach, 'sle mnáibh breacht⋅oilse glac ngeal, an tEarcoilse Mac Míleadh. Gur líon fós do mhéad meanma ar &fdot;eabhas a oileamhna — gnúis chorcra ón soidhearaidh síodh — 's d'oileamhain ochta an airdríogh. Go rug orra dá éis sin mac Donnchaidh mheic Mhéig Uidhir, re béal a dtabhartha i dtír, ar séan gcabhartha a chiníl. Síol gColla, cinéal Eóghain, do thabhaigh is taibheóghaigh a bhfuil orra re hathaigh ag fuil Cholla i gcartachaibh. Ag síol gColla Chláir Dá Thí do bhí gach breath dá mbeirthi 'na cuid rúin ag ríoghaibh Breagh súil re a díoghail fa dheireadh. Fa cead leó a n-aghaibhdís d'ulc ó Ultaibh, ó chrích Connacht, ó tharla cobhair 'na gcionn fa chomhair &fdot;aghla Éirionn. Fóchtaid feasda dá bhfoltaibh d'Ultaibh, don chrích Connachtaigh; ó tá an Brian tarngaire ar dteacht faghlaidhe ag triall ón tuaisgeart. I dtús cháigh tiocfa ar tosaigh mac inghine an Aodhasoin; bas neartmhar le niamhthair ga, Earcal iarthair na hEórpa. PARDHAS CATHAL Ó CONCHOBHAIR Déanam cunntus, a Chathail, d'ionnmhus agus d'ealathain; cúis a dhéanta is crádh croidhe, a réalta ó chlár Chalroighe. Briathar ghnáth, a ghnúis &fdot;áilidh, deireadh cumainn comháirimh; ní hé an glór nách doiligh dhamh, a rómh oinigh na n-ughdar. Mithigh dhúinn déanamh cunntais, gidh eadh, a rosg réaltunntais, a ghruadh &fdot;rirhir, a rún ban, níor mhithigh dhún a dhéanamh. Moch dúinn do dheónaigh tusa dhol i gceann an chunntusa; críoch m'annsa is adhbhar cumhadh, amhghar dhamhsa an deónughadh. Cunnradh duas agus dána do-nínn red dhreich ndonnmhálla, mar budh dual duidse agus damh; truagh mo chuidse don chunnradh. Ní dheachaidh dár gceirdne i gcruth nár chumas dod chúl ghéagach, ón duain go haonrann d'&fdot;ighe, a ⋅aorbharr sluaigh Sligighe. Ní raibhe ó ⋅einm na gcraobh gciúil go sgaoileadh na sgéal dtaidhiúir, 's uaidh sin go huaisle t'&fdot;ola, nár libh uaimse an ealodha. Déanam cunntus go nua anois; fionnam uait mar do íocuis gach cáil 'na ndeachamair dhuit, a chreachurraidh Chláir Chormuic. Créad an tost atá oraibh, a Chathail Í Chonchobhair, gi bé do dáileadh damhsa gan é d'áireamh oramsa? Créad nách maoidhise, a mheic Taidhg, a bhfuaras ód ghnúis ghealaird, do luagh mo rachunntais ruibh, a sduagh bhachalltais Bheannchuir? Gach breath dúinn dár dháil tusa dá gcurthaoi san gcunntussa, a dhamh ré an bhroghasa Breagh, níorbh orasa é d'áireamh. Do-geibhthi uaid iall an sbuir, do-geibhthi an crios, a Chathuil; do-geabhtha an brat 'san bleidhe, 'san eachra, a ⋅lat &Sdot;ligighe. Ochán! och! do-geibhthi an ghroigh, 'san chaor bhuadha ód bhais leabhair; 'san bheann órdhaidhe 'san &fdot;ail, a cheann mórmhaighe Murbhaigh. Do-geibhthi an crodh ód chúl &fdot;ann, do-geibhthi fós an fearann, a sgiath chosnaimh chuain Duibhe, 'san crodhsoin uaibh d'ionghuire. A chéad urdail dá n-aghbhoinn uaid, a bhéildeirg bhriatharmhoill, a bhfuair mé d'iolmhaoinibh ann, ní hé is ionmhaoidhimh oram. Córa do mhuirn do mhaoidhimh, 'sdo rún fáthach forbhfaoilidh; a bhrágha fionnmhoighe Fáil, cára h'ionmhoine is t'anáir. Do-gheibhinnse, a ghéag Luighne, do chogar, do chomhuirle, t'uille agus leath do leabtha, breath nár thruime toirbhearta. Cóir a bhuidhe do bhreith ruibh — fuaras ó chách, a Chathail, na haisgeadha fa lór linn, do lógh m'&fdot;aigseana ar h'uillinn. Ní &fdot;éadfamaois, a ghruadh gheal, leath a n-uaramar d'áireamh, idir ⋅luagh finntighe Fáil, do luagh impidhe it anáir. Fuaras tríod don taoibhse aniar mo cheannach ó Chloinn Uilliam, 'só chath Bhréifne uair eile, a &fdot;éithle sluaigh Sligighe. Fuair mise, is ní mé do thuill, mo chuid d'ionnmhus chlann gConuill, 's d';éadálaibh ó Néill anoir, ód chéibh ghéagánaigh gabhlaigh. Do saorthaoi ar son mo cheannaigh clann Ghoisdealbhaigh, Gaileangaigh, do Chloinn Chubháin, do Cheara, níorbh &fdot;uláir ar n-aisgeadha. Im' thuilleamh buidhe do bhíodh gach rí, gach adhbhar airdríogh, ó chuan Éirne go hEachtgha; ní tuar éirghe aigeanta. Ní &fdot;uair file romham riamh maca samhla dár soimhiadh, um Thealaigh bhféirmhín na bhFionn, ó éinrígh d'&fdot;earaibh Éirionn. Ní raibhe ag Cunn na gcéad dtreas d'onóir ar Eochaidh Éigeas, a ⋅lat bhagair Bhanbha Cuinn, a dtarla agaibh oruinn. Giodh é Fítheal, fáidh Cormaic, fríoth liomsa as do leabharghlaic, a rí sluaigh bhastana Bhreagh, asgadha nách fuair Fítheal. Níor chleacht Torna — gá dtám ribh — re linn Néill ná Cuirc Caisil — oide suadhollamh bhfear bhFáil — meadh a n-uaromar d'&fdot;agháil. Muirn Mheic Coise, cian ó ⋅oin, re linn Taidhg Mhóir mheic Cathail, dom chionsa ní séad samhail, ionsa h'éag ót ollamhain. Muirn Mheic Liag i Leith Mogha, i n-aimsir Bhriain Bhóromha, gér mhaith rí fionntolcha Fáil, níorbh ionchomtha í is m'anáir. D'ollamhnaibh Banbha na mbeann ní thug airdríoghraidh Éireann leith ar bhfaghála ód dhreich dhil, ná leith m'anára i n-aointigh. Ó nách féadaim teacht thoraibh, a Chathail Í Chonchobhair, bheith 'god luadh is doiligh dhamh; truagh gan m'oidhidh it &fdot;arradh. Níor ⋅aoil neach ar dhruim dhomhain mé tar h'éise d'anamhain; nár dhamhsa gan dol red chois ar son t'annsa agus t'ionnmhois. Deacair d'uaislibh Inse Fáil ó mhair mise is tú ar dteasdáil, a sgath Ghaoidheal Chláir Chonnla, dáigh a haoin&fdot;ior ealodhna. Minic do ⋅irthea ar Dhia dhamh ré budh ⋅ia 'ná do ⋅aoghal; a lámh thilte bhraonchláir Bhreagh, do chlaochláidh h'itche m'aigneadh. Tánuig h'itche, fa ríor ruinn; fuarais ó Dhia, a dhreach ⋅éaghuinn, bheith saoghlach dúinn id dheaghaidh, a aonbhrath Múir Mhuireadhaigh. Níorbh iongnadh h'itche d'&fdot;aghbháil duit, a bhaisghil bhriatharnáir; níor éimdheabhair neach fa nimh, a dhreach ⋅éimhleabhair ⋅uilbhir. H'itche féin, fearg an Choimdheadh, ro-m-chráidh, a chruth séaghoinngheal; i n-aghaidh mo dhísle dhuid m'&fdot;aghail is tríbhse tánuig. TÁNUIG MÓR INGHEAN BHRIAIN BHALLAIGH A Mhór, cuimhnigh an comann, gá dtám dhó, a dhearc &fdot;ochondonn ? ní budh cás réidhiughadh roinn ór &fdot;ás d'éiliughadh eadroinn. Ós dá chasaoid red chéibh mbuig, tarla dhamh — dia do neamhchuid — bíodh nách foilcheas an fissin, gníomh nách oircheas d'innisin. Fa ríor, do-rinne mise rem thighearna tairise, a shubh chraobh ó chathraigh Bhreagh, taom asar athraigh aigneadh. Do-roinneas damhna diomdha ar tosach rem thighearna, 's rem lucht oileamhna, a ghruadh gheal, fa tuar doimheanma a dhéineamh. Do dhearbhsad dó — gá dám ris — ? drong líonmhar do lucht aimhlis ar sduaigh n-úir mbionn&fdot;oclaigh mBreagh iomarcaidh dúinn do dhéineamh. Atáid daoine dá rádh ruinn gur chum mé i ndán d'Ó Dhomhnuill leattrom, más &fdot;íor, 'na n-aghaidh ar ⋅íol gceanntrom gConchobhair. Mór do-rinne rí Sligigh riom fan amsoin d'&fdot;oidhidin, rí an tsluaigh ón chlaidhliossoin Chuinn, 'sa bhfuair d'aimhliosoibh oruinn. Atá sinn ó sin i le dá ⋅eachna ón chrích go 'chéile, tre &fdot;eirg bhfrithir chloinne Cuinn, 's do bhithin doirre Domhnuill. Ar son nár fógradh mé, a Mhór, do dhruim a &fdot;eirge d'&fdot;adódh, mar tám do hionnarbadh inn tre Chlár bhfionnardghlan bhFéilim. Ré bliadhna agus beagán lais dúinn gan teacht dár dtír dhúthchais — céad bliadhain ní buaine liom — uaidhe idir &fdot;iadhaibh Éirionn. Atá ar gcion bhós re bliadhain idir chloinn Néill Naoighiallaigh, idir ⋅íol gConuill ag clódh, an tsíon oruinn ag iompódh. Drong ó bhfuighinn riamh reimhe sgoth mhuirne ar feadh m'aimsire — caithid saor&fdot;laithe fear bhFáil ar &fdot;eadh n-aonlaithe mh'anáir. Ní bhí oruinn 'nar n-áit féin, an treimhse atámaoid aimhréidh le rígh mhuighe saoir Suca, acht aoibh dhuine dheórata. Muna thí do Dhia agus díod mo dhíonsa, a chiabh na gcaimdhíog, neart m'anacail ní &fdot;uil ann lér luigh d'anacair oram. Dá saora tú, a thaobh gealtais, meise i n-aimsir m'éigeantais — breath sin do dhearbh gach duine — libh ar sealbh go síorruidhe. Cóir dhúinn bheith do bhreith dlighidh, dá dtí dhíot inn d'&fdot;óiridhin, a bhas ⋅liom bhanamhail bhog, do chionn mh'anaghail agod. An gcuala tú na trí heóin d'éanlaith iongantaigh aineóil, a ghéag abhla ó &fdot;innTigh &Fdot;áil, tarla d'impir san Eadáil. Do bhídís tre bhiotha síor gach laoi ar aghaidh an airdríogh, ós a chionn ag teachta asteagh, 's ós cionn na leabtha i luigheadh. Seacht mbliadhna do bhádar soin do ló is d'oidhche 'na &fdot;ochoir, gan teacht na héanlaithe ar ais feacht éanlaithe 'na éagmais. Mar sin dóibh — dia do phudhar — gan chodladh gan chomhsanadh; ní lór ceólchuire a gcomhráidh, sódh eólchuire a n-iomarbháigh. Tairgthear uaidh a oighreacht féin, tairgthear a inghean ainnséin, d'&fdot;ior aitheanta na healta, dárbh aitheanta a n-imtheachta. Labhrais macaomh ameasg cáigh, geallais do chách i gcéadáir, tar a mbí dá dhocracht dó an rí d'&fdot;ortacht ón iarghnó. Adubhairt 'na dheaghaidh soin: toisg na dtrí n-éansa it &fdot;ochoir, gi bé ara bhfoil ainbhfios ann ní &fdot;oil 'na &fdot;ailgheas oram. Atá cúis réna cóir sgáth, a impir, ar an t-óglách, leis na trí héanaibh dot &fdot;ios, déanaidh í mar is oirchios. Cúis chóra re cian d'aimsir atá ag na trí héanaibhsin, ó tá an chóir d'oirichil ort roimhithigh dhóibh a dúsocht. Bainéan díobh agus dias &fdot;ear na trí heóinsi atá id thimcheal; sgéal bhus cúis iomráith orra. 'na chúis iongnáith eatorra. Innis dúinn mar is dearbh libh, a ógláich, ar an t-impir, sgéala gach eóin don ealta, fréamha a n-eóil 'sa n-imtheachta. Ná ceil oram, innsidh damh, an treimhse atáid im &fdot;arradh, ciodh dob &fdot;áth dona héanaibh, aniogh tráth a theisbéanaidh. Táinig, a rí, roimhe so, gorta, ar sé, re seal mbliadhna, don bhioth uile do gheabh greim, ar feadh na cruinne i gcoitchinn. Do bhí sí ar an ealtain eán, do bhí ar éignibh an aigéan; do bhí ar thréadaibh an talaimh, sí ar &fdot;éagain dob éagsamhail. An dara héan don dá éan — aige ar tús do bhí an bainéan, sí ar feadh na gorta níor gheabh, an seal fa docra a dídean. Fuair sí ón &fdot;iréan oile, feadh na bliadhna baoghloighe, gach ní dhá n-uair 'na heasbhaidh, mar &fdot;uair í san éigeansain. An céidéan, dá dtarla ar tús, dol 'na seilbh dob é a iomthús, do cheart dob áil a hiarraidh, ar dteacht dáibh ón doibhliadhain. An firéan oile is é adir: sealbh na mná gur dhó dhlighthir, ós é tug í as an aimsin go rug sí ar an soaimsir. Ráite an chéideóin ó chianaibh, do dhiúlt dí san doibhliadhain: gi bé céid&fdot;ear 'ga mbí bean nách éidear dhí é d'éimdheadh. Sibhse féin do bhreith bhreithe dhóibh tar gach n-aon d'áirithe, críoch a n-adhbhair is í soin, a rí, d'anmhain it &fdot;ochoir. Rug an rí do bhreith bhunaidh sealbh an eóinsin d'anamhain, ar dteacht ón ré dhocruidh dhi, don té do &fdot;ortuigh uirthi. Atá sí fo ⋅éala ó ⋅in, an bhreathsoin bheóil an impir; breath í ararbh éigin anadh, ní héidir í d'athraghadh. A inghean Bhriain, a bharr lag. mar sin bhias m'orláimh agad, ar gclódh mo dhocrachta dhíom, do lógh m'&fdot;ortachta óm im⋅níomh. Ní &fdot;éadaim dol ód dhreich mhoill, ní rachuinn fós dá bhféaduinn, tre bhioth síor, a ghruaidh ghealtais, 's mo dhíon i n-uair mh'éigeantais. Déana dhíom duine dhuit féin, a ríoghan Rátha saoirNéill; ní foláir dhamhsa agus duit m'annsa d'&fdot;ogháil 'na éaruic. Cuir rem dhíon, a dhreach ⋅éanta, dá mbeith go mbeith doidhéanta, red chéibh ndlúith⋅lim, red ghlaic ngil, do mhúinfinn dait a dhéinimh. Ná tógaibh ris an rosg mall go beith réidh dúinn 's do Dhomhnall; ná caith, ná cagail a chrodh, ná habair maith do mhóradh. Ná tuill clú, ná cosain guth d'Ú Chonchobhair chláir Theamhrach; bí duilbhir ar feadh bhfleidhe, ná cuimhnigh &fdot;ear d'áiridhe. Ná heirg i slánaibh síotha, ná ceannsaigh na coigcríocha, a rún céillidh, a ghnúis gheal, ná réidhigh cúis ná caingean. Ná hionnail bais ná bruinne, ná an déad ar dath néamhuinne; ná tarr i gceann slóigh Sligigh fa cheann óil ná oirfididh. Ná daingnigh riaghail ná reacht, ná bac easaonta h'oireacht, síoth dot &fdot;ilidh go n-oghair. ar &fdot;íoch cinidh Chonchobhair. Iomdha ní do-ní tusa — má taoi ag cur rem chaomhnasa — a bheithir chorcra Chnuic Bhreagh, is docra dhuit do dhéineamh. Rodhocra dhuit na dairghe do chlaonadh red chomhairle, fill mar an bhfiodhbhaidh dtoraidh diomdhaidh chinn ó gConchobhair. Ciúnaigh &fdot;eirg airdríogh Duibhe, fearg an chuain mar chiúnaighe; mínigh fraoch anfaidh an &fdot;ir, mar bhalbhthair an ghaoth gheimhridh. Na srotha binne balbha mar bhíd uaid gan urlabhra, usa rí Cairbre do chosg, mun ní fá dtairge a theagosg. Foghla cháigh mar choisgeas sibh, cuirthear aradha éigin red ghnúis ndeirg míon&fdot;oclaigh moill ar &fdot;eirg ndíogholtaigh Dhomhnoill. Mar ⋅eargus sibh na sreabha nách iomchruid na héigneadha, dob orusa a searg mar soin fearg na folasa Fiachoidh. Mar thrághas tú tonna an chuain, 'san sín n-ainbhtheanaigh n-adh&fdot;uair, tráigh a bhfoil d'&fdot;íoch ret ollamh, ag soin críoch ar chanamor. Dá raibh tú re Meidhbh, a Mhór, feadh ar gcogaidh do chlaochlódh, cur im aghaidh ní &fdot;uil ann, tar a bhfuil d'&fdot;alaidh oram. A MHÓR BRIAN NA MURRTHA D'&fdot;ior chogaidh comhailtear síothcháin, sean&fdot;ocal nách sároighthear; ní &fdot;aghann ⋅íoth acht fear faghla feadh Banbha na mbán&fdot;oithreadh. D'ógbhaidh Bhreagh gi bé lén feirde fir &Sdot;axan do ⋅íodhoghadh, ní beag so dá dhíon, mar dearar, bíodh sealadh dá síor&fdot;oghal. Ní &fdot;uighid siad síodh ó Ghallaibh Gaoidhil na ngníomh gcathardha, ní fiú a gcogadh snadhmadh síodha, damhradh ríodha rachalma. Ní díol síothchána síol gConaill, ná clann Eóghain onchonaigh, ná clann Chathaoir, ná síol Sadhbha, ná síol gcalma gConchobhair. Beag nách deachsad go díoth n-éin&fdot;ir uaisle fola fionnGhaoidhil, fiú a feabhas do dhóigh na dronga tóir orra nách ionmhaoidhimh. Siad dá gcur i gciomhsaibh Banbha, buidhne Ghall 'na glémheadhón, airc leithimil díobh ar ndéinimh, síol Éibhir is Éireamhón. Cóir nách comhaillid cath Saxan síoth don &fdot;oirinn &fdot;adhálta; do-chíthear dhóibh — truagh mar tharla — sluagh Banbha gan bharánta. Ar a loige do lucht cogaidh ar cionn na gcath n-eachtronnach nách faghaid síoth tar &fdot;onn nEórpa an drong leónta leathtromach. Díoth a dteaguisg tug na daoine fan droing &fdot;íochmhair &fdot;oirneartmhair, truagh nách faghaid lucht a laoidhidh a hucht aoin&fdot;ir oirbheartaigh. Mór an neamhchuid do neach éigin d'éigsibh an &fdot;uinn ghealtolchaigh gan a rádh re fearaibh Fódla deabhaidh d'&fdot;ógra ar eachtronnchaibh. Ós é ar gcuidne do chloinn Mhíleadh mac Briain bhronnus airgheadha, an ghéag do ⋅luagh lúthghrod Luimnigh múnfad d'&fdot;uighlibh ailgheana. Do-bhéaruinn comhairle charad do cheann &fdot;réimhe rígh&Fdot;earghna, drithle bheag do chur san chagail, an tsubh abaigh &fdot;íneamhna. Do-bhéar bhós le beagán comhráidh — créad acht fadódh fír&fdot;eirge ? — do rígh Mhoighe srothaigh Sléachta fochain déanta díbheirge. Urusa dhó déanamh cogaidh tre chombáigh cóig saorphobal, leis ón tuinn chalaidh go' chéile raghaidh Éire ar aonchogadh. Lasfaid cách do chombáigh rision, idir rígh is ríoghdhamhna, mar loisgthear teagh re teagh oile, ar feadh moighe míonBhanbha. Fir Éireann an uair fá gcluinfid cogadh airdríogh Aolmhoighe, ní bhia tír gan &fdot;ear a &fdot;aghla ar feadh Banbha braonghloine. Éireóchaid leis líon a dtionóil, tnúthach n-uilc na hÉireannaigh, tairgfid Gaoidhil cor ré chéile, go robh Éire ag éinearraidh. Ní thig dhó gan díchiol cogaidh fa cheann ar gcláir Únaine — dhó bhias a dtarbha nó a dtoibhéim — faghla oiléin Úghaine. Bíod múir chloch 'na gcuiltibh fiaidhmhíol, folchadh d'&fdot;eór gach aonchonair, go bhfágbha clár tonnbhán Teamhra lomn án d'ealbha is d'&fdot;aolchonaibh. Fágbhaid d'ocras um iath mBóinne, 'sum Biorra an bhruaich géigleabhair, go dtoimhle an bhean i mín Midhe mír do chridhe a céidleanaibh. Ná bíodh ar son a séad mbuadha, ná a mbrugh n-aolta d'áiridhe, acht rádh go rabhsad uair éigin, ó sduaigh géiggil Gháirighe. Gearrthar leis a lubhghort toraidh, teasgthar uaidh a n-arbhanna le lucht dídin chóigidh Chruachna, óig&fdot;ir uallcha armdhonna. Déantar leision láimh re Tailltin tuir mhóra do mhionchuma; sgriostar leis go bruinne mbrátha a muille a n-átha a n-iothlunna. Déantar sléibhte seachnóin Uisnigh. d'imlibh réidhe romhoigheadh, nách fagha an fear re taobh dTeathbha raon na gceathra gconoireadh. Taisgthear le neach mar ní iongnadh re haghaidh &fdot;ir éanuaire géim éanbhó fa Cholt do chluinsin, nó um port Uisnigh &fdot;éaruaine. Bíod fir neartmhara ó Nás Laighean leó ag tabhairt a dteannoireadh do bhróintibh cuach n-arsaidh n-órtha 's d'asnaibh cófra a gceannoigheadh. Déantar saidhbhir sealadh oile d'&fdot;earaibh daora dochraide; tugthar fós 'na ndaoinibh daidhbhre saoir&fdot;ir ⋅aidhbhre ⋅ochraide. D'éis na ngníomh do-ghéanaid siadsan, síol Ruairc na rún bhfíochmhálla, na Goill ó chrích iathbhuig Almhan iarrfuid snadhmadh síothchána. Tiocfaid teachta do thúr osuidh uatha ar ógbhaidh iathBhanbha, géabhaid don droing ⋅uilbhir ⋅ingse d'&fdot;uighlibh millse miadhchardha. A mbeirte sróil, a seóid bhuadha béaraid go sluagh sein&Sdot;ligigh, géabhthar d'&fdot;ailghibh óir dá n-uaislibh ón bhróin duaibhsigh dheinmnidigh. Iarrfaid leó do láthair cúirte ceann síodha guirt ghlanUisnigh, 'sní ⋅irfid fós díol 'na ndearna. síol bhFearghna ar an bhfaghuilsin. Ná meallaid le millsi briathar Brian mhac Briain ó Bhréifneachaibh; mairg do-bhéaradh aghaidh orra, danair loma léirchreachaigh. An feasach dhó dála an leómhain, lá dár &fdot;óbair aindligheadh ? níor geineadh neach ré mbí a bhuidhe, rí na n-uile ainmhidheadh. Goiris 'na cheann ceathra an talmhan, tiad chuige don chéidiarraidh; dob iomdha fan gcuireadh gcuanach buidhean uallach éigiallaidh. Ní tháinig fa thús an chuiridh ceann an chineóil ⋅ionnchamhail, anais amuigh uaidh fan aimsin go bhfuair aimsir iomchubhaidh. Tiad na sionnaigh san séad chéadna chuige arís ar éin⋅lighidh — righe riú níor chóir 'na gceardaibh — 'na mbróin chealgaigh chéimrighin. Ar ndul d'amharc uamha an leómhain don lucht nár líon coinghleaca, líonaid siad d'uamhan a n-anmann, sluaghadh anbhfann oirmheata. An céid⋅ionnach do-chuaidh aca gusan uaimh mbric mbéalaolta, do ráidh riú i n-imeal na huamha filleadh uadha d'éanaonta. Do-chím eang an uile cheathra chuige so go solusda, 'sní uil, ar sé eang gá &fdot;ágbháil, a dhream ágnáir &fdot;orusda. Dá ndeachmaoisne san dún chéadna, ar ceann na slógh sithchealgach, ní foighthe ar lorg ar gcúl choidhche ón mhúr foirbhthe ilcheardach. Iomthús na sionnach seal oile, iompóid ón uaimh &fdot;ormadaigh, gá dú ? — acht do ghéis uichtghil &Fdot;inne tuigthir linne ar lobhradair. Is sí an chúirtse ag cathaibh eachtronn uaimh an leómham léimeannaigh, 's is siad na ceathra &fdot;uair oidhidh sluaigh an oirir Éireannaigh. Tuigeadh Brian mhac Briain mheic Eóghain gan éinneach d'&fdot;éin ghlanBhanbha do theacht slán gan mheing gan mheabhail ón dreim d'&fdot;earaibh allmhardha. Do chuir d'eagla ar &fdot;earaibh Saxan snáth uama an &fdot;óid Loghasa— dá dtugdaois cách é 'na n-orláimh sé d'&fdot;oghbháil nárbh orasa. Dídean Teamhra atá ar a chumas — codhnach chloinne rígh&Fdot;earghna; ní thig do chách gan a choimhéad — bláth na bhfoighéag bhfíneamhna. Ní &fdot;óirfidís uaisle Banbha Brian mhac Briain an mhóireinigh, 'sníor chás le sduaigh ndaoinigh nDuibhe Gaoidhil uile d'&fdot;óiridhin. Méad a &fdot;uatha ag ógbhaidh danar dhó féin bhíos do bharamhail; cách dhó dá fógra re fada — Fódla aga ar aradhain. Urasa dhó a dídean ortha, iomdha dhá aos comhanta, 'sní uil ré a dhíon aga acht Éire, fada ó chéile a chomhachta. Beid na fréamha ó bhfuil a mháthair fa mhac Briain 'na mbodhangaibh, gach fine dhíobh mar dhéir n-aille, síol Néill Chaille is Conallaigh. Na trí Luighne fa &fdot;laith Bréifne, bró sgiaithleathan sgoramhail; beid leis i gcliathchaibh gan chairde Fiachraigh, Cairbre, Corannaigh. Na trí Meic &Sdot;uibhne ó bhruach Bhearnais beid fós ime ar aoin&fdot;eadhain — ná sgaraid ris d'uain nó d'anbhuain — cruaidh an ghlan⋅luaigh Gaoidhealaigh. Beid Í Mhaine fa mhac Gráinne, go ngaoibh corcra ceannghlasa — fúigfid bandála Gall gruaidh&fdot;liuch — is Clann uaibhriuch &Fdot;earghasa. Ó Eithne leis go Loch Éirne, idir urra is anurraidh, 'só Bhúill go Loch n-anfaidh nUachtair, Manchaigh, Ruarcaigh, Raghallaigh. Rachaid trí cinnbhile Connacht ré a chois 'na gcaoir onchonaigh, na trí buidhne malla móra. clanna cródha Conchobhair. Clann Domhnaill leis líon a dtionóil, mar tiad dairghe ós doireadhaibh, d'&fdot;ianaibh Fódla, d'amhsain Íle gasraidh ⋅ídhe ⋅oineamhail. Ríoghraidh Ghaoidheal gluaisfid ainnséin go hÁth Cliath don chéidiarraidh; budh iomdha múir chlach 'na gcosair ón chath &fdot;ossaidh éigiallaidh. Biaidh críoch Bhóinne 'na bróin ⋅aighnéan ó ⋅íol Ruairc an réadhoinigh; fini Gall ó Chliaigh go Cruachain . . . . . . . . Budh iomdha corn breac is báisín 'gon bhróin laochdha loinneardha, budh iomdha uird bhloghtha balla, dobhcha, canna coinnealldha. Budh iomdha leó bir is briogúin is birt troma i dtéadánaibh, budh iomdha leó clár is coire 'sa lán oile d'éadálaibh. Foileóchthar leó learga Midhe ré méid na gcreach gcathardha, budh iomdha slighe um Bóinn mbreacgloin 'gon bhróin neartmhair nathardha. Budh iomdha arís i n-am chodail ag cloinn ríogh do róisdínibh, tar éis Moighe Ceóil do chreachadh, feóil leathamh 'na lóisdínibh. Adéaraid Goill um Ghort nUisnigh ainnséin re fóir bhfionnBhaoille— nách léigfid siad re crú gCairbre a mbú a n-airgne a n-iolmhaoine. Ní bu miadh re maithibh Gaoidheal glór na bhféinneadh bhfionnardghlan. budh machtnadh mór le cloinn gCobhthaigh Goill orthaibh ag iomardadh. Iar sin rachaid a ré catha cath Saxan, sluagh ríTheamhra, budh iomdha dhíobh orra éachta, dronga séanta sítheamhla. Géabhaid siad ag sloidhe aroile ainnséin go ham gcoineasgair; budh iomdha marbh Goill is Gaoidhil ón droing dhaoinigh dhoi&fdot;reasdail. Budh iomdha ón chleith tre chneas saoir&fdot;ir soighead áithghéar ailtbhearach; budh iomdha colg fuar is fagha, is tuagh thana thaitneamhach. Líonfaidhear do linntibh corcra clár Midhe ón dá mhearghasraidh, go n-éirghe fuil ós na formnaibh san mhuigh thonnghloin Teamhrachsain. Muidhfidh ainnséin ar &fdot;óir Saxan ré síol Ghaoidhil ghéirreannaigh, nách bia do ⋅íor ón ágh d'&fdot;ógra ós chlár &Fdot;ódla acht Éireannaigh. An adhaigh tar éis an chatha san chnoc ós Bhóinn bhréag⋅rothaigh budh iomdha ó sduaigh mhaothghuirt Mháighe saorchuirp áille i n-éagrothaibh. Budh iomdha badhbha ag buain chasnaidh do chneas &fdot;éinneadh airmreamhair; budh iomdha fós fiaich is faolchoin fa Chliaich maothghloin maighreadhaigh. Budh iomdha ar chnocaibh chláir Mhidhe mairbh fa ríoghnaibh roisg&fdot;liucha; budh iomdha ó ⋅luagh Éirne orra éighmhe loma loisgniucha. MAC UILLIAM BÚRC Fearann cloidhimh críoch Bhanbha, bíoth slán cháich fá chomhardha go bhfuil d'oighreacht ar &Fdot;iadh bhFáil acht foirneart gliadh dá gabháil. Ní &fdot;uil cóir uirre ag aoin&fdot;ear — críoch ⋅uaitheanta ⋅eanGhaoidheal, bheith fa neart an té is treise — is é ceart na críchese. Ní &fdot;ágaibh athair ag mac Inis &Fdot;ódla na bhfionn⋅lat; sí le héigean go n-aghar ní héidear í d'átaghadh. Ní &fdot;uil do cheart ar chrích bhFáil ag Macaibh Míleadh Easbáin, 's ni bhí ag gach gabháil dár gheabh, acht sí d'&fdot;agháil ar éigean. Ar éigean bhós do beanadh. Magh Fáil na bhfeadh ngéigleabhar — síol is cathardha dár chin — do ⋅íol nathardha Neimhidh. Ar éigean do beanadh bhós d'&Fdot;earaibh Bolg, is é a n-iomthós — sás ionnarbtha orchra is &fdot;earr — tolcha ionganta Éireann. Ar éigean fós fríoth an fonn ó ríoghraidh Tuath Dé Danonn, díobh ar mboing bhraonmhoighe Breagh do Chloinn mhaordhoidhe Mhíleadh. Ar éigean rugadh Fiadh Fáil ó Mhacaibh Míleadh Easbáin; béas do Tholaigh na dTrí bhFear nách foghair í acht ar éigean. Má tá gur ghabhsad Gaoidhil an gcrích bhfairsing bhforbhfaoilidh, do hathghabhadh í orthaibh, sí ar n-athraghadh d'eachtronnchaibh. Teaguid tar tuinn teóra cath, óig na Fraingce, fian Ghréagach, lucht amhsaine an tíre thoir— gasraidhe sídhe a Saxaibh. Ronnaid Éire i dtrí treanaibh Gréagaigh na ngreagh sítheamhail, fir &Sdot;axan, ríoghradh &Fdot;rangcach, gasradh &fdot;íorghlan iongantach. Cuid an mheicsin Mhogha Néid gabhaid na fir a finnGhréig, 'sna Goill ó gharbh&Sdot;axain ghil ar chloinn armarsaidh Éibhir. Ó Luimneach go Leith Cathail — cuid ronna Chuinn Chéadchathaigh — gabhaid gasraidh ⋅íl &Sdot;éarlais don tír arsaidh oiléanghlais. Sliocht Séarlais — is siad do ghabh ó Chaisiol go hAird Uladh, ó thá seanTorach taobh thall go Caol ealtanach Árann. Ó Bhóinn go Luimneach na long — cia an aoincheathramha d'&fdot;earonn nách bí innte le a n-aghaidh ní cinnte ar an gceathramhain ? Léigeam seachoinn seal eile, ar eagla na hoirbhire, gan bheith re cuma a gcána, go reich urra a n-eadrána. Gi bé adéaradh gur deóraidh Búrcaigh na mbeart n-inleóghain — faghar d'&fdot;uil Ghaoidhil nó Ghoill nách fuil 'na aoighidh agoinn. Gi bé adeir nách dleaghar dháibh a gcuid féin d'Éirinn d'&fdot;agháil — cia san ghurt bhraonnuaidhe bhinn nách lucht aonuaire d'Éirinn ? Gé adeirdís sliocht Ghaoidhil Ghlais coimhighthe le cloinn Séarlais — clocha toinighthe bheann mBreagh — coimhighthe an dream adeireadh. Dul uatha ag Éirinn ní &fdot;uil, deich mbliadhna ar cheithre chéadaibh atá an tír thiormarsaidh thais fa &fdot;ionnghasraidh ⋅íl &Sdot;éarlais. Is siad fém is uaisle d'&fdot;uil; iad is &fdot;earr &fdot;uair an dúthaigh; díobh is doibheanta Bóinn Bhreagh, oireachta dab cóir creideamh. Ní thiocfa 's ní tháinig riamh — an chlann do chin ó Uilliam — fine ar chumhachtaibh 'na gcruth, cumhachtaigh Thighe Teamhrach. Ní dheachaidh gort gan ghabháil díobh soir go Sruth Orthanáin; neart dá n-uighthe ar &fdot;ionnMhagh &Fdot;loinn níor chuirthe i n-iongnadh agoinn. Díobh táinig an té do ghabh Lonndain tar lámhaibh Saxan, ar mbeith dóibh d'oirichil air 'na mbróin roi&fdot;rithir reachtmhair. Díobh táinig an té do gheabh Iarusaléim ar éigean — ní le radh uirre is iomdha — lár na cruinne ceithiordha. Tugsad fós, is feasach linn, cath ar &fdot;ichid fa Éirinn, do ⋅íol Éireamhóin &fdot;uinn Bhreagh ag buing glémheadhóin Ghaoidheal. Is ré Riocard Mór do mhuidh cath an Luaithridh, cath Calguigh; deabhaidh oirdhreic Átha Truim, coinghleic na rátha ós &Fdot;réamhuinn. Tugadh le Risdeard arís trí catha oile i n-éinmhís, d'&fdot;uil chaomhChonuill, do chloinn Néill croinn a haonchrobhuing iaidséin. Is é an fear céadna do chuir cath Locha Cuain, cath Beannchuir, fada is rath tarbha an tachair — cath Annla for Ultachaibh. Tug cath arís um Ros nGuill, dár dhíothláthraigh clann Chonuill, d'Ó Mhaol Doraidh — fa dáil neirt — láimh re Toraigh an tuaisgeirt. Is é an Risdeardsoin do ronn Leath Cuinn 'na cladhuibh tórann, 'na corracraibh thall gá thoigh; Connachtaiglh ann is Ultoigh. Ní fríoth dún ná dumha sealg fan ngein sochair Sior Risdeard bán do Leith chomhraighnigh Cuinn fá a dhreich ndonnmhailghigh ndíoghuinn. Leis ó thrácht Bhaile mheic Buain go trácht Siúire an &fdot;uinn &fdot;ionn&fdot;uair; lais ón tSúir ghrianchladhaigh glais go Srúibh iartharaigh Iorrais. Fa rí é ar &Sdot;ionainn 'sar &Sdot;iúir, 'sar Chunga na gcuan dtaidhiúir, ar Mhuaidh 'sar bhailbh⋅reibh Banna, 'sar &fdot;uair d'aibhnibh eatorra. Do-beirthi an t-éigne ó Eas Ruaidh, is eó Banna an bhruaich ionn&fdot;uair, 'sa maighre ó chaoil⋅riobh Chaisil ar aoinbhior don iarlaisin. Do-beirthi ar éinmhéis d'ór dhearg cna Seaghsa go Sior Risdeard, subha cumhra chuain Doire, is ubhla bhruaigh Bhóroimhe. Ní fríoth samhail roimhe riamh dá bhráthair sin Sior Uilliam; do lean d'aithcheanaibh an &fdot;ir, fear dob aithreamhail n-aignidh. Do-bearar áireamh ocht gcath d'Uilliam Óg, airdrí Búrcach, ar Laighneachaibh, ar Leith Chuinn, le cleith n-ainbhreathaigh nUmhuill. Cath Life, cath Mhoighe Máil, ar Laighnibh — lór do mhíobháidh — cath Lacha hEachaidh d'Ultaibh, 's ceathair chatha ar Chonnachtaibh. Cath suaithnidh Sléibhe Muire, cath Eithne san Eanghuile; cath oirdheirc i nÁth na Ríogh, ar sgáth oirbheirt an airdríogh. Níor lámh cách cur 'na aghaidh, iomthús Éamuinn Albanaigh; ní &fdot;uair do &fdot;reasabhra ris buain le heasumhla d'aithris. Ar a nós sin, is sé a ⋅uim, tarla Tomás mhac Éamuinn, sduagh goirmdhearcach na nglac gcorr — 'sa mhac oirbheartach Éamonn. Riocard mhac Éamuinn eile — níor dhóigh an draig theinntighe — níor ghabh umhlocht ó chrú Chuinn, cnú don lubhghort ó Lunnuinn. Leaba laoigh allaidh nár airg ní tharla i reimheas Riocaird, i ndroibhéal ná i nguaillibh gleann, gur bhuaidhir oiléan Éireann. Tug Riocard — fa ró cumais — broid Mhidhe, cíos Ceanannais, fear léar toirneadh Teamhair Chuinn — i dtoillmheadh d'&fdot;earaibh Umhuill. Comhla thighe Teamhrach Breagh go Loch Measc ar Magh Tuireadh tug réadla Chláir na gCuradh, 'sna láibh céadna ad-chualabhar. Coire ríogh Mhanann tar muir, cruit bheannchorr Bheinne hÉadair le drithlinn Teamhra dá thoigh, go bhfidhchill Eamhna i nUltoibh. Seal fada ag leanmham a luirg do &Sdot;eaán Mhór mhac Riocaird, fa Theagh bhfonnfuairgheal na bhFionn ag combuaidhreadh &fdot;ear nÉirionn. Eighreacht &Sdot;eaáin ar fiadh bhFáil fuair Oiluéarus mhac Seaáin; níor chinn mac éanathar air dár ghlac féarachadh Fionntain. Seaán Búrc mhac Oiluéarus, fear chaithfeas is choiséanus moighe cnódhonna chrú gCais, is tóranna bhrú Bhearnais. Geall a dtáinig roimhe riamh, ó Oiluéarus go hUilliam, fuair bláth na habhla a hEamhain; tarla ar chách a gcinneamhain. Grinneal aigéin gan &fdot;orus, croidhe ar nách cóir amharus; sdéad mearghroighe ó mhúr Eamhna, rún neamhdhoidhe naitheardha. Tiobraid lán i láibh teasa, méadaightheóir gach maitheasa; rún nách daingne clacha cuir, airdhe flatha re foghail. Fuidheall beannacht a bhiodhbhadh, teagaisgtheóir na dtighearnadh; brath nuachair do mhoigh Mhidhe, buachail croidh a choillidhe. Ursa chogaidh chríche Breagh, doras báis mhaicne Míleadh, bas mhéir⋅liom is cruaidhe i gcath, éinmhionn buaidhe na mBúrcach. Mac Uilliam Búrc, biodhbha an uilc, sás na ndoibhéas do dhíobuirt; dá míbhéasaibh maith a lámh, flaith mar rígh&Sdot;éasair Rómhán. Ní &fdot;uil mac Gaoidhil ná Goill, ó Aird Uladh go hEacoill, acht lán dá éanghrádh uile um Chlár &fdot;éarbhán Úghuine. Ní &fdot;uil foghlaidh ná fear gráidh ag Seaán mhac mheic Seaáin 'gá bhfuil fáth amharais air um ráth gcladh⋅olais gCobhthaigh. Ó aois naoidhean gus anois, bíodh slán gach éin&fdot;ir eólois go ndearna craobh chaithreach Breagh taom budh aithreach dá aigneadh. Ní dár íribh nó ar ábhacht, d'urradhas nó dh'éadánacht, níor smuain réalta ⋅luaigh &Sdot;ligigh budh déanta iar n-uair d'&fdot;aoisidin. Ní dubhairt, ní dubhradh ris, d'&fdot;iadhnaise &fdot;ir an aimhlis — gruaidh leithgheal ar lí na subh — ní do cheilfeadh i gcogar. Ní budh ion&fdot;olaigh air féin ní dubhradh re a dhreich soiléir, 's níor chogail ar chách eile fáth cogair a choillidhe. Dá dteagmhadh go dtiocfadh d'&fdot;ior bás a dtáinig 'na thimchiol, ón ló fá dteagar 'na thoigh ní budh eagal dó a dhíoghoil. Níor barradh faoi ar iarnaibh each, níor droladh lann ná lúireach — dearc righeanghlas fan mall muir — tighearnas ón tann tárraidh. Gan drud ar longphort re a linn, gan ghluasacht airm dá aidhlinn; gan omhan ar neach fa nimh, gan robhadh creach do chluinsin. Gan sgéala d'&fdot;iarfaighidh d'&fdot;ior, gan dul ar séad ná ar sluaigheadh; gan chreich, gan toghail, gan troid, gan &fdot;oghail neith um námhoid. Gan adhbhar le a mbiodhgfadh bean, gan leattrom Ghoill ag Gaoidheal; gan éadáil Ghaoidhil ag Gall, gan éagáir aoin&fdot;ir d'&fdot;ulang. Bídh ceól sírreachta sídhe le socracht na sáimhríghe i bhfuighlibh cáigh re chéile, fa &fdot;uilngidh chláir Choirr⋅léibhe. FEARONN Conn Ó Domhnaill, Dia dhá dhíon, géag bhuadhach d'&fdot;uil na n-airdríogh; &fdot;ear gan mhaothchroidhe um cheann gcean, ceann na laochroidhe ó Lithfear. FEARONN Ceithre fichid &ersir; cúig céad, míle ó ghin Críost re coimhéad — do bhí an cás duitheanta i ndán — go bás suitheanta Seaán. ÉAMONN BÚRC Créad anois &fdot;uirgheas Éamonn? eadamar ní &fdot;uiléangam, mar gach brághaid ar breith nGall, bheith mar támaid re tamall. Do bhí cách 'ga chor i suim, fad an &fdot;uirighsin Éamuinn, suil do hadhnadh uaill an &fdot;ir, suil fuair adhbhar far éirigh. Ní &fdot;eadar créad do chongaibh mac ríogh an &fdot;óid Umhallaigh, mar ghiall i ngeimhleachaibh Ghall, riamh fa &fdot;eilbhreathaibh eachtrann. Ní sgíos gliadh, ní guais triode, ní díoth sluaigh ná sochroide do bhí ag gabháil riamh roimhe re triall bhranáin Bhóroimhe. Ní laithe corra is ciontach ris an éasgaidh n-aigiontach — lámh re gcail1tear Cró na bhFionn — ní mó is dailtion nó doinionn. Ní choisgfidis a chneas seang d'argain nó d'&fdot;oghail Éireann, i dtráth imdheachta don &fdot;ior, tinghealta fáth nó filiodh. Aithnidh damhsa agus do féin anos re haimsir n-imchéin — ceann muirir chraobhAchaidh Chuinn aonachain &fdot;uirigh Éamuinn. Méad a mhaoineadh 'sa mhaithis, ríoghamhlacht a ro&fdot;laithis — Clár tirmlíggeal na dTrí bhFionn — do bhí ag imdhídean Éirionn. Nior airigh fém ní fa nimh — is í is ciall dó go deimhm san &fdot;uireachsoin dá dhreich dhuinn — do bheith d'uireasbhaidh Éamuinn. An fad do fuileóngthaoi dhó bheith gan imneadh gan annró, do bhiadh Éire 'na linn láin ón bhinn go 'chéile i gcéadáir. Ón tráth do cuireadh 'na cheann beid Goill is Gaoidhil Éireann lomlán do cheilg fa 'chéile, lomlán d'&fdot;eirg is d'aimhréidhe. Ní nár fuilngeadh roimhe riamh ná fuilngeadh mac Meic Uilliam, cúis na teagmhála ó tá ann ní lá eadrána d'Éamann. Ó tá an easaonta ag adhaint, á [cuireadh] i gcontabhairt go madh éadóigh d'onchoin Bhreagh a n-éagóir orthoibh d'&fdot;illeadh. Air do cuireadh an cogadh gan chead don óg abhradubh, d'ursoin mhórthroide Chláir Chuirc dóthchoide an dáil do dhíoghuilt. Atá riamh ó ré na sean re fear . eadrána air, fear na teagmhála tosaigh. Cia an t-éanchogadh riamh roimhe nách air féin do fillfidhe — gi bé do thogaibh i dtús ? — na cogaidh is é a n-iomthús. Ga beag dúin d'fiadhnaise air tionól Poimp, sluaigheadh Séasair ? d'ua na flatha ó chlár Chnodhbha dál an Chatha Chathardha. Poimp, más &fdot;íor, is é do chuir tús cogaidh i gceann &Sdot;éasoir, gér chaithréimeach so re seal, aithmhéileach dho fa dheireadh. Do sgrios Séasair, is sé a chríoch, Poimp ar tús tug an t-eisíoth, 'sna sluaigh éachtmhara ón tír thoir, do bhrígh céadchara an chogaidh. Atáid riamh 'ga gcor ar gcúl lucht na himreasna d'&fdot;adúdh do luagh a gcogaidh do chor, obair nách dual gan díoghal. Olc do-chuaidh do chath na Traoi tógbháil cogaidh an chéadlaoi, dream nár &fdot;éag adhbhar cogaidh — damhradh Ghréag do ghríosadair. Níor mheas lucht na Traoi ar tosaigh fan gcogadh ndúr ndíochrasoin — gearr go bhfuair folaidh a n-uilc — sluaigh an domhain dá ndíobuirt. le féin móir ngníomhmolta [nGréag] síor⋅ompla is cóir do choimhéad. An lucht do chuir an cogadh Gréagaigh dóibh níor dhamhadar, ná duine dá síol ó soin, do ⋅uidhe dhíobh 'na dhúthoigh. Cogadh a mhac samhla sin ar Éireamhón mhac Mílidh, fa chrích ródghlais bhféinneadh bhFáil, fógrais Éibhear go héagáir. Torchuir Éibhear dá aithle, dob í críoch a gcathaighthe, le hÉireamhón 'na mhóid mhir, fa ghlémheadhón &Fdot;óid &Fdot;uinidh. Mugh Nuadhad mór is Mugh Néid, maith do híocadh leó a leithéid, síodh do chéadobadh ar Chonn, gníomh nár &fdot;éadodar d'&fdot;ulong. Do dhícheann Conn leath ar leath Mugh Néid, Mugh Nuadhad neimhneach, táinig re síol bhflatha Fáil gan &fdot;íor gcatha do chongbháil. Díoth amhlaidh, ós air bristear, go madh d'Éamann innistear, . cáil 'nar deimhnighthe a ndol neimhdhlighthe cáigh i gcogadh. Do rinn[eadh] an éagóir air air do tógbhadh tús cogaidh moid rodhaingean lot ar lár síothchána — amharc súl glain&fdot;réimhe Gall — nách túr aimhréidhe d'Éamann. Mín Connacht an gcéin do bhiadh fúthaibh ó mhac Meic Uilliam, dá lot níor ainnleanta air gairbhghleannta cnoc is criathraigh. Budh ceann i gcuithe leómhain don druing uaibhrigh aimhdheónaigh tír a ⋅ean d'&fdot;aghail ón &fdot;ior, nó is aghaidh ar teagh dteineadh. Nó is lámh nocht i nead gríbhe ar tí coillte a céidlíne buain dá dhreich ghlórmhálla ghlain, nó is beich óghlána d'argain. Nó is cor catha tar comhaidh, nó is buain ⋅éad do ⋅íothbhroghaibh— mairg dan dán dol dá féaghain — nó is crádh con fa a coiléanaibh. Nó is bas fa &fdot;aobhraibh arm nocht, nó is beithir dearg do dhúsacht don &fdot;éin tirmleasaigh tar t[uinn] béin fa imreasain Éamuinn. Nó an saoileann duine ar domhan tar éis Éamuinn d'&fdot;olmhoghadh — clár dathchaoin na ndúinteadh . — go bhfúigfeadh athmhaoin ... ? Dá saoildis níor saoilte dháibh, olc nách urusa d'eadráin — fichidh díbheirge dá druim — crithir &fdot;ír&fdot;eirge Éamuinn. Lam ar airite d'&fdot;ior. ÉAMONN BÚRC Gur mheala an t-armsa, a Éamuinn, a rosg nua ar ghné ghoirmnéamhuinn; dod ghnúis aolghairthe gruadh nglan rob tuar baoghlaighthe biodhbhadh. Rob séan caomhanta carad, rob séan airgthe easgarad — a mheic lén hannsa ar n-aithghin — an t-armsa dheit dearlaicthir. Rob séan arduighthe th'&fdot;ine, rob séan uaire is aimsire — a lámh thréan dínsimhthe drong — rob séan íslighthe eachdronn. Ní hionann m'armsa is airm cháigh, gidh maith le neach é d'&fdot;agháil, eagail a choinghill re a chois, a dhreagain bhoinn⋅lim Bhearnois. Dá ngabhtha, níor ghabhtha dheit, ar chomhthaibh óir is airgeit, arm go leanbhaidhe as mo láimh, a bhadhbh ghealmhaighe Ghabhráin. Ní ghéabhaidh ód ghruaidh leathain gan bheith feithmheach fuireachair, gan déacsain dod dhreich náraigh fa bheith éasgaidh eassádhail. Codladh mar a gcaithid proinn ní háil leis dá lucht cumoinn; ní fuilngthear leis locadh áigh, docar a gheis do ghabháil. Ar uathadh nó ar iomad sluaigh ní háil leis, d'uain nó d'anbhuain — colg faobhairthe nách reich rinn — a bheith aonaidhche ar aidhlinn. Geis dó anmhuin ó &fdot;aghail, geis don armsoin &fdot;uarabhair a bheithir ó aolToigh Airt, aontroigh teichidh do thabhairt. Creach leis sin an seachtmhadh lá níor mhisde dhuit dá ndearntá; mí d'aimsir gan chreich gan chion bheith don airmsin ní héidior. Dá mbeinnse im' impidheach ort, do-ghéantasa, a ghnúis éadrocht, fa cheann séad chladhAchaidh Chuinn céad anachain nách abruim. Ní choideólta ar chlúimh nó ar chuilt, 'sní lamhtha &fdot;leadh do thomhuilt, dá mbeith roidhéagain uaim ort, gan coimhéadaidh uaibh d'amharc. Do bheitheá lá láimh re Duibh, láimh re hEachtgha an &fdot;uinn ghrianaigh, lá oile um Chruachain na gcath, lá um bruachaibh Thoighe Teamhrach. Do-ghéanta loiscthe um Loch Riach do bheitheá lá ag lot th'óirsgiath láimh re Breaghmhach, a ghné ghlan, nó um ⋅eanLoch Cé arna chreachadh. Dá rabh Bháitéar, a bhas ⋅eang, ag ól nó ag imbirt fidhcheall, bíse it armaibh re hucht gcean, a lucht adhbhair go n-airgthear. Feidhm na gcogthach re cois long, feidhm teanchaire i dtigh gabhonn, a ghéag thoraidh Adhbha Ír, tarla oraibh 'god airdrígh. Muna dhearna a ndubhart ribh — ní bhiadh agaibh ón airmsin — fa cheann séad is creach ó gCuinn acht meath nó éag, a Éamuinn. A mbruit chorcra, a gcoin ⋅eanga, a mná, a bhfailghe, a bhfidhchealla, a gcuirn óir i n-aisgidh duit, a n-aisgidh óir is arguit. Madh áil leat, a laoich Codhail, bheith go saoghlach séanomhail, geis an airmse bíodh ar bun, do ⋅íor tairse ná teagur. GUR MHEALA MAC UILLIAM BÚRC Mór iongabháil anma ríogh, idir dhásacht is dimbríogh, sé d'anacal níorbh &fdot;uláir, rodhocar é d'iongabháil. Caithfidh bheith creachach cogthach, dá raibh duine dásachtach, tuillfidh dréim fan ríghe ris, go léim a thíre thairis. Gidh eadh, trá, ná toghadh neach bheith dó go humhal áiseach; curthar i ndimbríogh é as, ni hinríogh an té thoghas. Idir mhéid meanma is mhíne bhíos aicill na hairdríghe; is é an rí is measardha modh do-ní an easumhla d'iomchor. Ní hiomdha dhínn dár dholta dá réir so i seilbh ríoghochta; buain dí ní horusa d'&fdot;ior, 'sna modhasa dhí dhlighthior. Acht so amháin, nár mhaoidhte anois do Risdeard mhac Oilbhéarois — bas bhairr⋅leamhain mar bhláth subh — cách dá airdheanaibh d'adhradh ? Ní ⋅ir ní ar neach eile, 'sní léig aon fa oirbhire; tar an méid chaitheas dá chrodh; 'na mhaitheas ní théid trághadh. Lór dhó bheith mar do bhí riamh 'na Risdeard mhac Mheic Uilliam, ar gcor gach tíre ar a thoil, ar son ríghe do rochtoin. Do bhreith eólach Inse Fáil ar Risdeard mhac mheic &Sdot;eaáin, is é is &fdot;earr ós é is ⋅ine, dá mbé a gheall re a ghuaillidhe. Deacair dhóibh dul tar a thoil, mac na ríoghna ó Ráith Mhurbhaigh; is é is &fdot;earr ceart dá chineadh, do neart 'na cheann cuirfidhear. Is é is measardha meanma, é is &fdot;earr tréidhe tighearna; rí Muaidhe, ceann gach conáigh, uaidhe is &fdot;earr a hiongabháil. Ní fríoth riamh ó rígh Cunga lá umhla ná urruma — gé tá a lán d'&fdot;oisdine ann — lámh nách coisgfidhe i gcomhlann. Ní mó is guais d'&fdot;éinnidh Eacla, giodh lór airde a aigeanta, sé d'&fdot;oghail dá mhéad meanma, an ghéag thoraidh thighearna. Fuair mílidh a mhac samhla luach a mhéine measardha, oighre ríogh gasraidhe Gréag, gníomh is casmhaile ar coimhéad. Don mhac soin is eadh dob ainm Déad⋅olus mór mhac Sádairn; éinmhílidh na nGréag ar ghoil an ghéag mhéirdhíllidh mhiochoir. Inghean impir na cruinne meallais — gár mhó ionmhuine ? — ar athadh ó mhoir go moir, gan toil a hathar d'iarraidh. Re a chois féin feadh a thurais dias dearbhráthar Déad⋅olais rug an &fdot;oighéag abhla ós &fdot;iodh, do choimhéad anma an &fdot;éinniodh. Seóltar é i n- oiléan diamhair, d'éis na gcríoch do choimhiarraidh, nách raibhe duine ar domhan don uile dá átughadh. Ar mbeith seal ann dá n-aimsir don chuideachtain cheathrairsin, téid an inghean uaidhe féin go hinbhear uaine an oiléin. I gcionn tréimhse tig 'na ceann óglách dob iongnadh inneall, seal dá &fdot;éaghadh do bhí an bhean, 'sí 'na héanar 'gun inbhear. Níor cruthaigheadh riamh roimhe dona dúilibh daonnaidhe — gnúis mar ré, bráighe mar bhláth— cré budh áille 'ná an t-óglách. Beannaighis don mhnaoi mhálla an t-óglách óg iondána, nách tug sí freagra ar an bhfear, do bhí d'eagla 'na haigneadh. Fiarfaighis 'na dheaghaidh dí Cia hé an fearannso i bhfuiltí, nó cia is dual d'aitreabhadh air, a sduagh glaicleabhar gheanmnaidh? Clann ríogh Gréag nár ghrádhaigh crodh, Déad⋅olus 'sa dhias bhráthar, Aca, ar sí, tarla an talamh, na trí habhla a haontamhan. Béaradsa tusa ón triúr laoch, a inghean, ar an t-óglaoch; glór truagh do bhriathra, ar an bhean, budh tuar cliachdha dá gcluintear. Dá ndearnta sin, ar sise, riom tar ceann mo chéilise, budh snaidhm don domhan do dhíon, ar omhan airm an airdríogh. Béaradsa liom long na bhfear, beid san chríchse i gceas naoidhean na trí deigh&fdot;ir atá astoigh, go lá deiridh an domhain. Beiris an bhean san loing leis, fágbhais iaramh an inis, ar Dhéad⋅olus mar fuair faill an sduaigh dhead⋅olus díoghainn. Guiltear léisi ag triall ón tráigh, lingidsean chuice i gcéadáir, dá &fdot;ios créad budh damhna dhí, nó créad ma dtarla a tuirsi. Do-chí laoidheang fa lán seóil, feadh radhairc ón iath aineóil, ag téarnamh san mhuir amach; do-chluin éanghul san arthrach. Seacht lá, mar aithrisdear air, do Dhéad⋅olus 'na dheaghaidh, 'san bhuidheansoin do bhí astoigh, gan mhnaoi, i n-uireasbhaidh arthraigh. A bhráithre, is droichmheisneach dhún, do ráidh Déad⋅olus dreachúr, gan dul slán re heitibh éan, tar sál d'eitil ón oiléan. Sgiathán eóin d'uillinn gach &fdot;ir greamaighid le gliú ndaingin; tógbhaid ortha ó bhonaibh beann tar dromchla ndomhain ndíleann. Éirghis le hairde meanma sósar na laoch loinneardha; téid ón &fdot;airrge i ngar don ghréin, gur ghabh i n-airde an aiéir. Leaghais an ghrian an ghliú mbáin, do sgaoileadar na sgiatháin; torchuir gan choimhdhe ar a chionn fa tholchuibh doimhne dílionn. Láimh re muinchibh na mór⋅rith gabhais an mac meadhónach, go buain a dheighceangail de d'eiteallaigh &fdot;uair an uisge. Ar sgothadh na sgiathán dtrom d'imlibh garbha na nglastonn, tig bás an &fdot;éinnidh oile; cás fár éirigh eólchoire. Sinsear na mac bhfaoilidh bhfionn, idir bheith ard is ísioll, do-chuaidh gan orchra d'&fdot;aghbháil tar dromchla an chuain chubharbháin. An uair fá dtáinig i dtír gabhthar ainnséin don airdrígh colg is bánomhna 'na bhais, lorg na lánamhna leanais. Iarrais an uile dhomhan ag leanmhain na lánamhan; mar rug orra as a haithle tug a gcolla ciorrbhaighthe. Gonais an mnaoi ndéidghil nduinn, marbhais fós a fear cumuinn; tug a luagh d'aithmhéile air— a bhainchéile uadh d'iarraidh. Slat na ríghe an inghean óg, duitse ar tús tarla an bheanód; ná bí id chadal, a ghruaidh gheal, do gadadh uaibh an inghean. Is í an long bhós, a bharr tais, puirt aireachais ⋅íl &Sdot;éarlais, do beanadh díot, mar deirthir, dleaghar íoc sna haindlighthibh. Is é an t-oiléan 'nar an sibh, ar n-imtheacht uaibh don inghin, a lámh gan locadh n-ágha, clár socar na síothchána. Is iad eiteadha na n-éan, noch léar &fdot;ágbhais an t-oiléan, lucht tuillmhe Banbha na mbeann 'sna buidhne tarla id thimcheall. Is í an ghliú chéadna cheanglas riotsa an ógbhaidh éideadhghlas, a cheann slóigh bhuanasdraigh Bhreagh, na tuarasdail dóibh dáiltear. Is é an bráthair óg eile, do bháidh méad a mheisnighe, na daoine is lucht righe ribh, 'san fine as t'ucht do éirigh. Is é fós an dara fear, do bháidh an t-aigneadh íseal, an chuid díobh adéaradh ruibh síodh do dhéanamh fad dhúthaigh. Tú táinig, a thuir Chonga, san inmheadhón eatorra, tú an sinsear do-ghéabha geall, a réalla inseadh nÉireann. Do bhean ghrádha, a ghnúis chrithreach, rugadh uait go haindlightheach, dá mbeith sí 'ga hathchor ort ná gabhthar í le humhlacht. Gluais romhad, a rí Ceara, daingnigh ort na heiteadha do bhuain na hinghine ar ais, a &fdot;innbhile bhruaigh Bhearnais. Atá an mgheanso ó aois leinb ag suirghe ribh, a Risdeird, an chríoch mhín treabharsaidh tais, an fearannsoin ⋅íl &Sdot;éarlais. Tú féin díol is &fdot;earr uirthe, mór n-adhbhar fárbh aontuighthe, a sduagh cathardha chnuic Bhreagh, t'athardha dhuit do dhligheadh. Tú is líonmhaire lucht toighe, tú is lia airsidh iorghoile; deacair d'aoin&fdot;ear cora id cheann, a thogha aoigheadh nÉireann. Líontar um chomhól ndeoch ndearg do ⋅uidhe ríogh, a Risdeard, líon caomhanta bhruaigh Bhanbha, sluaigh ⋅aoghalta ⋅íodhamhla. Líontar an slios tuaidh don toigh fa &Sdot;íle inghean Eóghain do thréad &fdot;inngheanmnaidh ghlac ngeal, nách d'ingheanraidh Mhac Míleadh. Roighne ban Ghaoidheal is Ghall líonaid an teagh 'na tiomchall; bró ghruaidhgheal nách cogail crodh, buaidhreadh codail na gcuradh. Budh iomdha fán ól re a hais — inghean ríogh rátha Durlais — sduagh bhéaltana go ngruaidh ghil, mar réaltana i n-uair oighridh. Sgaoith dháileamhan gcuach gcorcra, go dtéid tar tráth codolta, ag dáil &fdot;íneamhna as a hucht ar ríghealbha chláir Chonnacht. A hoirfidigh, a haos fuinn, teagaid chuice i gcionn tamaill; fiodhbhaidh chrann dtéidbhinn dtuirseach, fa a barr ngéig⋅lim ngruadhluisneach. Teaghlach ríoghna chláir Chonga,— gairid aimsior eatorra; drong nár dár neimhiongnadh tol, lán do cheiliobhradh chiallmhor. MÓR MAOILIR BÚRC Ísligh do mheanma, a Mhaoilir, léig díot, a dhreach &fdot;orbhfaoilidh, bheith ag síor&fdot;aghail chlann gCuinn, a bharr síodhamhail séaghuinn. Atáid imriosna Ultach, atáid cogtha Connachtach, fa seach 'gá n-iomaithbhear ort, a dhreach &fdot;ionndaithgheal éadrocht. An mhéid loittior i Laighnibh, nó i gcrích Mhumhan míonaibhnigh, ort liamhnaighthior leath ar leath, a &fdot;olt fiarbhairrthiogh fáinneach. Meinic bhíos, is tú id thoirrchim, ód ghruaidh leathain leabhairthim, teichmhe ót airgnibh ceann i gceann, i gceithre hairdibh Éireann. Le cleachtadh bhur bhfoghla féin ort maoittear, a mheic Uáitéir — fonn saor na mbailbhlinnteadh mbinn — 'sgach taobh aidhmilltear d'Éirinn. Líodh cean ní hiongnadh ortha — an bhuidhean óg allmhortha bhíos iomod i n-am &fdot;eadhma, a bharr sliombog soidhealbha. Fir lén clúmh cuilte sneachta, gasradh ⋅uirgheach ⋅oileaptha, drong naoidhe ⋅éadarsaidh ⋅eang, daoine is éagasmhail inneall. Áit is sia i mbíd do bhunadh, an damhradh óg easumhal, cnuic roidhiamhra bheann mBanbha, dream dhoiriaghla dhanardha. Mairg is rí orra ar &fdot;éagsain, an drong aisdreach uiréasgaidh, féar a gcuilt, fuaruisge a bhfleadh, na sluaghaidhse Ghuirt Ghaoidheal. Beag nách rochosmhail ribh féin do mhuintear, a mheic Uáitéir; fir bhuaidhirthe is baoth meanma, sluaigh⋅irthe laoch loinneardha. Ní chodlaid, ní chaithid proinn gan luadh gcatha nó comhloinn; geal a ngríosghruaidheadh do dhubh síorsmuameadh cean is cogthadh. Biaidh aimsir bhus aithreach libh béas do mhuintire, a Mhaoilir; laoich na reann gcréachtdhoiligh gcorr, dream nách bhféadfaidhir d'&fdot;ulong. Ríghe Connacht na gcuan ngeal beanfa tú, mar tá i gcinneadh, ar thairngire más cáir cion, a láimh ainbhfine ar éigion. Leanfuid do lorg a gcleachtaidh, ar chogthaibh, ar choirrbheartaibh, ar anachain, a ghruadh ghlan, tar sluagh gcladhachaidh Chruachan. Ní &fdot;éadfa tusa is tú id rígh fulang ainbhreath nó eissídh; ann bhus aithreach réd dhreich ndil do bheith maithmheach dod mhumtir. Tú sguirfeas cách dá gcogthaibh, tú choisgfeas do Chonnachtaibh neart faghluidheadh, a chiabh cham, is anmhuirear &fdot;ian n-eachtrann. Do bhádar fáidhe Fódla dot athair dá &fdot;ur&fdot;ógra — clár toinnmhilis Teamhra Breagh — sealbha ar ghoirminis Ghaoidheal. Tú choimhlíonfas ar chansad na draoidhe, a dhreach ⋅olasbhog; tú &fdot;óirfeas ar &fdot;iadh mBanbha ó mhóircheas &fdot;ian n-allmhardha. Daoibh tiorchantar, a thaobh seang, an ní do &fdot;áisdin Aoibheall — trí caomhchroinn a criaidh Logha — do ⋅aorchloinn Bhriain Bhóromha. Triúr mac do bhádar ag Brian, trí leomhain Mhumhan Maicniadh, trí ríodhamhna ó Thigh Theamhra, fir ⋅íodhamhla ⋅oidhealbha. Murchadh mhac Briain an bhairr ghloin, Tadhg mhac Briain, bráthair Murchaidh— toghthar aonphlanda tar &fdot;iodh — Donnchadh saorchlannda a sinsior. Murchadh mhac Briain is Brian féin tuitid i n-aomeacht ainnséin, fa Chliaigh maothghlain na gclach gcorr i gcath re laochraidh Lochlonn. Do chleachtdaois an chlannsoin Bhriain, bláth na fíneamhna a finnChliaigh, lucht leasa don bhan&fdot;áidh bhinn, feasa d'&fdot;agháil ó Aoibhill. I gcionn treimhse téid roimhe Donnchadh mhac Briain Bhóroimhe re hAoibhill i gcóir chomhráith fan mBóinn n-aoibhmn n-iobharbhláith. A bhean, ar Donnchadh, reac riom, tar éis Briain, ard&fdot;laith Éirionn, cia bhus rí ar &fdot;ionnMhagh &Fdot;uinidh, ní nách iongnadh d'&fdot;iarfuighidh ? Tadhg mhac Briain, do bhráthair féin, adubhairt Aoibheall ainnséin, dó do gealladh Teagh Teamhrach treabh na n-earradh n-ildealbhach. Líonais tnúth re Tadhg mBanbha Donnchadh d'éis na hagallmha, deacair srian re baothghlór mban, do claochlódh ciall an churadh. Marbhais Donnchadh dá dhruim soin adhbhar ríogh Fódla i bhfionghoil; fa ua dTáil is Éibhir &Fdot;inn do ráidh gur éiligh Aoibhill. Tig Aoibheall d'iomardadh air, leis féin ar bhfágáil Donnchaidh, fán múr &fdot;ionn ghormaibhneach ghlan, i gCionn chomhraidhneach Coradh. Éagóir dhuid a rádha riom nárbh &fdot;íor mh'&fdot;áisdine, ar Aoibhioll, fa cheann deigh&fdot;ir bhruidhne Breagh, deimhin m'&fdot;uighle, ar an inghean. Ionann &fdot;áisdine, más &fdot;íor, do mhac is d'adhbhar airdríogh, fán gclár sídh mboigiobhrach mbláth bídh croidiomhnach dom chomhráth. Ar gheall mé do Thadhg Theamhrach géabhaidh mac Taidhg, Toirdhealbhach; damh ríghealbha chaomhchlann gCais, aonchrann fíneamhna Forghais. Gabhais Toirdhealbhach mhac Taidhg neart Éireann do gach éanaird, inis &fdot;ionnbhláith na sruth seang, san chruth ar iomráith Aoibheall. Mar sin imdhéabhas oraibh fán gcríchse, a chruth síodhamhail; géabha orláimh &Fdot;óid Mheadhbha, a bhonnbháin óig oireaghdha. Do gheall Aoibheall Iath Logha do Thadhg mhac Briain Bhóromha — orsa chomhdha Craoi Theamhrach — 's do bhaoi a thorbha ag Toirdhealbhach. Draoithe Banbha do bhí riamh do Uáitéar mhac Meic Uilliam — fonn sáimh na gcaillbhile gcuir — ag tairngire Chláir Chobhthuigh. Fuair Bháitéar, a bhéal corcra, bás re béal a ríoghochta; a lámh chabhra chnuic Mhidhe, dhuit bhus tarbha an tairngire. Do bhí an cúigeadh, a chruth séimh, lán d'easaonta d'éis Uáitéir, lán do chogthaibh 'sdo chathaibh, lán d'olcaibh is d'anachain. Níor lámh cách cuimhne a bhfaladh airm laoich ón ló fuarabhar, luadh cagaidh ná cur bhfeadhma, a ⋅ubh abaigh &fdot;íneamhna. Bás th'athar is é do cheil tairthe fiodh, iasg an inbhir; an ré 'san ghrian i ngeimheal is é is ciall fár cuimhrigheadh. Tig libh, mar tháinig tusa, bláth na gcoillteadh gcéadnasa; ioth an túir, tairthe na sreabh, gach dúil ag aithne th'airdheadh. Ag so an t-ioth ar n-éirghe anos, ag so an ré na ré ⋅olus; créad fa mbiadh amharus ort fa &fdot;iadh gcladh⋅olus gConnacht? Idir éasga is ghaoith is ghréin, reanna nimhe, neóill aiéir, ag diall ruibh a rí Garmna, muir ar tí do thogharma. IOMCHASAOID A theachtaire théid ar sliabh — labhair thiar le hUilliam Búrc, innis dó mo bheith mar tám, gan dáil chabhra i ndán dúnn. Innis dó fa rún arís — nách díon damh ar tír nó ar muir, nách raibh ar éinneach romham riamh leath mo chlampair nó trian m'uilc. Ag díol mo choda do ⋅íor ré dá bhliadhuin nó trí tám, beantar dhíom 'na dheag-haidh soin an mhéid fiach do [luigh] ar chách. Mar do-chonnarc fiacha cháigh dá mbuain as mo láimh go léir, d'&fdot;ios an bhfuighinn ceart nó cóir go tigh cúirte do-chóidh mé. Ag dol don chúirt caithim féin — dom dhonus é—'sní hé amháin, ag cur an dochairsin díom — gi bé beagán do bhí im' láimh. Tuguim liom barántus maith, tillim tar m'ais lá do ghlóir, sílios féin gur dhaingion dúinn tar éis ar gcuarta san chúirt mhóir. Taisbéanuim mo phaiteinsi féin do lucht séirbhisi is é' chríoch — tar éis léaghta mo litreach dhóibh is romhóide ronnadh dóigh dhíom Mo chaiptín gach fear don dís chum a déinsi arís ag gul — do-bheir seision lámhuinn Chríosd nách aige féin bhíos a gcusg. Sirriam do bhí ós ar gcionn, 'sé adeir mo ghrádh riom arís: bísi i leith lucht na bhfiach ní hé an saighdiúir bhias gan ní. Éngheall abháin do bhuain díom níor lór le duine dhíobh sin beantar dhíom i bhfiachoibh cáigh dá gheall nó trí a láimh gach fir. Aimsir &fdot;ada i ndiaidh an ghill caitear liom ó thír go tír maille rém gheall do bhuain díom fuasgluim é dhá uair nó' trí. Tar éis &fdot;uasgailte an ghill do-nínn ón chéid&fdot;ear 'ga mbíonn a ⋅ealbh do-bheir an fear a ndéntar tó dhó as don &fdot;ear is goire dhó an geall. Leanuimsi i gcéadóir an geall, ma fada gearr beirthear é, gur chaithios sé luach an ghill don bhaile riamh níor phill mé. Dála an Uachtaráin ann sin, chum a déinsi ag reic mo sgéal, misi is mo dheór ar mo ghruaidh, do-nínn casaoide chruaidh ghéar. Adeir seision, lán do ghruaim, nách béarthaoi geall uaim dá dheóin, gidh eadh fós, is éidir dhamh díol do thabhairt as fa dheóidh. Ní hí ar maoin budh measa linn, acht mar cuireadh sinn dár sódh, níor an duine fam thóin féin mar fríoth falamh mé fa dheóidh. Giolla an eich, buachoill na mbó, caile na brón, bean na gcíor — téid uile i n-aoineacht uaim lé cois t⋅aighdiúir, truagh an gníomh. Sé adeir buachoill mo bhó féin, tar gach duine dá dtéid uaim, ag cur na teineadh ann m'ucht — créad do-bheir ort gan drud suas ? Atámaoid — ní &fdot;uil fáth 'ga cheilt — le trí bliadhnoibh fan mbreith truim, [ag] súil ré teacht Uilliam Búrc níor chuiriomar súd i suim. Mallacht Dé do lucht na mbréag, nách gcuirionn a sgéal go bun; adeirid cách liom tré rún go bhfuil Uilliam Búrc i bhus. A theachtaire théid 'na cheann, ná bíoth th'aire ar ghreann nó ar spóirt; labhair rém chompánach féin, 's féacha a dtáinig sé fós. Cuiléan leóghain Locha Con, maighre Sionna na sruth ngeal, éanchú inbhir Easa Ruaidh — is mór atá uaim ar a theacht. A THEACHT RIOCARD ÓG BÚRC T'aire riot, a Riocaird Óig, ná tabhair cúl red chéadmhóid; má tá ar bhreith a rádha ruibh, cára bheith mar do bhábhair. San riocht i rabhabhair riamh bí id Riocard mhac Mheic Uilliam; mairg do ghlac aoinchéim oile, a ⋅lat mhaoithréidh Mhucroimhe. Olc do-ghéabhtha, a ghnúis iodhan, an céadainm úd d'aithrioghadh, d'éis ar bhuadhaigh dod bhais ghil, lais do-chuabhair i gcéimibh. An brat as a bhfaghann fear sláinte ghnáth, a ghnúis áilghean, a dhámh ré bhánoirir Bhreagh, grádhoighidh é mar eirreadh. An t-ionadh i n-éir le neach a mhaoin do bheith ar biseach, a phosd cothaighthe is sé sin, dochuirthe é dá imlibh. An mac cuirthear dá chrích féin ón tír i n-oiltear eiséin, d'éis a oileamhna, a ghlac geal, doidheaghla an mac 'sa mhuintear. Mar sin nár dhealoighthe dhoit ret ainm ngnáth, red ghníomh n-ordhruic, ris gach mbuaidh dá mbíoth oraibh, ós uaidh fríoth a bhfuarabhair. A mheic Riocaird, a rún tais, an t-ainm iasachta uarais, níor thárraidh tú dá tharbha nár ⋅áraigh clú an chéadanma. Dá bhfaghthá ceannus Chláir &Fdot;loinn, níorbh &fdot;iú dhuit, a dhreach ⋅éaghoinn, ainm allmhardha dá rádh ruibh fa chlár ndaghBhanbha id dhúthaigh. Gidh mise féin — níorbh &fdot;iú dhuid, ar ainm nguasachtach ngaruid, a ghríobh thadhaill bhruaigh Bhanbha, nach faghaim uain th'agallmha. Nách mó lámhaim a rádh ruibh, gémadh éiric im' aghaidh, a ghéag oirnidhe ós &fdot;uil Chuinn, go bhfuil oirbhire eadruinn? Mairg &fdot;uair an t-aoighidh anma, nó an reacht uathmhar allmhardha, fá bhfuil sionn éadána ort, a mhionn céaddhála Connocht. Gi bé tír i dtuitfeadh sionn fa rígh do ríoghaibh Éirionn, bíodh nách sirfinn íoc im' &fdot;uil, do dhlighfinn díot mo dhíoghuil. Do leith féin dá ndeachadh dhíom, biaidh ort, a ua na n-airdríogh, leith na ríoghna ó ghurt Ghaillmhe re lucht díoghla ar ndiomdhaidhne. Dob annamh leinne is libh féin, fuil Bhúrcach na mbreath soilléir, laoich dá reich Éire d'&fdot;aire, bheith ré chéile ag corruighe. A ndéandaois ar ndaoine riamh do chiontaibh ar Chloinn Uilliam, dúin do bhíodh eineaclann ann, a ghríobh meidhealtrom Manann. Ní cosmhail, dá leantaoi libh lorg a bhfileadh re a bhflaithibh, a mhionn séanta a Síodh Chnodhbha, gan díol éarca mh'ionn⋅amhla. Mar do-nídís romhaibh riamh sgotha cumhra Clann Uilliam déana, a choillbhile bheann mBreagh, um cheann oirbhire t'&fdot;ileadh. Crosmaoidne h'iomlaoid anma ort a hucht na healadhna; cóir car an athanma ar ais suil rabh h'athardha it éagmais. Faghaim arís id riocht féin sibh, a chumghidh Chláir ríNéill, caite dheid roidhithneas roinn, leig dod choimhightheas chugoinn. Tú dob &fdot;éathluinn d'iath Bhanbha go bhfuair tú an t-ainm allmhardha; níorbh &fdot;iú sirriamhdhacht síl Chuinn finn&fdot;iadhGhort Ír gan &fdot;éathluinn. Do-rinnis malairt mheallta d'iomlaoid ar nách inleanta, a sduagh caithréimeach cnuic Bhreagh, aithmhéileach duit a dhéineamh. Meisde thú nách tarla ruibh mac an ridire &Fdot;rangcaigh, lá an athanma dhaoibh do dháil, do thaoibh h'athardha d'&fdot;agháil. Súr an domham eacht eile measais mac an ridire, ar bhhfionnachtam lúidh 'na láimh, súil re hiongantaibh d'&fdot;agháil. Triallais tar toil a athar an mac, gar mhó mearachadh ? gnúis mhear fa rodhaingne rún, níor gheabh comhairle um chlaochlúdh. Líog lóghmhar dár lán a ghlac tug an t-athair don ógmhac; fa lór a huaisle dh'obar a hór fuairse a fothragadh. Sir an bioth ó mhuir go muir rem líg n-órtha, ar an t-athair; tabhair í, a ghéigmhíolla ghil, don tí is éigríonna n-aignidh. Ceileabhrais dá chairdibh gaoil, dob é iomthús an mhacaoimh, rún cathardha gan chéim dtais, a athardha féin fágbhais. Tarla an macaomh, gar mhó neart ? i ndiaidh an domhain d'imtheacht dá ghnúis bhionn&fdot;oclaigh mhín mhir, i dtír iongantaigh éigin. Do-chí uadha iolar slóigh, do-chí an ríoghcathroigh romhóir, lán d'iolgháirthibh cháich do-chluin fán ráith slionnbhláithghil sochruidh. Do-chluin ortha as a haithle — fán gcathraigh gcaoimh gcumhdaighthe— na tolcha láimh ris an lios, gach re ngáir d'orchra is d'aoibhnios. Fiarfaighis i bhfad amach, ré ndul i gceann na cathrach, don &fdot;ior dá dtarla ar tosoigh, ciodh damhna na dálasoin. An fear céadna ris do ráidh; 'siad an lucht ad-chí id chomhdháil, 'na n-aicmeadhaibh druim ar dhruim, lucht aitreabhaidh an &fdot;earuinn. Béas coimhidheach ren cóir sgáth atá is tírse, ar an t-óglách, bíodh nách bloghfa rí a riaghail, ní bhí ortha acht aoinbhliadhain. I gceann bhliadhna amuigh ar muir fágbhaid é i n-oiléan diamhair, mairg rígh dan hathardha í — an tír chathardha ad-chíthí. Feadh a saoghail ó so amach biaidh gan charaid gan chumthach, féach an truaighe ní fa nimh, gach rí uaine dár imthigh. Ag déanamh ríogh nuaidhe aniogh atá an tionólsa id thimchiol, d'éis díochuirthe an ríogh roimhe, gníomh síodhaighthe sochaidhe. Rí nuaidhe dá dhéanamh dhóibh, is é fós fáth a dtionóil, na sluaighse red thaoibh tarla, do thaoibh uaisle is athardha. Na gáirthe do-chluine ag cách, a n-iomthús, ar an t-óglách, rí dá mhaoidhimh ag druing dhíobh ar druim chaoinidh an chéidríogh. Gluaisis an t-ógmhac ann soin i gceann cháigh le a chloich n-uasoil; an sduagh ⋅uilbhir ghairthe ghlan do chuimhnigh aithne an athar. An lásoin i láimh an ríogh tug an mac, gar mhó dimbríogh ? fás imreasain tríd do thuill, an líg n-ilgheasaigh n-áluinn. Créad an fáth fá dtug tusa im' láimh an líg mbuadhasa, nó an é a reic is damhna dhí, a mheic amhra ? ar an t-airdrí. M'athair, ar sé, riom do ráidh,— tabhair ar thúr an domhnáin, a mheic, don óinmhid is &fdot;earr an óirlig deit do dháilseam. Do-roinneadh leat go nua anois — an chloich is uime &fdot;uarois — beart is neimhghlioca fa nimh, a dhearc oighreata &fdot;aoilidh. Do ré &fdot;ada is th'oighreacht fém do-rad tú, dia do dhíchéill, a ghnúis ⋅aoirniamhdha ós chionn cháigh, do chionn aoinbhliadhna d'&fdot;agháil. Do-bheir an t-airdrí dá aoidh comhráite millse an mhacaoimh, an t-iúl fíre mar fuair soin, an ríghe uaidh do &fdot;ógair. Do-bhéarainn í dod ghnúis ghil dámadh liom cloch an chéid&fdot;ir, a bhláth abhla Chinn Choradh' re linn th'anma d'athrughadh. Do dháilis, a chruth corcra, ainm síor ar ainm n-iasachta; a námha chnuic bhaillbhric Bhreagh, dob aimhghlic dhuit a dhéineamh. Dob &fdot;iú a dtárrais ó thosaigh don mhionn oirdhreic anmasoin a chlaochládh nár dhéanta dhuit, a réalta ó chaomhChlár Chormuic. Tugais ris id Riocard Óg, i n-aois naoidheanta i n-allód, seal is tarbhaighe tug fear ar &fdot;ud ghlanmhaighe Ghaoidheal. Do caithtí leat eacht oile lá ag argoin bhruaich Bhóroimhe, lá fán mBúill dtirm⋅reabhaigh dtais, lá ag inbhearaibh bhrúigh Bhearnais. Lá i mBuanaid na mbuinneadh mbalbh, lá eile i nIorrus Domhnann; lá le taobh Theamhrach Midhe, 'sfa ⋅eanLoch saor Seimhdidhe. Comhmór do cuartaigheadh libh bruaich &Fdot;orbhair, imle Sligigh; uatha soin go Cruachain Chuinn, 'só Chruachain soir go Sionuinn. Do leanfaidhe lorg bhur n-each ó rinn Eacla go hUisneach gan duine do dhul dá ⋅liocht ó Bhun Duibhe go Deirgiort. Adéardaois cách, a chruth fial, nách fuightheá id mhac Mheic Uilliam, bíoth gan ainm n-anaithnidh ort, sbairn fa n-aghaibhthir t'umhlocht. An t-ainm roimhe, a rí Cunga, maith fuarais é d'athchuma má fríoth cúis imdheargaidh uaidh dod ghnúis &fdot;innleargaigh &fdot;ionnuair. Slán th'eólach ó aois leanaibh ní ar thalmhain gur thaidhleabhair do ní budh ionghotha d'&fdot;ior, a rí &fdot;ionnLocha Oirbsion. A mheic Siobhán a Síoth Truim, dá mbeith aimhréiteach eadruinn, gearr bhus inleanta uain air, finnleargtha an ghruaidh suil ghríostair. TAIRE RİOT UILLIAM BÚRC Cóir Dé eadram is Uilliam! olc fuair an saor séaghuinn&fdot;ial — síoth gémadh ion⋅nadhma ann — díoth ar n-ionnamhla d'&fdot;ulang. Níorbh &fdot;iú dhó duine ar domhan dá bhfuair sé ar seilbh n-ealadhan, 'sa dhíol faghladh 'ga ghnúis ghloin, gan chúis gan adhbhar d'argoin. Dá mbeith go mbiadh a bhas ⋅eang ag síorlot éigeas Éireann — bláth na dtamhansa ó Bhóinn Bhreagh— mh'&fdot;aghalsa is dóigh nách dlighfeadh. Ní dubhradh páirt romham riamh nách raibh eadram is Uilliam; gé gur cinneadh dá ghruaidh ghil mo mhilleadh uaidh ar-íribh. Do bhí mé im' ollamh aige, buain rem chuid níor chóraide — fear leanamhna dá rádh ruin, 's bágh na healadhna eadruinn. Do bhádhus fós fad ó riamh im' dhalta im' oide ag Uilliam, do-nínn dá ghruaidh dílis duinn, 'sdo-nímis uaidh an &fdot;oghluim. An rolla foghlama ar fad, an adhbhann chiúil, an comhad — do bhínn dá n-aiteacht don &fdot;ior gach aiceacht díbh dá ndéiniodh. An leabhar nách léighinn féin, do-níodh damhsa a dhreach ⋅oilléir, gurbh é ar ndaghoide a ghlac gheal, brat is tanoide a thilleadh. Tárraidh díom d'&fdot;oghluim is d'&fdot;ios gurbh é mo dhalta dílios; breath bhroide é dom &fdot;oghail — dob é m'oide ar adhbhoraibh. Mé a mhaighistir, mé a dhalta, mé a chompán 'sa chomhalta; olc fuair i gcéadóir mo chradh, éagóir do-chuaidh dom chreachadh. Olc nár smuain re hucht m'&fdot;aghla mé aige im' &fdot;ior leanamhna, 's bheith ar éinleabhar riom riamh don mhéirleabhar &fdot;ionn, d'Uilliam. Im' dhalta dá mbeth nách beinn, aige fós mar go bhfuilim — níor ghníomh cóir dá chéibh ... béin a hóir don ealadhain. Dá mbeth nách b[e]inn um' oide a[g] gríbh échtaigh &Fdot;ánaide . gruaid airig focal tair (?) [m]airg do cosnaideas mo cr[odh] gcosmhaileas bo bo biom Do bhí mise — mairg do bhí, san uile chruth ad-chluintí, gríobh Éirne aniodh gidh námha — d'&fdot;ior dhéinmhe mo dhíoghbhála. Dul fúinne níorbh &fdot;eirrde a chiall — go raibhe a &fdot;ios ag Uilliam nách díghéalainn m'&fdot;íoch nó m'olc ar ríréalainn chríoch Chonnacht. Do bhí a &fdot;ios aigesion féin nách gríosfainn a ghruaidh ⋅oilléir — mairg do-chí ar bhfoghal don &fdot;ior — fa ní ar domhan dá ndingniodh. Ní aorfuinn, níorbh aortha dhamh, déar aille d'&fdot;uil na n-iarladh, planda do phór chéibh&fdot;ionn Chuinn ar ór nÉirionn ní aorfuinn. Ní aorfainn, níor aortha dhamh, gríobh do chloinn Chonaill Ghulban, ní aorfainn, níor eagal lais, dreagan do ⋅aorchlainn &Sdot;éarlais. Ní aorfainnse an neimh naithreach d'&fdot;uil Bhriain na mbreath neamhmaithmheach, ná an ghnúis ríleóghain ngéir ngloin d'fír&fdot;eól&fdot;uil Í Néill nároigh. Ní cháinfinn um cheann ealluigh an bheithir mbuirb mbéimeannaigh d'iarsma ⋅íl chrannghailte Chuirc, 'sdo chlannmhaicne Ír ordhuirc. Tuigim nách anfadh aguinn aoradh an óig abhraduinn — a &fdot;oghail giodh &fdot;airbríogh liom — ó &fdot;olaibh airdríogh Éirionn. Dá mbeth gan duine ar domhan oramsa dá anaghal — barr truim&fdot;iar na ngéig&fdot;eadh nglan — níorbh éidear Uilliam d'aoradh. CÓIR DÉ SOMHAIRLE MHAC DOMHNUILL Fada cóir &Fdot;ódla ar Albain, anois am a hiomardaidh, a cóir féine acht go bhfagha ní dóigh Éire i n-aontamha. Atá re hathaigh d'aimsir cóir ag an chrích Albainsin ó Ráth chneasaolta Chobhthaigh, fáth easaonta d'Albanchaibh. Tugtha d'Albain na sreabh seang a cóir féin d'inis Éireann, críoch aimhréidh na n-eas mbanna, suil bheas aimhréidh eatarra. Créad an chóir nuaidhese aniodh atá ag críoch cloinne Míliodh, má tá aguibh innis damh, fa n-aguir inis Alban? An cháin trom do bhí ag Balor ar Éirinn dá hátaghadh — dúsgadh faghla dí a dhéanamh — Banbha an í do aigéaradh ? Nó an iad na hoiléinse thoir atá idir &Fdot;ódla is Alboin, 'sgach eang bha &fdot;ionnmhagh Íle, nó Ceann sriobhghlan seinTíre ? Ní héinní dá saoileann sibh atá ar cuimhne ag crích Éibhir, acht ní is truime re a thabhach, sí uime dob easbhadhach. Na trí Colla, críoch a sgéal, clann Eochaidh díomsoigh Dhoimléan, déanamh dóibh ar &fdot;iadh nAlban, triar ris nár chóir comhardadh. Dias don triúr do theacht i lle go crích Bhreagh na mbeann sídhe; rogha an tsluaigh i Moigh Mhonaidh ó ⋅oin uainn ar n-anamhain. Iongna do &fdot;uilngeadar féin, fir mhaordha na n-arm n-aighmhéil, Colla 'sa ⋅ein⋅liocht ó ⋅oin, a n-eighriocht orra d'easbhoidh. Créad fa dtiobhradh clann Cholla, ar son ar &fdot;ás eatorra, tar magh mbarrúrchas mBanbha tal d'andúthchas allmhardha? Cia an rí ar a bhfuil Banbha ag brath d'fuil Cholla na gcolg bhfaobhrach? má rug rogha d'&fdot;óir Alban, cóir a cora ó chomhardadh. Rogha leannáin Leasa Cuinn, Somhairle mhac Meic Domhnuill; brath céile do Mhoigh Mhonaidh 's re bhfoil Éire ag anamhain. Géag thoraidh Teamhrach na bhFionn, grian gheal i ndeaghaidh dílionn; craobh ⋅éanta d'abhlaibh Íle, réalta ⋅amhraidh ⋅oi⋅íne. Éinghein ⋅ochair ⋅íl gColla, lámh ionnarbas eachtronna; toradh abhallphóir &fdot;óid Bhreagh, cabharthóir na gcóig gcóigeadh. cúis doilghe, gur aguir sí Samhairle, críoch Bhanbha fa bhróin Danar tarla a gcóir gan chríochnaghadh. Deileóchaidh Éire is é a ⋅uim roighne curadh chlann nDomhnuill re síothmhagh n-arsaidh nAlban gasraidh &fdot;íochmhar &fdot;ionnardghlan. Sgéal bheanas le crú Cholla do léigh sinn i seanrolla, budh naoidhe um' dheóidh fa dheireadh an t-aoighe sgeóil sgaoilfidhear. Urra an sgeóil sgaoilfidhear duit — Sésar an t-airdrí ordhruic, re líon gliadh d'ágaibh áille do &fdot;ágaibh &fdot;iadh Eadáille. Gluaisid reompa ón Róimh anoir go hEasbáin an &fdot;óid iobhraigh; líon eachtra dob &fdot;earr obar, ní ar cheann teachta tángadar. Grádhaighis iarthar Eórpa Séasar na sluagh ndíleónta; ón Róimh do aontaigh anadh, 'sníor aontoil dóibh dealaghadh. I gcionn aimsire ar n-anmhain, lá éigin d'éis tionnabhraidh — dáil chabhra an rí dhá rochtain — do-chí amhra n-iongontaigh. Dar leis féin fuair 'na &fdot;ochair, 'na mnaoi áluinn iolchrothaigh, an Róimh ag ríomh a dochar, gníomh budh cóir do chronochadh. Frais do dhéaraibh re a dreich ngil, fuilt sgaoilte go sgéimh thuirsigh 'gun Róimh ag éagcaoine a huilc, cóir éagcaoine fá n-éabhuirt. Níor chubhaidh riot, ar an Róimh mo bheith mar bhím i gcéadóir; id dheaghaidh gan dál gcabhra fám lán d'&fdot;earaibh allmhardha. Caomhna longphuirt nách libh féin, iongna dhuit, a óig airmghéir, 'sdo thír féin arna faghuil, dá béim dhíbh ag danaruibh. Dob iad or&fdot;uighle &Sdot;éasair; a Róimh an mhúir mhínghréasaigh, fár mbreith soir nó ar mbeith i bhus, bheith ar do thoil do thriallus. Adéaruinn riot, ar an Róimh, tabhair leat líon do thionóil, tiomsuighidh bhur n-óig áille, d'ionnsuighidh &fdot;óid Eadáille. Ná bí ní as &fdot;aide ag anmhain, nár dhuit do theagh tionnabhraidh — giodh eagail aighthe orthuibh — d'aithle a eagair d'allmhorchuibh. Laochradh Ghréag, gasradh Eórpa rug leis, fa tráth taisbeónta, do dhíon na síothRómha soir, gníomh dob &fdot;íorchóra ar &fdot;éachoin. Do ⋅aor Séasar, is sé a ⋅uim, d'éis na n-ainbhreath do &fdot;uluing, ó neart saobhchath slóigh dhanar Róimh na n-aolchloch n-éagsamhal. Do-bhéara Banbha, bean Chuinn, do bhreith na Rómha romhuinn, a fear féin ó Mhoigh Mhonaidh, ag soin céill a gcualabhair. Ar aghaidh mheic Mheic Domhnuill, feadh éagcaoine a han&fdot;orluinn, do-chí an Bhanbha bhfairsing bhfinn d'aisling suil tarla i dtoirchim. Mac Alastoir d'&fdot;urtacht cháigh tiocfa, mar tháinig Séasáir, don dulasa fa Bhóinn Bhreagh, slóigh nách urusa d'áireamh. Sluagh &Sdot;éasair mar rug fan Róimh — tre Ghort Luirc, líon a dtionóil, tiocfa Séasair clann Cholla, barr do dhéasaibh díoghloma. Fásfaidh coill a ciomhsaibh trácht do chrannaibh seólta síothbhárc, ó Mhuaidh ⋅éadoirdhreic bhinn bhaoith go Binn Éadoirmheic Éadghaoith. Díolfaid a gcóir re crích Bhreagh, géabhthar leis lorg a ⋅insear thort soir go seanráith dTeamhrach don mhoigh eangbhláith ildionnach. Don Cholla Uais ór &fdot;ás sibh má tá nár chreid Críoch Éibhir, do bhí sí ag sein⋅liocht Cholla, eighriocht í nách ionronna. Cia an t-éinrí áirimhthear lionn nár ghabh airdcheannas Éirionn, ó Cholla go Gaoidheal nGlas, más laoidheadh orra an t-eólas ? Na trí Cholla, gan chead dúin, tugsad Éirinn tre iomthnúidh — curaidh glanchuain bhréidghil Bhaoi — ar chathbhuaidh éignigh éanlaoi. Cuirfidh Samhoirle 'sé a am, ní choimheóla um chrích bhFréamhann, crois orra go horlamh uaidh, connradh na gColla an chéaduair. Fa Chaisiol, fa Chruachain Aoi, fa Almhain an &fdot;uinn ghéagnaoi; 'sfa ráith n-eachradhghlan nOiligh seanchonnradh cháich crosfoidhir. Críoch Bhanbha i mbun na suirghe don chrois chuirfeas Samhoirle, fuair anois tóir dá tabhach, Bóinn don chrois budh céadfadhach. FADA MAOL MÓRDHA MHAC SUIBHNE Tánag adhaigh go hEas gCaoille bhus cumhain liom go ló an bhráith; méaraidh choidhche ar ndol don dúnsa cor na hoidhche is cúrsa cáich. Samhail na bhfear fuaras romham san ráith &fdot;oirfe dob úr niamh, ar sleasaibh data an dúin chorcra, ní &fdot;aca súil rompa riamh. Beag mhaireas don mhuintir ionmhuin uaras romham san ráith ghloin; teacht ón chás níor bhreathnaigh Banbha — bás an cheathrair tarla astoigh. Fuaras Maol Mórdha Mhac Suibhne ar slios meadhóin an mhúir chuirr, fear na modh saoghalta síthe, aondalta sgol Chríche Cuinn. Mh'anam an fear fuaras romham i ráith chúplaigh na gcolg ndéad; fríoth a dhá luagh an⋅óidh eisde — mh'anóir uadh gur meisde a méad. Dalta is oide d'éigsibh Banbha branán Finne ar feadh a ré; ar bhfáth tnúidh, ar n-aisgidh ollamh, taisgidh rúin na n-ollamh é. Ar luibh íce, ar n-órtha chodail, ar gcraobh thoraidh, ar dteach séad; mír cruadha nár éimdhidh aoin&fdot;ear éinghein bhuadha Gaoidheal nGréag. Fuaras timchiol mheic Mhaoil Mhuire mórán d'éigsibh dob &fdot;íu a riar, re sgaith gach ceirde san chruinne, fa &fdot;laith nDeirge ag suidhe siar. Ní rug lá go laithe éaga ar éigsibh slóigh Thighe Truim gan bheith lucht catha nó coinne re hucht flatha cloinne Cuinn. Do bhí an uairsin seach gach aimsir ar uillinn laoich Locha Cé — maith sgiamh a n-ollamhnaidh ortha — triar d'ollamhnaibh Tholcha Té. Do bhí ollamh Iarla Búrcach, do bhí bhós re a bhruinne séimh file dob orradh re a áirimh, ollamh fine náirigh Néill. Do bhí ollamh airdríogh Muaidhe, Meic Uilliam Búrc na mbreath bhfíor — dia do neamhghlóir car na cruinne, seanmóir nách mar duine dhíobh. Brian Ó Domhnalláin, dreach &fdot;aoilidh, ollamh leómhain Locha Raoibh; sé ag sgolaibh 'na ré ós réalluinn, soraidh dá ghné ⋅éaghuinn ⋅aoir. Brian Mhac Con Midhe, mac Aonghuis, ollamh í Néill na Naoi nGlas; fear a aoise dob &fdot;earr n-iomchuir, geall gaoise dob ionchuir as. Conchobhar mhac Mheic Í Uiginn, ollamh airdríogh Inse Cé, beag nár gheall re flaith an file, ceann ar mhaith dá &fdot;ine é. An triúr fileadh fuaras romham, fa réaltainn chorcra an chnis ghil— faghar aca fa &fdot;iadh mBanbha triar a maca samhla sin. Éirghid romham do rún aoin&fdot;ir d'uillinn an ríogh fa rí dhún; minic bhím dá gcuimhne im' chridhe— fuighle an trír ag snighe ar súl. Foghar taidhiúir na dtéad meannchrot, milse meala, meisge chorm — truagh nách mar an tí dá dtáireas — do bhí dhamh 'na n-áineas orm. Gabhaid oram ag ól chorma go ceann treimse ar dteacht 'na gceann— fa lucht freasdail dóibh na deigh&fdot;ir — d'easgraibh óir, do bhleidhibh beann. Mar thairnig dhúinn dul do thoirchim ré dtocht laoi dár leabthaibh suain, ní chreidfeadh sé nár bhreath bhroide, gi bé neach dob &fdot;oide uaim. Do luigheas ar lár an cheathrair, ceithre taoibh fa tocha leam, trí comthaigh do chráidh mo chroidhe, láimh re honchoin Mhoighe Meann. Innisim sgéal do sgoith Teamhra 'sdá thriúr chomthach do chionn luaigh; mana teasda dhóibh a dhaoire, fleasga óir an taoibhe thuaidh. Ceithre seóid 'na séadaibh buadha beanaim dhíobh i ndíol mo sgeóil; gan mhac samhla na séad bhflatha créad acht damhna datha ar dheóir! Beanaim ainnséin an t-each ballach, san bhreith ar dtús tugadh damh — torchoir an &fdot;éile arna oidhidh — d'onchoin &Sdot;léibhe groighigh Gamh. An t-each ballach do bhean mise do Mhaol Mhórdha — mairg do bhean — tearc i mbeathaidh a séad samhla, sdéad ós eachaibh Banbha Breagh. Do bheanas do Bhrian mhac Aonghuis aonrogha chon Chláir Dá Thí; dob &fdot;iú a maith a cor ós conaibh do sgaith chon an domhain dí. Seóid Éireann dob usa leision do léigion uaidh diaidh i ndiaidh créad nách maolfadh ar méad meanma ? — 'ná séad saorchon breaghdha Briain. Ó Bhrian mhac Eóghain uair mise mionn leabhair do luach mo sgeóil, ré gcodal don donnbhán díllidh, tobar lomnán d'&fdot;ír⋅reibh eóil. Tána, tochmhairc, toghla an bheatha do bhí san aisgidh uair mé; míneaghadh a gcath 'sa gcéimeann, sgath ríleabhar Éireann é. Tug Conchobhar an gcruit sídhe, séad buadha nách bronnfadh rí; fada is oighreacht bróin an bronnadh, níor thoirbheart chóir d'ollamh í. Cruit ollamhan &fdot;ola Búrcach tre bhioth síor budh séad fa chion; teasda an tí ga bhfaghair uaidhe, 'smaraidh sí go nuaidhe aniogh. Mairg dar leannáin lucht na dtoirbheart, ó tharla i ndán deaghail rú; fir nárbh &fdot;allsa i dtigh na togha, fir rérbh annsa cora a gclú. Ní mo chean dar gceathrar leannán, mo lucht aoinleabtha, mh'aos rúin; ceithre tamhain do choill chnuasaigh, croinn taraidh fa dhuasaibh dhúin. Luaimneach mo chiall, corrach mh'intinn, d'éis na buidhne nách buan rug; mairg tarla 'na ndiaidh ar dhomhan, Banbha Briain gan toradh tug. Briseadh croidhe ceann na buidhne do bhí astoigh do theasdáil uainn; níor theasda ó ollamh riamh roimhe. bronnadh fial a chroidhe chruaidh. Go n-íoca Dia le Maol Mórdha an mhéid dá ionnmhus uair mé; fear tiodhlaicthe ar dháil gach duine, tiodhlaicthe cháigh uile é. Fuighle miles, meanma ghruamdha, gníomh foirniata, focal tláith; feitheamh gach éin&fdot;ir dá &fdot;ine, breitheamh, féinnidh, file, fáith. Séad commórthais Chloinne Breóghain, a mbreith chluiche, a gcosnamh gill; sásadh meanman na ndámh ndoiligh, grádh na seangbhan mboilidh mbinn. Teagar inill, aigneadh caithmheach, comhall bréithre, briseadh síodh; gruaidh úr rér dhoidheaghla dearca, glún oileamhna an reachta ríogh. Fuasgladh na gceasd, cur na n-aithcheasd, inneoin &fdot;oruis Inse Fáil; fuath síorchára, tol do throdaibh, cor síothchána is cogaidh cáigh. Mac Gormluidhe, géag ós &fdot;iodhbhaidh, aigneadh frithir, freaga mhall; caidhe a chonchlann um dhuais ndoiligh ?— comhthrom cruais is oinigh ann. Ón ló torchair gé 'tú i mbochtacht, do bheinn ós chionn chríche Fáil — cneas mar aol, aghadh m ar ómra — dá maradh Maol Mórdha amháin. Cuimhne a n-uaras óm &fdot;ior chumainn i gcionn treimse budh tuar sgís; budh eagail damh méid mo mhoirne do char 'na bhréig oirne arís. Fa ríor, ní mór mhaireas agam dom aos chomtha 'na gcruth féin; do chuir an saoghal mé amogha, sé m'aonar dom chora i gcéin. Mairg ó dteasda mo thriúr cumthach, clann Ghormluidhe ór ghairid lá, re béal a cabhra don chloinnse, Banbha fa néall toirse atá. TÁNAG EÓGHAN ÓG MHAC SUIBHNE Iad féin chinneas ar chloinn Néill, ríoghraidh &Fdot;ódla an &fdot;uinn &fdot;óidréidh; re tnúth slóigh bheannórtha Breagh do neamhmórtha glóir Ghaoidheal. Inis &Fdot;ódla an &fdot;uinn ghrianaigh, ochtar mac Néill Naoighiallaigh roinnid í ar n-éag a n-athar, tréad do bhí arna mbaoghlachadh. Cuid Mhaine is Laoghaire loinn, &Fdot;iachaidh is Chonaill Criomhthoinn, mín Moighe bleidheadhuinn Bhreagh, sein&fdot;earuinn Thoighe Taillteann. Do Chonall mhór fa mór bladh, do Chairbre d'Éanna is d'Eóghan, tugadh rílearga an taoibh thuaidh ón chaoir dhíleanda dhagh⋅luaigh. Do bhí dias do dhearsgnaigh dhíobh do chloinn uaibhrigh an airdríogh, nár ⋅amhail do ⋅aorchloinn Néill gér thamhain aonchroinn iaidséin. Eóghan mhac Néill na Naoi nGlas, Conall Gulban, gríobh amhnas, na meic oile gidh iad ann — siad re aroile níorbh ionann. Dá mhac Néill mhóir mheic Eachach, Eóghan 's Conall ceirtbhreathach, meic ríogh na réaltoinnchneas réidh, éantoirrcheas, más &fdot;íor, iaidséin. An dá leanbh i ló a mbeartha — do-rala rún buaidheartha fan saorchloinn go méid meanma, dá ghéig aonchroinn &fdot;íneamhna. Amlaidh fríoth gach duine dhíobh d'éis a dtuismidh — tuar eisíodh — ceann a leathghuailleadh 'na láimh, an dream dhreachnuaigheal díogháir. Dála chloinne Néill neartmhair, Conaill 's Eóghain oirbheartaigh — gan rún ngliadh, gan ghoimh gcogaidh, ó ⋅oin riamh ní rabhadair. Do bhí a síol ó sin i le ag leanmhain luirg na deise; lán d'&fdot;ormad riamh ré 'roile fa &Fdot;iadh gcollbhog gConoire. Creach san chreich is goin san ghoin síol gConaill, cinéal Eóghain — mór ndíoth do &fdot;ionnmaoid orra — do bhíoth d'iomlaoid eatorra. Seal fada i gcomhthrom cogaidh fa chlár Theamhrach tarladair; síol dá churadh Chláir Ealga— pudhar dháibh a ndíbhearga. Gach ré seal d'éis aroile i gceannas Chláir Úghoine do bhí cnuas na gcraobh dtoraidh, anuas go hAodh Athlamhain. Sgaoilid síol Eóghain ag Aodh, tarla dhóibh — dia do mhíoghaol — cuirid féine a gceart ar gcúl, neart a chéile do chlaochlúdh. Clann &Sdot;uibhne ór ⋅ín a rabhaidh ag Aodh oirdheirc Athlamhain, do-chódarsan ó chloinn Néill, óggasradh nár thoill toibhéim. Do cheangladar síol Suibhne dá éis so ar séan gcomhairle, báigh re saormhacraidh síl gCuinn i dTír chraobhlachtmhair Chonuill. A mbreath féin ó thuinn go tuinn tug ríoghraidh chineóil Chonuill don chrích réidh thaoibhleathain te. do &fdot;réimh ⋅aoirbhreathaigh &Sdot;uibhne. Síol Suibhne ón lósoin i le níor léig siad sealbh na ríghe — olc báigh do éirigh orthaibh — ar láimh éin&fdot;ir d'Eóghanchaibh. Do thaibhghidis síol Suibhne ó ⋅oin dar gcloinn Chonuillne ar feadh an chláir &fdot;éaraird &fdot;inn cáir as gach éanaird d'Éirinn. Nó gur chuirsead síol Suibhne fúthaibh dar bhfuil Chonuillne — slata réidhe Chraoi Cobhthaigh — do bhaoi Éire ag Eóghanchaibh. Ón lósoin gusan lá aniogh atá ós ghasraidh Ghaoidhiol buaidh gach aonchoinne um Iath bhFloinn ag triath chaomhchloinne Conuill. Do ⋅íol &Sdot;uibhne go nua anois, d'aicme Chonaill chláir Bhearnois, táinig lámh chongbhála a gceirt fa chlár dtonnmhálla an tuaisgeirt. Eóghan Óg mhac Mheic Suibhne, sgiath choimhghe chuain Mhodhuirne, sás fighthe chogaidh ó gCuinn, drithle i gcogail ó gConuill. Maighre séanta a sruth &Fdot;inne, lá gréine i ndiaidh dílinne; gnúis mhórdha is céimleasg i gcath, éin&fdot;leasg órdha na nUltach. Ursa chatha chlann nDálaigh, fear uaislighthe a n-annálaidh; séad buaidhe caomh&fdot;uile Cuinn, aoghuire cuaine Conuill. Ag síol gConuill na gcolg dte, an gcéin mhairfeas Mac Suibhne, luadh gliadh budh éadtarbhach d'&fdot;ior fa &fdot;iadh ngéagabhlach nGaoidhiol. Ní rabhadar riamh roimhe — síol gConuill Chláir Úghoine, uair budh neartmhoire iná anois ó sduaigh bhreacmhoighe Bearnois. Re linn Eóghain an airm chuirr ní &fdot;uighe rí chlann gConuill triath le gcuirfidhear 'na cheann i n-iath &fdot;uithnigheal Éirionn. Claontar fiodh re fás a ghéag, do-bearar le mac Mairgréag géill gach Eóghonaigh re a ais go féin mbeóghonaigh mBearnais. Muna tigthi dá dtaoibh féin re ríoghraidh sleachta saoirNéill — sgotha slóigh mhéir⋅ing Mhonaidh — níor dhóigh d'Éirinn Eóghonaigh. Mar sin do toghladh an Traoi, cathair bhuadha an bhruaigh géagnaoi, learga múr n-aolta dob &fdot;earr, gaolta do thnúdh 'na timcheall. Gluaistear leis líon a thionóil, an rí oirdhreic Áighmhionóin, go sluaghaibh Gréag dá gabháil, tréad dob uamhain d'iongabháil. Ár nuaidhe timcheal na Traoi do cuirthi i gcionn gach éanlaoi, d'amhsaibh ceachtardha an dá chath, gasraidh neartchalma nárach. Deich mbliadhna, gi bé re a chois, do bhi an Traoi, truagh an &fdot;orbhais — buain dí dob anobair d'&fdot;ior — nár ghabhodair í ar éigion. Dá mbeith siad ó sin anall líon a dtionóil 'na tiomchall, ní dáich go ngéabhdais Gréagaigh an ráith ngéagglais ngairéadaigh. Daoine astigh dá tabhairt dáibh tarla dhí — dia do dhiombáidh — i dtráth &fdot;illte don &fdot;oghail, 'sgan cách impe ag anomhain. Muna lingthi dá lár féin, múr cuanna na gcladg soiléir, níor ghar dhóibh toghail na Traoi, slóigh an domhain adéarthaoi. Timcheal cheannais Chláir Lughaidh tarla don &fdot;éin Eóghanaigh cúis a maca samhla soin, na slata abhla a hEamhoin. Cuid díbh féin gur &fdot;ill orthaibh críoch Bhreagh do bhí ag Eóghanchaibh; gan rún troda, gan triall n-áigh, gan oba gliadh ná a gabháil. Fir Éireann ó mhuir go muir, dá gcuirdis ar chloinn Eóghain — clann &Sdot;uibhne féin ga a bhfoghail, duilghe don &fdot;éin Eóghonaigh. Olc an gaol do ⋅íol &Sdot;uibhne tabhach Fódla féarghuirme a láimh aicme Néill náraigh do mhaicne réidh ríoghDhálaigh. Síol Suibhne, síol nárach Néill dá choill &fdot;íneamhna a héin&fdot;réimh; cna aonmhogail óir ós &fdot;iodh, do chaomhnodair glóir Ghaoidhiol. Ionann fuil dáibh adearair, ionann géaga geinealaigh, ionann flathamhlacht a bhfear, ionann athardhacht aithreadh. Dá bhféachdaois, níorbh &fdot;earr a gceart ar Thoraigh thall san tuaisgeart— ógbhadh mheanmnach ⋅íl &Sdot;uibhne — nó ar ⋅ean⋅ruth mín Modhuirne. Nó ar Chraobhruaidh Chloinne Rosa, nó ar Charraig bhfinn bhFearghosa — cnuic úra na ngeal&fdot;onn nglan — nó ar &fdot;earonn Dúna Dealgan. Ní foigse Conn na gcéad gcath, ní neasa Niall mhac Eachach, ní mó is goire Gaoidheal glan d'aoin&fdot;ear oile 'ná d'Eóghan. Créad do bhacfadh d'Eóghan Óg, ar lorg ⋅íl Néill anallód, buain ghiall do bhraointealchaibh Breagh, aointeanchair ghliadh na nGaoidheal? Tighe falmha um Chruachain gCuinn do ghuais airdríogh clann gConuill; ar Mhac Suibhne is cóir a chion — 'sna bruidhne um Bóin dá mbrisiodh. Inghean Chuinnmheic an Chalbhaigh, a dtéid uaithe d'ollamhnaibh — tuar teisde síordháil na séad — díoghbháil nách meisde Mairgréag. An treas glún ó Chonn mhac Cuinn, 'só Mhaghnus, rí clann gConuill — fa iolmhaoinibh gidh í is &fdot;earr ní hionmhaoidhimh dhí a ndéineann. Rugadar na fréamha ó bhfuil, fíon&fdot;uil Chonaill, clann Eóghain, geall Chríche Néill gus aniogh, a méin tríthe dá dtísseadh. IAD MAC SUIBHNE FÁNAD Leithéid Almhan i nUltaibh, ar bhuaidh chatha, ar chumhachtaibh; ar dhíon Bhanbha na mbrugh bhfionn, ar sgur &fdot;aghla na hÉirionn. Ar chur gcliathcha, ar chorcradh reann, ar cheól, ar chluichibh fidhcheall; ar ⋅úr éachta, ar ⋅úr ⋅eilge, ar rún déanta díbheirge. San chéidriocht i raibhe riamh atá Almha Ghuirt Ghailian 'na mionn toighe claichthigh cuir, nó a haithghin oile i nUltaibh. Seachnóin Éireann, Inis Bhreagh, amuigh ó laochraidh Laighean, go dtarla d'&Fdot;ánuid Uladh, tánuig Almha ar athrughadh. An múr do bhí ag Fianuibh Fáil — tarla arís i Ráith Maoláin, nó ráith is casmhuil cuma don ráith arsuidh Almhunda. Samhuil d'Almhuin an &fdot;eóir bhuig 'na reachtuibh féin i bhFánuid; samhuil d'&fdot;éin Almhan inte — an tséimh armghlan innillte. Dá dteagmhadh nách í Almha an múr éadrocht allmhardha, cur gill san aitreabh oile re glainteagh &Fdot;inn Almhuine. Gér &ddot;heacuir barr do bhuain di — céadAlmha Cloinne Baoisgne, ráth na mbeann gcathardha gcuir — fearr an athAlmha ar &fdot;éachuin. Mó a líon do láthaibh guile, mó a macraidh, mó a banchuire; lia d'ollamhnaibh téid don toigh, fa ghéig mongabhraigh Murbhaigh. Lia d'aithearrach aosa ciúil, do lucht sgaoilte sgéal dtaidhiúir, do mhnáibh río⋅luaigh mhóir mheanmnaigh, ag síoruaim óir ildealbhaigh. Do dháileamhnaibh ag dáil &fdot;leadh, do chloinn ríogh ag roinn gheimheal, do ⋅éadaibh cáich dá gcomhroinn, san ráith tréadaigh thobarmhoill. Saoire teaghlach an toighe ná muintear &Fdot;inn Almhoine; geall ón &Fdot;ionn roimhe rachaidh don &Fdot;ionn oile d'Ultachaibh. Tusa, a Dhomhnaill, a dhreach bhog, it &Fdot;ionn chéadna a crích &Fdot;ánod— clár srothmhaordha na sreabh nglan — ag comhchaomhna &fdot;ear nUladh. Ní bheanfaidh duaigh ná dochair re Tír Conuill chiún⋅rothaigh nách díbh dleaghair a diongbháil don tír ealaigh imiolbháin. Go Magh Luirg don leith eile, go Finn, díot do dlighfidhe, go bruach Toruighe, a ghruadh ghlan, foruire a cuan 'sa caladh. Faire leabtha ar luighe ríogh, réiteach caingean, cosg eissíodh; dul dó i gcliathaibh tar a gceann, mó dot &fdot;iachaibh nách áirmheam. Deireadh i gclódh tús ag tocht — síol gConuill na gcolg n-éadrocht — i gcrích námhad do-ní sibh, a rí Fánad, dá bhflaithibh. Le síol gConuill, dá chionn sin, sochair nách éidir d'áireamh, ar Crích mbuig bhfionn⋅laitghil bhFloinn, tiodhlaicthir dhuid, a Dhomhnaill. Id láimh dlighthear, a dhealbh ⋅ídh, sealbh na ríghe ar n-éag d'airdrígh, rí oile nó go n-aghar, ó bhfoighe sí a sealbhaghadh. Do dlighfidhe dod dheirc mhoill leathuille dheas Í Dhomhnoill; sibh, a rí, uirre dh'ionadh do-ní an uille dh'uaislioghadh. Mac Suibhne an tráth fa dtugthair ort, a ghnúsnáir ghuasachtaigh, téid beirt Í Dhomhnoill Doire dod dheirc mhongmhoill mhaordhuidhe. Atá id dhlighiodh, a dhreach náir, fear comairce do chongbháil, gan chóir 'na ghníomh d'iarraidh air, bliadhain dá dhíon id dhúthaigh. Bó as gach seilbh, torc as gach tréad, luach an chúigidh do choimhéad; géag abuigh do lár lubhghoirt, lán aguibh gach abhullghoirt. Malairt innmhe ar h'aghaidh nduinn dá sireadh rí clann gConuill, is é do ionnmaoid oraibh sé d'iomlaoid nár &fdot;óbrobhair. Dá dtugdais clann Dálaigh duid dá urdail nó a trí a dtuguid, mó dh'anáir do thoill tusa. d'&fdot;agháil ón chloinn chéadnasa. Tú gein ⋅ochair ⋅íol nDálaigh, tú a n-éanoireas annálaidh, tú dá dtuathaibh is teagh séad, tú a mbuachail cean do choimhéad. Tú radharc súl sluaigh Bhearnais, tú taibhgheóir a dtighearnais, tú an aonchn ú do-chóidh ós choill do fóir ar chaomhchrú Chonaill. Tú a sgiath díona i ngurt ghábhaidh, tú thaibhgheas an dtromchánaidh do bhí ar Éirinn 'ga n-aithribh, sí i ngach éineing átaighthir. Tú codhnach cloinne Suibhne, tú Fionn ar gCláir Chonuillne; tú do-ní aithris ar &Fdot;ionn, a rí do aithris Aoibhioll. Mór na tiorchanta atá lionn, ó naomhaibh uaisle Éirionn, fad chúl slim barrbhuidhe bog, ar tharn guire an &Fdot;inn &Fdot;ánad. Colum ar tús do thairngir don chrích Ultaigh abhaillghil, fa chlár bhfionn na bhfiodhbhadh lag a ndiongnadh an Fionn Fánad. Do gheall go gcuirfeadh i gcruth críoch Laighean, Tuatha Teamhrach, go rachadh cluain, d'easbhaidh &fdot;ear, gan bhuain fan Teaghsoin Tailtean. Tar gach sgéal dár sgaoil Séadna, 'na naoidhin óig &fdot;íréanda, tig maicleanabh na mionn ngrod tar Fionn bhfailtleabhar bhFánad. Diombáidh liomsa, arsin leanabh, a gcuirfe Fionn failtleabhar — tug lán do mhaothchroidhe mé — d'ár bhur laochroidhe, a Laighne. I gcrích Laighean — lór do bhroid — ní fáigfe an Fionn a Fánoid acht mná, ar Séadna, ag ar gach &fdot;uinn; an chéadna do chan Coluim. Tusa an Fionnsoin a Fánaid, tú ⋅aoilid do ⋅eannámhaid do chur na tairrngire asteach, 'sdo chur ainbhfine a hUisneach. Cuirfidhir ár Laighneach libh, do-bhéaruirse, a bhas dílligh, lí an smóil ar geiltighibh Gall, dom dhóigh creidfidhir Colam. Gearr go maoidhfe, a Mheic &Sdot;uibhne, ar thriath ar gcrú Conuillne, faghail Fódla ó bheinn go beinn, is danair d'&fdot;ógra a hÉirinn. A mheic Toirdhealbhaigh, tug sibh comhardha dan cóir creidimh anú ós &Fdot;ánuid ealtaigh go dtánuig tú id thairngeartaidh. Almha Laighean na learg mbog — do thógbhuis, a &Fdot;inn &Fdot;ánod, leithéid a crannghal 'sa cluidh, leithéid Almhan i nUltuibh. LEITHÉID Rogha do ríoghmhnáibh Uladh ruguis, a rosg abhradhubh; mo chean &fdot;ear tug ar tosaigh, mo chean rug an roghasain. Rosg neamhluath ar néimh ghloine, inghean ríogh Beann mBaghoine; béal ren samhalta snuadh subh, gruadh adhanta nár hadhnadh. Ní thiocfadh bean d'iath Uladh d'&fdot;ior Ghráinne do ghnáthughadh, ní thiocfadh dí acht fear féile, mo chean dan í-is aoinchéile. LE INIS EÓGHAIN Innis ród, a Ráith Oiligh, mór ní is éigin d'&fdot;iarfoighidh díot, a threabh &fdot;ódarsaidh &fdot;ionn, fa óggasraidh &fdot;ear nÉirionn. Fionnam uait, innis dúinne, a ráith arsaidh &fdot;ódnúidhe, lucht gabhála Bhanbha Breagh, faghla is gabhála Gaoidheal. Do-ghéabhthair uaim, éistior rum, gach ní is a &fdot;ios &fdot;oil agam, dá nochtadh ca ham is &fdot;earr? anall ó dhortadh díleann. Atáid leamsa, ceann i gceann, sé gabhála i ndiaidh díleann, fan gclár bhfuair&fdot;liuch dtonnbhán dtais, do ghobhlán uaingiuch eólais. Tocht Phárthalóin ó ghurt Ghréag — agam is &fdot;earr a gcoimhéad — is Meic Neimhidh go Fiadh bhFáil is trian deiridh an domhnáin. Cionnus do bhí tú ar tosaigh, a ráith aoibhmn anbhfosaidh, ar dteacht Phárthaláin Phuirt Bhreagh, do ghnáthghabháil Ghuirt Ghaoidheal ? Do bhí mé ag iomchur m'an⋅óidh san tírse ar dteacht Phárthalóin, gan lios mbán, gan chloidhe gclach, acht lán do dhoire dharach. Créad é an riocht i raibhe sibh i gcomh&fdot;laitheas Clann Neimhidh ? sloinn dúinn, ar gclaochládh dot chruth, a mhúir na n-aolchlár n-amlach. Do bhádhus im' mhín mhuighe. gan &fdot;oithre, gan &fdot;iodhbhuidhe, slios mo bhán&fdot;uinn ghreaghaigh gloin 'na thealaigh áluinn aonuigh. Níor fágbhadh fréamh i dtalmhain dom &fdot;iodhbhaidh chlaoin chorrabhlaigh — beag teacht mo ⋅aorchoille ó ⋅in — le neart naomhChloinne Neimhidh. Ca fad do bhí sibh mar soin, i ndíoth tighe nó teaghlaigh, id leirg bhláith ghnéanuaidhe ghil, a Ráith &fdot;éaruaine Oiligh ? Go Crích bhFódla na bhfeadh gcorr go dtáinig Tuath Dé Danonn, do bhádhus, mar nár bhean rom, gan teagh, gan árus ionnam. Cia an chéiddream, an cumham libh, o Thuaith Dé na ndealbh bhfaoilidh, a thuir na mbláthtamhan mbog, do chuir átaghadh ionnad ? Clann Chearmada móir Mhirbhéal, onchoin na n-arm bhfrithirghéar, gasraidh éadrocht ó Bhóinn Bhreagh, céadlucht do-chóidh im' chaidreabh. Dom tholchaibh bláithe boga do thréigsead clann Chearmoda — athardha cathair don chloinn — Cathair chathardha Chröoinn. I gcionn treimhse ar dtocht im' dháil, beanaid Meic Míleadh Easbáin, gan roinn do tharbha troda, Banbha do chloinn Chearmoda. Ón lósoin gusan ló aniogh atáid ríoghraidh Mhac Míliodh, sluagh bosghlan na mbéimeann dtro, ag cosmamh Éireann ionnam. Ní raibh sinn ó sin i le gan airdrígh d'éis a chéile, nó cóigeadhach do ghabh geall tar magh n-óigealach nÉireann. Do ghabh asum Teagh Dá Thí cuigear ar &fdot;ichid airdrí, do Chloinn ghuaisbheithrigh réidh Róigh, céim le n-uaislighthir m'onóir. Ríoghthar uaim dá aithle sin sé rígh &fdot;ichead d'éis creidimh. d'&fdot;uil chaomhChonaill, do chrú Néill, cnú as gach aonchrobhaing iaidséin. Eidir ⋅aorchlannaibh ⋅íol Néill do bhínn ar uairibh ainnséin, im' mhagh . . . ⋅laitleabhair ⋅liom, im' aithTeamhair &fdot;ear nÉirionn. Ós uait fríoth gach iúl eile, ó thús go hearr aimsire, a ráith na mbeann dtaobhdhonn dtais, ca haondrong is &fdot;earr &fdot;uarais ? Macraidh ⋅ídhe an &fdot;uinn Ultaigh, síol bhFiamhain, fuil Dochartaigh, is í an dream naoidhe anallain, daoine is &fdot;earr dá n-uaramair. Ríoghradh ⋅leachta Fiamham féin, a thuir chuirr na gclár mínréidh, cia haca le mbearthar barr, na slata ó . . . Fréamhann ? Dá meas go bráth dá mbiadh sinn, is sé Seaán mhac Féilim, ruisg thirmréidhe ón tana muir, ragha finn&fdot;réimhe Fiamhain. Ó Dochartaigh Dhúin Oiligh — créad dob áil dá &fdot;iarfoighidh — gnúis taoibhneambán go ngné ghil, m'aoinleannán é ina aimsir. Fuil Fiamhain giodh iad is &fdot;earr d'&fdot;olaibh uaisle na hÉireann, mar bhíd réaltana um ré lán, a n-éantogha is sé Seaán. Aige is mó atá do thoicibh, é is mó tug do thiodhlaicibh; 'na thoirbheartaibh ní théid tráigh ó ghéig oirbheartaigh Iomgháin. Ní dóigh buain re breith a ghill — teisd oinigh oighre &Fdot;éilim; mar bhíos magh thíos fa thulaigh híos gach bladh 'na bharamhail. Ar mhéid turchortha a thíre, ar &fdot;eabhas a airdríghe, ní beitte d'&fdot;ior iongnadh ann, ciodh nách diongnadh a ndéanann. Parthas Éireann is ainm dhi, an eang thíre atá aige; níor ⋅ill súil oirear budh &fdot;earr — úir a moigheadh 'sa maoileann. Ó &Fdot;ánaid fa n-iadhann muir go Loch bhfionn⋅rothach bhFeabhail, ó Mhálainn go mín Bearta, tír álainn is oirdhearca. Tír ina teirce tonna, tír is airde iothlanna, tír ainglidhe na sreabh seang, tír thairngire fear nÉireann. Maith atá sí ina suidhe, idir &fdot;airrge is &fdot;iodhbhuidhe; tráicht mhíne ós mhoighibh leabhra, oirir ⋅ídhe ⋅oineamhla. Sléibhte míne ameasg a feadh, cnuic corra ar cúl na sléibhteadh; fiodh collbhuidhe fan gclár bhfionn, fál tonnmhuire 'na thimchioll. Maith atá an tírsi na . . ., fearr an té 'ga dtá a horláimh, mairg do-chí ar éineing d'Ultaibh rí ar Éirinn nárbh iomarcaidh. Dá madh leis ceannas Chláir Bhreagh, do choiseónadh 'sdo chaithfeadh; rath do bhrígh caithmhe más cáir, do rígh Faithne ní foláir. Dá mbreathnoighthe a mbí 'na thoigh, dá measda méad a theaghlaigh, ní barr budh ionmhaoidhimh air, barr d'iolmhaoinibh ní haghair. A &fdot;ir mhaoidheas méad a bhfuil ag airdrígh &fdot;ola Fiamhuin, ná maoidh é ar flaithbhile Fáil, caithmhighe é 'ná a &fdot;aghbháil. Teach Oiligh, más &fdot;íor dá lán, muna theagmhadh sé ag Seaán, níor theach d'aoinneach i nUltaibh teach daoineach Í Dhochartaigh. Lucht cuartaighthe chlár mBanbha fa seach is é a n-urlabhra, i gcraoibhlios na gceathra mbeann do-geabhtha aoibhnios Éireann. Múr Teamhrach re fearaibh Fáil ón ló do ghabh geis Ruadháin — atáid ríoghradh Chríche Cuinn san mhíonbhrugh ⋅íthe ⋅éaghuinn. INNIS CORMAC AGUS BRIAN, CLANN CHÉIN Í EAGHRA Fiodhbhadh dá chéile clú deise, dáil a gcruidh ní choigill siad; dá chraoibh tharaidh do choill chumhra, tamhain do thoill umhla iad. Dá ré lána Leithe Mogha, dá mhac Céin nár cheannaigh síodh, dá ghéig phailme don &fdot;réimh ríoghdha, raighne nách léir díoghna dhíobh. Duasa an chéid&fdot;ir gér chuid mhaoidhimh, mó na toirbheirt tig 'na ndiaidh; maoine Chormuic go n-uair ollamh — dob ordhruic uaidh bronnadh Briain. Fada is cumhuin le Crích Luighdheach nách lucht síothchána síol gCéin; ní beag do thír é ar a haire gi bé dhíbh nách raibhe réidh. Gi bé bruidhean 'na mbí Cormac ní creidtear í i n-uathadh sluaigh, do-gheibh neach san teagh i dtiaghair dá mbeath fear ar iarraidh uaidh. Dá mbeadh file ag fágbháil Chormaic i gceann Bhriain do bhiadh ag tocht; cliar aréir nár imthigh uaidhe fillfidh 'na cléir nuaidhe anocht. Má tá go seachnoid síol Éibhir — d'ógbhaidh toghtha ní thug béim, ní bhéaraidh ar mhnáibh dá moille táir ar bhféaghain chloinne Céin. Ar dteacht Chormaic le cloinn Luighdheach locodh Briain is beag do chroid; ar an ó treas do ⋅íol &Sdot;adhbha ní feas don líon tarla i dtroid. Do ghuais Chormaic fa choim oidhche, d'eagla Bhriain do bheith 'na dheóidh — folchar araon le bais mbiodhbhadh — do chlaon tar ais fiodhradh feóir. Do smuain Cormac um chreich mbiodhbhadh a mbí 'na láimh nách leis féin, ní chuir acht go faigsin filiodh taisgidh cruidh ar chiniodh Chéin. Bronnta Chormaic ar cionn deóradh fa dheóidh air is iad do bhris; réidh an t-aoighe i ndiaidh a dhoilghe, maoine Bhriain do-roighne ris. Meinic riamh um ríoghdhacht Luighne a lár a ⋅uain do ⋅ir ghó, do-níodh doirse dearc do dhúnadh soilse ar dteacht 'na dhúnadh dó. Ealta mhíleadh le mac Úna, d'éanaibh seabhcoidhe síl mBloid, fuilngidh Brian iomarcaidh ortha, d'&fdot;ionnochtain fian Tolcha i dtroid. Ní ghabh Cormac acht cóir d'&fdot;agháil, ní heól do Bhrian bheith le cóir; téid i leith na bhfiach nách bhfoghthor, ar mbreith ar sgiath onchon n-óir. Ní mór a chion ar cheart sinsir sibh a Chormaic gur char sí; fuilngidh cliar fa ól ar h'uillinn, mór le Brian mar uirrim í. Maoidhtear fós na filidh céadna um cheann uama na n-eang sróill — deacair searg duilghe na dáimhe — fuighle re ceard &fdot;áinne n-óir. Tú, a Chormaic, dá chur ar dearmad, dáil a seirce is sé do bhac; ní thiobhradh Brian ar &fdot;ear oile an bhean do iarr loighe lat. Lór le fear má fuair do bhriathar, beag 'na dheaghaidh do dhíol port; leac eighridh do bhí 'na bloghaibh — do dheimhnigh sí an &fdot;oghail ort. Lucht adhbhair tar éis a ndiomdha — diongna an taobh dá dteagoid ruibh, ag sin a mbí ar &fdot;éin an omhuin — a rí féin do thoghuil tuir. Sibh, a Chormaic, ós cionn tíre tug ar Bhriain gan bheith dá léim, do mhaoirse ag dol tar a ndlighiodh ag cor ⋅aoirse i gciniodh Chéin. Ciontach d'ógaibh Inse Banbha. béasa h'arm nárbh aithnidh dáibh; sleagh do bhí dot &fdot;oghaibh orra do oghain sí cronna cáigh. Fásaidh coill do chrannghail t'omhna tre &fdot;eart curadh i gcionn trill, do ghuin gurbh usa dot &fdot;aghlaidh, do chuir tusa d'armaibh inn. Tug a hannsa d'éis a chéile do chloinn Chéin na gcraoiseach dte. sibh 'na dhiaidh do amhairc inghean, malairt Bhriain go ndingneadh dhe. Ar chornaibh móra mhúir eile níorbh &fdot;uláir leó a lán do roinn, beiridh geall bleidhe do bhrogha ceann do ⋅leighe ar gcora a croinn. Tarla, a Chormaic, ar chionn éigeas oirchill doid is damhna clú; súil ré fear éanuaire d'&fdot;aigsin sreabh &fdot;éaruaine taisgidh tú. Ní feirrde leision léim troda tosach feadhma fuair sibh; le Brian dámadh &fdot;oide d'orchar grian troide ní ronnfadh ribh. Gan bheith dearg, gan dol i gceardcha — cleas roimhe nách raibhe ag neach — sínfidh tú, nó biaidh 'na bloghaibh, crú ré ngliaidh nár &fdot;oghain d'each. Air féin ar túis téid i bhfiachaibh, fearr an béal do bheith i dtocht — séanaidh rí nó iarraidh éarca do bhí ag liamhain h'éachta ort. Tú, a Chormaic, dod chor i n-iongnadh ó aos timchill na dtrí rann; ní chleacht sí do dhol i ndiamhair, ní bhí an sgol dot iarraidh ann. Fuaighidh teasbach faoilligh fiodhradh bile re bun bhfeóir; fágbhaidh cnuas d'ísle san &fdot;iodhbhaidh nár dhísle thuas d'iomdhaidh eóin. Feadha lúbtha, linnte tiorma, tobair mhillse ós mhoighibh túir; mil fan gcongal re headh n-uaire, ag donnadh sreabh n-uaine a húir. Tearc a leithéid re linn gCormaic, acht clár Parthais na bport sídh; ar ibh do ⋅reabhaibh learg Luighne beanaidh do leanb cuimhne an chígh. An cíos trom do thabhaigh Cormac críoch faghlaidh níor ainic sé; beag le Brian a chuid don chomhaidh, o thuig re triall d'&fdot;oghail é. Ní buan ór ag ógbhaidh Chaisil idir chrithribh na gcorm dte; táinig d'anáil chuaigh fa Chormac gabháil smuail i ndonnbhrat de. Coiléan leómhain Leithe Mogha, maighre séanta sleachta Céin — ní beag anocht é dá &fdot;aire gi bé port i raibhe aréir. D'ógbhaidh toghtha ar dteacht 'na dheaghaidh dol dá &fdot;éaghain níorbh é a leas — ní fál gan bharr⋅lait síol Sadhbha, ar síodh Charmaic tharla a dtreas. Ruisg uaine 'na n-aoibhlibh corcra, ceilt na toile nách tig lé; bean dá thaobh i dteirce cadail, craobh Dheirce do adaimh é. Ní guais do dhún dreagain Luighne lucht brogha do bhreith a ghill; léar gCarmaicne ó ól do éirigh clannmhaicne mhór Éibhir &Fdot;inn. Fiodhbhaidh chraoiseach cloinne hÉibhir, annamh toradh ná tug said; ní féadthor boing dhóibh i ndeabhaidh, croinn do-chóidh ós &fdot;eadhaibh iad. FIODHBHAIDH CORMAC Ó HEAGHRA Ag so an chomairce, a Chormaic, gabh an láimhse id leabharghlaic, fuaigh an cridhe red chroidhe, a bhile bhruaigh Bhóroimhe. Gabh an corpso ar do chorp féin, a chodhnaigh cloinne ríChéin, ar smacht ríogh glaininse Gall bíodh an t-ainimse ar h'anam. Gabh meise ar h'iocht 'sar h'oineach, ar charaid 'sar chomhoidheach — a lámh tromaighthe ar chrú gCuinn — mo chomairche is tú is tualuing. Ná léig eadrainn is aomneach, a ghnúis ríoghdha rodhaoineach, ós tú ar n-aonchara, a ghruadh gheal, do ⋅luagh thaobhthana Tailltean. Bheith aguinn a hucht chóra — gá dtú, a mheic meic Onóra ? — ní budh éadáil ód dhreich dhuinn an bheith san éagáir aguinn. Atú i mbeól ghuaise do ghnáth, re a ndeachaidh oruinn d'iomráth, gan neach do-ní dísle dhamh muna thí dhíbhse a dhéanamh. Atáid dlighthe nuaidhe aniogh dá gcur ar Mhacaibh Míliodh ag slógh nár ghlacnuaidhe Ghall fa chlár bhfaltuaine bhFréamhann. Goirid na críocha 'na gceann, iarraid ar chách go coitcheann — go dtig a sgrios uile as — fios gach duine 'sa dhúthchas. D'éis na dtíreadh do thionól, sgríobhaid Goill Ghuirt Éiriomhón anmonna a slógh, druim ar dhruim, i nglanrolla mhór mheamruim. D'éis a gcruinnighthe 'na gceann is éigean d'fearaibh Éireann, a ghríobh &fdot;ir&fdot;eardha ó Thigh Thál, tighearna gach &fdot;ir d'admháil. Ní ghabhaid ó neach fa nimh gan bheith dó ag urraidh éigin — truagh an cás do cumadh dáibh — nó bás go hullamh d'&fdot;agháil. Gá dtú ris, a rí Luighne ? — ort chuirim mo chomuirghe; feadh mo ré, mar dhleaghar dhamh, budh é ar leabhar do leabhar. Ní ar mo bháigh do bheith ruibh, ní ar bheith im' ollamh aguibh, a chnú do chrobhuing Eaghra, thoghuim thú mar thighearna. Do aomhsad Gaoidhil is Goill — bheith agad is as toghoim — rí fíréanda do rádh ribh, a ríréadla ó chlár Chaisil. Bheith lán d'iocht agus d'eineach, bheith fíréanda foisdineach — iomdha fáth daghthola dhuit — fáth do charthona, a Chormuic. Sgríobhthar leat id leabhraibh féin, a airdrí sleachta saoirChéin, fán snaidhm nár réidhigheadh ruinn, ainm gach éin&fdot;ileadh aguinn. Bíodh ainm gach &fdot;ir dom &fdot;ine, bíodh mh'ainmse go háiridhe, a mhionn séanda a seanMhoigh Tháil, 'sna leabhraibh céadna ar congbháil. Bíodh a dheimhm 'gud dheirc mhoill, ó tá h'ionmhuine aguinn, a ⋅lat chuirmtheann chuain Duibhe, go dtuillfeam uaibh h'ionmhuine. Tógbhaim thú féin d'&fdot;iadhain air, má bhím ré bliadhna im' beathaidh nách ba fearr dhamhsa ná dhuit h'annsa fam cheann, a Chormuic. Do-ghéan an Iaoidh ngréasaigh ngloin, do-ghéan duit an duain ⋅aothoir, 's do-ghéan aonrann uair oile, a ⋅aorbharr bhruaigh Bhóroimhe. Do-bhéaram dhuit, mar dhleaghair, eólas do ghéag ngeinealaigh; cíos do ⋅ean ar &fdot;iadh nÉireann. rian a gcean 'sa gcaithréimeann. Do-bhéaram dhuit, a dhreach ⋅eang, fios t'uaisle ós &fdot;earaibh Éireann, 's dá gach urraim budh dual duit — luagh ar gcumainn, a Chormuic. Do-bhéara mé, a mheic Úna, ar chách do chur iomthnúdha, an ceann bhus &fdot;earr dhuid dom dhán, 'san chuid bhus &fdot;earr dom iomrádh. Ní fuláir dhuit 'na dhíol sin go dtiobhra tú, a thuir Chaisil, h'anam 's do chorp tar mo cheann, dá bhfagham tocht 'nar dtimcheall. Giodh cúis bháis do bheith ar neach i dtigh cúirte is é ar h'eineach — níor chorruighthe dho ioná dhuit, ag so an chomuirche, a Chormuic. AG SO Gaibh ar h'oineach mé, a Mháire, a hucht flatha fionnGháille, a ⋅lat chnuais do chloinn &Sdot;uibhne, nách guais coill a comuirghe. A Mháire inghean Mhaoil Mhuire, gur chuireas ort m'ionghuire, beag nár cailleadh, a chiabh lag, gach daingean riamh dá ránag. AG CORMAC Ó HEAGHRA Maith an ceannaighe Cormac, mac Céin dá gclaon iobhar⋅lat, glac thabhartach um cheann gcruidh, malartach is &fdot;earr aguibh. Ré linn Chormuic ní cluintir fear a mheallta i malairtibh, bheith soimheallta is sé do-bheir dá ghné ⋅oineannta ⋅oilbheir. Mac Céin na gcéimeann ndocrach — móide is maith an malortach — sduagh dhaoineach ó bheannaibh Breagh meallaidh gach aoinneach eisean. Féach an fearr iomlaoid oile ná an mhoirn ⋅uthain ⋅íorroidhe téid don &fdot;laith ion&fdot;uair &fdot;aoilidh, ar mhaith ndiombuain ndíomhaoinigh. Gearr do mhairfeadh na maoine bhronntar le flaith Formaoile, 's budh buain na molta ar marthain dá ghruaidh chorcra chomharthaigh. Ní mhairfeadh bleidhe ná brat dá bhfaghoid cách ó Chormac, ná arm áigh craoibhlíne cuir, aommhíle abhám do bhliadhnuibh. Ní mhairfeadh éideadh ná each, ná feilm loinneardha líneach, ná beirt mhaothghorm ⋅róill ⋅reabhraigh, ná saorchorn óir ildealbhaigh. Dá measdaoi maith an domhain is é críoch a gcualabhair — ní bhí acht an moladh amháin ní don domhan acht díoláimh. Maith an ceannaighe an té tug bláth diombuan dúisgeas formud — fada ón bhláth tochta a thoraidh — ar sgáth mholta mharthonaigh. Maith an ceannaighe an fear fuair air bhréig ndiomolaidh ndiombuain díoghrais molta bhuain bhaluidh, i n-uair obtha dh'ealadhuin. Maith an ceannaighe cheannghus an uair is mó an maitheamhnus an maitheas ara mbí a bhrath, nó an ní chaitheas do cheannach. Do bhí dh'eacht ar Ó nEaghra do thaobh a ghlún ngeineamhna — fir neamhdhochta nár náir cruth — deaghmholta cháigh do cheannuch. Ní &fdot;uigheadh Cormac mhac Céin — córaide an éigse dh'óighréir — tráth is neamhdhaoire 'ná anos na deaghlaoidhe ó chách cheannchos. Is é a bhfuil ar feadh Bhanbha oirne ag iarraidh ealadhna d'uaislibh chláir bhraoincheannsa Bhreagh— aoinphearsa amháin an mhíleadh. Céad urdail a n-uighthí aniogh ar ghréas bhfromhtha na bhfiliodh rachaidh orthoibh uair oile ó onchoin bhruaigh Bhóroimhe. Is é an uair is saoire soin, 's is teirce atá dhá iarraidh — sgath an dána ghnéabhuam ghloin — éanuair is cára a charthoin. Ó tá an dán neamhdhaor aniogh biaidh lón nách éidir d'áiriomh — madh beó tarngortaidh Chláir Chrot — d'adhmholtaibh cháigh ag Cormac. Biaidh oirchill re haghaidh cháigh, an uair is usa a bhfagháil, d'éis taisdealaigh tholcha Bhreagh, d'aisgeadhaibh fromhtha fileadh. Maith fear do-rinne reimhe, thallód i dtús aimseire, oireichil a samhla sin, roibheithir chalma Chaisil. Do-rinne Mugh Néid nárach, a ⋅insear mear mórdhálach, rí Mhoighe choirmthinn Chodhail, oirchill oile a hionn⋅amhail. Do-chonnairc fís fada ó ⋅in ríoghan Mogha Néid neimhnigh. 'na hinnisin do bhí brígh — innisidh í don airdrígh. Tarfás don mhnaoisin Mhogha seacht mba binne bláthmhora; do-chí an fionnchrodh soiléir seang i dtiomchol oiléin Éireann. Tarfás fós dí 'na dheaghaidh, ón bhuar ⋅uaithnidh ⋅ítheamhail, gach magh fionn collbhán corcra lomlán do lionn leamhnochta. Tarfás dí i ndiaidh na tána seacht mba eile urghránna, adhbhar teadhma teacht ortha, na seacht seanbha siabhortha. Go bhfuighlibh goirte garbha, go n-adharcaibh iarnamhla, fraoch orra mar ealtuin sgean, go ndearcuibh tolla teineadh. Níor fágbhadh leadhb ar láthair don tánaigh óig iongnáthaigh ón tána cheinnmhir chalma, ghránna neimhnigh nathardha. Breath na haislingthe, is é a &fdot;íor, rug Dearg Damhsa, draoi an airdríogh; an bhreath chathardha do chreid, a ratharbha isteach táinig. Adubhairt an draoi: ar dtosaigh, is siad na seacht gcéadbhasain seacht mbliadhna lomlán lachta, comhlán riaghla is ríoghachta. Is iad bhós na ba oile seacht ndaoirbhliadhna dochroidhe — tír na gcuan mbailbhlinnte mbinn — budh tuar aidhmhillte dh'Éirinn. Íosaidh bean a mac dhá muin, séanfaidh an t-oighre an t-athair, fa chlár séimh⋅eang na sreabh nglas, ar feadh Éireann re hocras. Déantar uaibh, ar Dearg Damhsa, oirchill uim an adhbharsa, na céidbhliadhna suil tí asteagh, a rí géigniamhdha Gaoidheal. Ná gabh id chíos ná id chánaigh, ó Leath Mogha mórdhálaigh, fán gcrích móir mbraoinchinn&fdot;inn mbuig, aoinphinginn óir ná arguid. Ná gabh ó chách id chíos ríogh, do ráidh ollamh an airdríogh, a ghríobh &fdot;ial mhuighe Mumhan, acht biadh uile d'aonmhonadh. Gach ní dhá ndubhairt an draoi re rígh Áine an &fdot;uinn ghéagnaoi — do aontoigh é go humhal, sé d'aontoil an ollumhan. Tiad Muimhnigh dá bhfógra féin do mhac an airdríogh d'éinmhéin, 'na mbróin chóirighthe um Chuan Dor, do luagh &fdot;óirithne a n-easbadh. Tugsad umhla dh'Eóghan Mhór, d'éis na dtíreadh do thionól, don tslógh fa robhuidhe a riar — Conuire Mór is Maicniadh. Do bhí an Mhumha fa Mhugh Néid mar bhíos ardchrann ós &fdot;oighéig dá cheannoigheacht bhídh tre bhioth don tseangoireacht mhín Mhuimhnioch. Feirrde a ⋅íol ó ⋅in i le nár an re ham na daoirse, cneas taobhthonnghlan dá dtráigh muir— saorchonnradh cháigh do cheannuigh. Aithris ar Mhugh Néid do-ní Cormac Ó hEaghra an t-airdrí, dias dár dhual fochonnmhagh Fáil, fa ⋅ochonnradh uan d'&fdot;agháil. Mac Céin nár chaomhain doibheart, cóir a chor re ceannoigheacht, bláth póir ⋅eang&fdot;uile &Sdot;adhbha, ceannuighe óir ealadhna. Do ghréas ghlan &fdot;ileadh bhfromhtha tarla sonn séan gconnortha dá ⋅úil chuirr mhong&fdot;abhraigh mhir, ó ollamhnaibh &Fdot;uinn Éibhir. Go ló an bhraith biaidh ar marthain, 'na bharr ⋅éin is ⋅obharthain, don tslógh ó bheannaibh Bladhma ar cheannaigh d'ór ealadhna. Feirrde an tráth tug dá aire riar éigse &Fdot;óid Laoghaire — cion gach aonduine ar ndol dí, crodh gan aoghaire an éigsi. Beannacht éigeas Inse Fáil, beannacht naomh Éireann d'aonláimh, luach a cheannaighthe is sé soin, beannaighthe an té le dtuilltir. Ar mhac Céin cheannchus molta do luigh bail na beannochta, ó thrácht mhaothbhuinn réidh rathmhair go céibh gcraobhthruim gcomharthaigh. Ní mó aniogh 'ná 'na naoidhin dúil cháich 'na chruth &fdot;orbhfaoilidh; fuair sgath Luighne 'na leanabh rath nách uighbhe ar éileaghadh. Do fágbhadh é i n-aois leanaibh, ar mbuam a ghéag ngeinealaigh, gan aipgheaghadh dá ghruaidh ghil, 'na mhaicleanabh uair éigin. Ní raibhe caomh ná cara díleas don óg armthana; sé a aonar iona n-aghaidh, sé i mbaoghal 'gá bhiodhbhadhaibh. Do beanadh a dhúthchas de, do beanadh bhós a bhráithre, go raibhe saor Tighe Táil 'na aon d'&fdot;ine arna &fdot;ágbháil. Beantar sealbh Luighne as a láimh an tráthsoin — dia do dhiombáidh, tógaibhthear an té nár dhligh, fógairthear é re haimsir. Bliadhain ar &fdot;ichid don &fdot;ior nár ⋅uidh sóisear 'ná sinsear do ⋅íol gCéin 'na n-áitibh ann, gur áitigh féin an fearann. Táinig san seanágh síol mBluid fíoch Chormaic an tan tarnuig, clann Chéin isteach go dtugadh a mbreath féin go bhfuaradar. Éasga lán an leithee theas ní lughaide fuair flaitheas sé d'&fdot;ágbháil 'na aon d'&fdot;ine, an chraobh ágnáir oirdnidhe. Ní dheachaidh ag aoinneach air, dar leat is leis do bhádair a robha i n-aghaidh an &fdot;ir ag faghail &fdot;ola hÉibhir. Mó 'ná rath do rígh Luighne cáin an tíre tonnghuirme d'éis na bhfearchon ó Thigh Tháil do neamhthol gach &fdot;ir d'&fdot;agháil. Níor thiodhlaic Dia roimhe riamh, i bhus ná i Mumhain Mhaicniadh, rath an ríogh d'aoinneach eile do ⋅íol daoineach Deirgtheine. Tús ratha, rogha dealbha fríoth leis i ló a gheineamhna — sduagh dhéadnuaidhe bhrogha Breagh — rogha céadbhuaidhe an Choimdheadh. Fríoth dealbh Chormaic ón Choimdhidh d'éagosc agus d'&fdot;or&fdot;uighlibh; ó run dil go dreich ngairthe do bhreith &Fdot;ir a n-ordaighthe. Ó thrácht bhuinn go céibh gcaisghil ní bhí ball dá bhalluibhsin — rí an tsluaigh ó Gháirighe ghil — gan bhuaidh áiridhe éigin. Buadh lúith ar an mbonn mbántais, nách leamhoid lucht gabháltais; buadh gach feadhma ar an mbais mbáin, dearna thais acht i dteagbháil. Buadh mbréithre ar an mbéal gcorcra, dá dtig buaidhreadh bantrochta; buadh gcéille ar an gcroidhe mhear ag céile Mhoighe Maistean. Tarla dhó ó Dhia nimhe buadh bhfírinne is foisdine, fuair i dtoighibh na togha buaidh n-oinigh is n-eangnomha. MAITH CORMAC Ó HEAGHRA An áil libh seanchus síol gCéin go mbearthar iad go héin&fdot;réimh ? ar ghlainchineadh Éibhir &Fdot;inn caithfidhear déinimh díchill. Nó an áil libh go léigthi as, an tobar feasa fuaras, ar choibhneas mhíleadh Mumhan fír⋅reabh d'&fdot;oilgheas ealadhan ? Geall na druinge as dó tugadh, an tÉibhear ór &fdot;ásadar; samhail lóchrainn bhrogha Bhreagh ní robha ar mhórChloinn Mhileadh. Ní tháinig luach Éibhir &Fdot;inn idir Easbáin is Éirinn, d'&fdot;uil ríogh na fine dá bhfuil, do ⋅íol Bhile ná Bhreóghuin. Leis tángadar go Fiadh Fáil na meicsin Mhíleadh Easbáin; Clár Té do lingsean tar lear— a sinsear dob é Éibhear. Ceathrar mac ag Éibhear &Fdot;ionn do ghabh airdcheannas Éirionn; díol san cheathrarsoin níor chin do ⋅íol mhearchobhsoidh Mhílidh. Do-chuadar as dá éis sin, acht Conmhaol mór mhac Éibhir, gan chloinn d'&fdot;ágbháil 'na n-áitibh don droing ágnáir iomráitigh. Conmhaol mhac Éibhir na n-each, an céidrí don chath Mhuimhneach dár téagradh teagh i dTeamhraigh, fear fár éadmhar ingheanraidh. Triocha ríogh d'éis aroile atá san réim ríoghroidhe, ó Chonmhaol go Brian na mbeann, dá chomhghaol ar &fdot;iadh nÉireann. Dias d'easbhaidh dá &fdot;ichead fear do ⋅liocht Éibhir mheic Míleadh fa Ráith gcloidh&fdot;inn dtaidhbhsigh dTruim go haimsir Oilill Óluim. Ó Oilioll mhac Eóghain Mhóir go hÉibhear na n-arm ndeargóir — sluagh Breagh na saoirchridheadh séimh — aoinchineadh dob eadh iaidséin. Sliocht comhramhach Éibhir &Fdot;inn sgaoilid ainnséin ag Oilill — ní do mhéadaigh a meadhair — i dtrí géagaibh geinealaigh. Naoi meic dhéag áirimhthear ann do chloinn ag Oilill Ólam; 'sní &fdot;uil díbh, dá leanta libh, acht sleachta trír ré a dtuirimh. Mo chean tárraidh an triar mac, Eóghan is Cian is Cormac; trí haithreacha &fdot;ear nEamhna, glainchleatha feadh bhfíneamhna. Sliocht Eóghain nár éimdhidh troid Clann Charthaigh 'sgach gné i ngabhoid, mór ann nách inleanta air, is min⋅leachta chlann gCarthaigh. Sinsear ⋅íol mBriain theas is tuaidh Cormac mhac Oilill armruaidh; clann an éanathar crú Cais, dan dú féarachadh Forghais. Cian mhac Oilill an &fdot;uilt ⋅lim, aonmhac dob óige ag Oilill; geall cháigh is dósan dleaghair, sósar dar cháir creideamhain. Ní chuala a gcomhmaith do chloinn — clann Chéin mheic Oilill Óloim; laoich bhoschorra da bhfiar fiodh, orsanna gliadh na nGaoidhiol. Seacht meic dhéag ag Cian chalma, 'sníor áitigh a athardha dá chloinn acht aonmhac uile, 'saor⋅lat do choill chumhruidhe. Tadhg mhac Céin nár choigil crodh, ar ⋅liocht Taidhg atá an ríoghradh fa Chlár bhféardhomhain na bhFionn, 'sa lán d'éarlomhaibh Éirionn. Is é Tadhg féin fuair i gcath na trí Luighne ó &fdot;laith Teamhrach; 's ní ar ór 'ná ar chomha gcruidh, acht lógh a &fdot;ola d'&fdot;earthuin. Dá mhac Thaidhg na mbárc mbeannach Connla is Cormac Gaileangach; dias ór ⋅íoladar clann Chéin, dá ríomhogal chrann gceinéil. Is iad clann Chonnla mheic Taidhg Síol gCearbhuill an chláir mhíonaird — fiodh tromthoraidh chrann gcorcra — 'sClann Chonchobhair Chianachta. Sluagh Luighne, nár loc iomuidh, clanna Cormaic Gaileanguigh; fir chéimleasga do chóir reann, éin&fdot;leasga óir na hÉireann. Cormac Gaileangach do gheabh ó Mhaigh Mharr go Magh dTuireadh; ó &Sdot;liabh Muire go Magh Marr, do ghabh an uile fearann. An Cormac céadna do gheabh ó Loch Laoigh go Loch nOirbsean; ó Loch Oirbsean don taoibh thoir níor thoirnsean go Baoill mbraonaigh. Aonmhac do chloinn ag Cormac darbh ainm Laoi na leabharghlac; an mac dá oirbheart níor an gur ghlac oighreacht a athar. Dá mhac ag Laoi na lann ngéar, Nia Corb saorchlannda is Seisgnéan; géaga síodhamhla ón Mháigh mhir, dá ríodhamhna chláir Chaisil. Aonmhac ag Nia Corb na gcath darbh ainm Art airsidh Teamhrach; fiche bliadhain fuair an fear d'uain ar giallaibh na nGaoidheal. Naoi mbliadhna déag 'na dhiaidh sin dá mhac ós cionn a chinidh; rí mar Art Fiodhchuire fionn, fár iothmhuire gart Gailiong. Bliadhain ar &fdot;ichid oile fuair Figheann mhac Fiodhchoire; do gheabh an tír i dtarla seal 'na rígh gan &fdot;reasabhra. Ar chrích Luighne ó bhinn go binn leanais Nad Fraoich mhac Fighinn; dá bhliadhain déag, mar dearair, riaghail a ghéag ngeinealaigh. Bréanuinn mhac Nad Fraoich na bhfleadh, 'na rígh dar chosmhail creideamh, lá is bliadhain gan bhéim dá bhrath, do réir &fdot;iadhain na n-eólach. Fionnbharr mhac Bréanuinn — do bhí an t-airdeasbog, an t-airdrí — lór na críocha d'&fdot;iadhain air — tríocha bliadhain do bhliadhnaibh. Fuair Diarmuid mór mhac Fionnbhairr críoch Luighne an &fdot;óid oiriordhoinn — sgoth gach riaghla ré an churadh — sé bliadhna gan bhaoghlughadh. Fiche bliadhain thuaidh is teas fuair Ceann Faoladh an flaitheas; slat ⋅eilbhe an &fdot;íon&fdot;uinn aga, eighre díoghuinn Diarmada. Tailteach mhac Cinn &Fdot;aoladh uair ríoghacht Luighne an &fdot;óid &fdot;ionn&fdot;uair — ré a theasda i gcianaibh dá chor — seasga bliadhain gan bhearnodh. Fuair Flaithgheas tréanmhac Tailtigh seal do Luighne lubhghairtigh níor chumhgaigh níor aidhbhsigh air — urdail d'aimsir ré a athair. Níor dúnadh dorus leasa fa Bhéac fialmhac Flaithgheasa; céad bliadhain ag comhgha cheall ós &fdot;iadhaibh gorma Gaileang. Saorghus mhac Béic na mbeann n-óir ríoghthar le cách i gcéadóir; bliadhain go leith ós Luighne do chleith mhiadhaigh Mhodhuirne. Do Luighne — is leis dob usa— uair Eaghra mhac Saorghusa deich mbliadhna don chlár chorcra, fá lán riaghla is ríoghochta. Tionnsgnais Maghnus mhac Eaghra — mairg talamh dár thighearna — sealbha ar na críochaibh do chor do mhíothoil Eaghra a athor. Tug a mhallacht do Mhaghnas Eaghra na n-arm bhfaobharghlas; níor chaith d'uain acht éanlá ann, téarná suil fuair an fearann. Céad bliadhain dóibh 'na dheaghaidh, ar feadh trí nglún ngeinealaigh, gan ainm ríodhamhna, gan rígh, ó mhaidhm &fdot;íor&fdot;aghla is eissídh. Gur ghabh Aodh an &fdot;uilt chleachtaigh, mhac Tailtigh mheic Muircheartaigh, ceannas slóigh an ghorm&fdot;uinn ghlais mheic Domhnuill mhóir mheic Maghnais. Dá bhliadhain ar &fdot;ichid d'Aodh ós Luighnibh na learg bhfionnchaomh; 'na rígh ciallghlan dár cháir geall, ag riaghladh cháigh go coitcheann. Conchobhar mhac Aodha arís ní raibhe a dhreach mar dhoinnghrís — rí ba neamhthláithe fa nimh — acht trí leathráithe ar Luighnibh. Más &fdot;íor, ní raibhe a riaghail ar chrích Luighne acht leithbhliadhain — Aodhmhac Conchobhair na gcath, saor⋅lat tromthoraidh Teamhrach. Trí fichid bliadhain do bhí Diarmaid mhac Aodha, an t-airdrí, rí gan mhaothchroidhe ar chionn chreach, ós cionn laochroidhe Luighneach. Mac Diarmmada na nduas dtrom, rí darbh ainm Art na gCapoll — ceithre ríbhliadhna clann Chéin 'ga bharr ⋅írniamhdha ⋅oiléir. Fiche bliadhain, druim ar dhruim, fágbhais Art, athair Dhomhnuill, ríghe an chláir thaobhghormdhuinn tigh ar láimh chaomhDhomhnuill Chléirigh. Seaán Mór, an dara mac, fuair oighreacht Airt gan iomlat — lór a mhéad do riaghail ríogh — dhá bhliadhain déag gan dimbríogh. Ocht mbliadhna ar thríochaid tárraidh, mac Domhnuill ⋅aoir ⋅oghrádhaigh, rún neamh&fdot;allsa do thuair tol, an fearannsa fuair Fearghol. Tadhg mhac Fearghail, flaith na sgol, ar &fdot;eadh dá &fdot;ichead bliadhon — fonn sámh na seanaibhneadh dte — ós chlár leabhairgheal Luighne. Fuair seision Seaán Buidhe, mhac Taidhg, triath na ríoghruidhe — lór a loighead dá ghruaidh ghloin — oiread a n-uair an t-athair. Fiche bliadhan ós cionn cháigh, Tomaltach saormhac Seaáin, 'snaoi mbliadhna fa dhó adearar, cló a riaghla arna réidheaghadh. Muircheartach, an mac eile, cóig bhliadhna uair d'áiridhe ag díon Luighne na learg nglan, ceard budh duilghe do dhéanamh. Síol gCéin do Chormac do chroid bliadhain teasda do thríochoid, an tslat oirbheartach &fdot;ortail, mac toirbheartach Tomaltaigh. Níor goireadh do Ruaidhrí rí, ná do Mhaghnus mhac Ruaidhrí, gér leó freagra fear Mumhan, d'eagla a ⋅ean do ⋅árughadh. Ocht mbliadhna 'sa cúig ré a chois gabhais Oilioll mhac Maghnois — rí fíre gan &fdot;íoch gan &fdot;eall — ríghe na gcríoch go coitcheann. Aoinbhliadhain déag thoir is tiar ar ⋅eilbh &Sdot;eaáin mheic Uilliam, do ⋅luagh Luighne an chláir chorcra, buidhne nár dháigh dánochta. Cian mhac Oilill, nár éar dáimh, níor an re hinnmhe d'&fdot;agháil; a dtighearna an tann do thuit níor in&fdot;eadhma clann Chormuic. Reimheas Taidhg mheic Céin chródha, ceithre bliadhna bláthmhóra; ré lán fár thairthighe tráigh, an flaithbhile ó chlár Cholláin. Ocht mbliadhna déag bhós do bhí ar chumus Chuinn mheic Ruaidhrí, 'san tír 'na aonar 'gon &fdot;ior, acht baoghal díbh 'gá dhéiniomh. Ríoghthar le cách i gcionn trill Cormac mhac Céin mheic Oilill; téid ann i n-áitibh a ⋅ean do ráitibh Gall is Gaoidheal. Áitighthear críoch Luighne lais, idir thuaith uile is eaglais; tír mhilis na bhfonnbhrat bhfionn tilis Cormac go coitchionn. Cuiris gach aon 'na áit féin d'oireachtaibh sleachta saoirChéin; fógairthear tar ais na huilc, tógaibhthear lais a longphuirt. Taibhéochaidh cóir a chinidh, ar chairdibh ar choillidhibh; oirbheart caithleómhain chrú Céin do aithbheódhaigh clú a chinéil. Tionóiltear leis a leabhair do ⋅úr a ghéag ngeinealaigh; gach diamhair dá &fdot;réimh roimhe iarraidh san réim ríoghroidhe. Seanchairt chíosa chláir Luighne ar ndul uatha ar éagcuimhne — go mbí 'na glanchartaigh gil athglantair í dá oighribh. Iomdha ceart ar a chrích féin ag codhnach cloinne ríChéin; cóir dá ghruaidh nathardha náir uain na hathardha d'&fdot;agháil. Beag nár rudhraidh sé mar soin — naoi gcéad ar cheithre bliadhnaibh atá Luighne fa chloinn Chéin, na buidhne nár thoill toibhéim. A los catha agus chogaidh fríoth an fearann fuarodair — beag nách fairbríogh cor 'na gceann— is do thol airdríogh Éireann. Níor bheag do Chormac do chóir, dá bhféachdaois cách i gcéadóir, gach anbhuain dá n-uair impe, 'na sduaigh armruaidh innillte. Maith an chairt ar chrích a ⋅ean a bhfuair d'ulc ó aois naoidhean, ag dortadh a chrú fa a ceann, gur nochtadh clú a chéimeann. Críoch Luighne na learg ngairthe fa bhréid ⋅ladach ⋅áraighthe — tar ceann gach cogaidh dár chuir — gur thogaibh ceann dá cabhair. Atá sí ó sin i le 'na héanchlár ⋅uaimhneach ⋅íthe; gan ghoimh, gan &fdot;olaidh, gan &fdot;íoch, gan toil d'&fdot;olaidh ná d'eisíoth. Do leasaigh an lámh do luit críoch Luighne re linn Chormuic; tír í dá dtéarnó a teimheal, sí i n-éanló do háitigheadh. Ní tháinig ó Thadhg mhac Céin go mac Úna dá &fdot;ír&fdot;réimh — clú a sean ón ghasraidh do ghlac — fear budh casmhail re Cormac. Do bhádar i gceas cumhadh síol gCéin, mar do í chualubhar, gur &fdot;ás an bile ó Thigh Tháil, do-bhir dá &fdot;ine a n-anáil. AN ÁIL Is dá tochmharc tús ratha, mac Céin d'adhbhar ard&fdot;latha, fuair an chéidchéile do char i n-uair éidtréine d'iomchar. Máire inghean Mhaoil Mhuire gnúis ríoghdha, rún gheanmnuidhe; bean ós mhnáibh braonbhrogha Breagh, aonrogha cháigh dá chineadh. Tarla do Chormac mhac Céin, dá measdar í in gach aoinchéim — ar dtogha na fréimhe ó bhfoil — rogha chéile do charthoin. A bhfuil roimpe suas dá sliocht, atá an chlú aca i n-eighriocht, sealbh na heighriochta is dáigh dhi tar mnáibh sein⋅leachta Suibhni. IN ÁIL LIBH SÉAD AIRM Mo chean doit, a Ghráinne gharbh, ní mairg do bhiadh ort d'éanarm; a réalta is déarghoirthe dath, ⋅éanta bhéal⋅noighthe bhaoghlach. A mhionn sgothamhail sgine, a bhéisd neimhneach náimhdidhe, a chneas garbh saoirmhíondubh seang, a aoinríoghan arm nÉireann. A bheithir leadarthach lonn, a rogha an uile iarann, a ⋅éad fine duailgheal dubh, a bhuaidhreadh cridhe curadh. A chailg ar nách déantar díon, a áilleagán na n-airdríogh, a bhéal doirche an doruis mhóir, a ⋅oluis oidhche um iarnóin. A ghearradh snáithe saoghail, a airdrí gach iol&fdot;aobhair, a chúis tnúdha os cionn croidhe, a mhionn súla sochoidhe. A mhír cruadha an chrotha buig, ní rug do chéile comhruig, 'sní bhéara, a chneas mar chubhar, sgéala ón treas i dtángubhar. Gidh í an tiomna — gá dtám ris ? gé madh beag an luach leighis, fáth róaithfir dod ghné ghloin, ní gnóaighthir é ar h'éachdoibh. Ní fuair neach ar druim domhain — gi bé teach i dtarlabhair — fios droichlimhna riamh ót rath, a ghrian sgoithniamhdha sgiamhach. Maith séan dá dtarla tusa d'Aodh Óg mhac an Aodhasa, do dhamhna ríogh &fdot;réimhe Cuinn, do dhíol do chéile cumuinn. Tusa a ⋅áithsion do ⋅éad bhuadh, a ⋅ean⋅aoghlach áith &fdot;ionn&fdot;uar, giolla ó ráith bhéimeannaigh Bhreagh — do ⋅áith d'éinearradh eisean. Meinic do tógbhadh tusa mar gheall iomaid ionnmhusa do ghlún mhíonchaomh í Mheadhbha, re súgh bhfíonchaor bhfíneamhna. Meinic tug asud, más &fdot;íor, i dtuillmheadh d'adhbhar airdríogh, éigne ón Bhóinn bhionn&fdot;oclaigh bhuig iomarcaidh óir is arguid. Meinic fríoth céad da gach crodh asuibh ó Aodh go hollamh, ar son clú an mhongabhraigh mhoill, re hollamhnaibh crú Criomhthainn. Tusa, a lasair nár leónadh, níor saoileadh go seicheónadh géag ⋅eanAolmhuigh na sreabh seang ar dheagh&fdot;aobhruibh &fdot;ear nÉireann. Ní &fdot;oighdís daoine an domhain tusa ón déidgheal dathamhail — bas gheal dar éigin umhla — acht fear éigin ealadhna. Tú ar chomhaidh airgid nó óir ni &fdot;oighdís cách i gcéadóir ó orsain ⋅lóigh bhonnbháin Bhreagh, 'sníor dhóigh t'oghbháil ar éigean. Ó chodhnach chloinne hEachach níor ghabh ollamh ainbhreathach ní ar talmhain acht tusa amháin, amhlaidh dob usa t'agháil. Ón uair fár hiarradh thusa ní bhia d'éis an Aodhasa, a ⋅aorollamh bláth ballach, cách d'aonollamh orramach. MO CHEAN Ó CEARBHAILL Do mealladh cách nó Ó Cearbhuill, cuid dá sgéalaibh; cia do mealladh ann ar-íribh ? am dá &fdot;éaghain. Drong díobh ré coimhéad a gcnuasaigh, nár char féile; is drong bheanus geall do Ghuaire, ceann gach cléire. Ceist ar chliaruibh na gcúig gcóigeadh, cóir a ceangladh: an é fear na mbó do bhronnadh 'smó do mealladh ? Ionnmhus croibheal agus caisléan — cách dá gcarthain; a chuid féin do chaith ó Cobhthaigh, maith ar marthain. Léigthear le cách ollaimh Éireann uatha ar amhrán; nó gur chaisg fear Cliach a gcomhrádh, sgiath gheal Ghabhrán. Is truagh gan cách mar Ua gCearbhuill fán gcrodh gcoimhréidh, atá do cheól is do chongháir, eól gan oilbhéim. Maol Ruana rí &fdot;réimhe Cearbhuill, dár chóir Éire; dá ngairthear ainm 'na ainm &fdot;íre — failm na féile —

Féil agus Casán, dá abhuinn atá i gCiarraighe Luachra iadsin, agus is iad na príomhaibhne port-áillesin is inbhir éisg ag fearaibh Iarmhumhan, agus mar airgthear Féil fana hiasg téid agus tuiligh i gCasán, agus do-bheir creach éisg lé ar n-iompódh. Ua Cearbhuill a chomhchosmhaileas sin, an uair airgid fileadha faobhracha focailghéara na Fódla a thír agus a thalamh fá ⋅éadaibh agus fá mhaoinibh agus fá chonách, téid fá dhanaraibh gruama glórdhorcha, agus airgthear agus loisgthear leis iad go minic —

Minic airgthear lé Maol Ruana mórmhagh Muaidhe; fear nách cuireann cairde ar chliara d'airde a uaille. Do sgaradh cách ris Ó gCearbhuill na gcolg sídhe; a mbreath gach nduine dó féine, dá ró an ríghe. Mac Eisibéal ní hé mealltar, léar mhian moladh; ar ghabh leis do Chlár na gCuradh, dámh a dholadh —

Agus an Doladh, baile beag atá i nUrmhumhoin eision, agus cailleacha dubha ghnáthuigheas bheith ann, agus sagart adeir aifrionn gach Domhnach dona cail- leachaibh sin, agus is maith beatha (?) an bhaile bhig sin.

Gonadh de sin téid Ua Cearbhuill ar chreich Midhe; do thabhairt buair as gach baile cruaidh a chridhe do-chuaidh a gcnáidh annsa gcoire do dháil dighe. Cú Chuloinn Mumhan Maol Ruana ar mhéid meanma; cá fearr dó an teagh ina dtarla 'ná teagh Teamhra ? Tionóluid uime gasradh Ghaoidheal do ghníomh ghroigheach; do ⋅áraigh sé Éire ar eineach, Éile is Oileach. Eighre Seaáin mheic Mhaoil Ruana, roth an ghaisgidh; fear dá ndeachaidh cuma an chosgair, urra an aisdir.

Agus aisdear iongantach do-rín an Biocaire Ó Conchubhair agus an Cruadhchosach Ó Léanaigh Mhóir, fuair ionnta féin ceangal agus cumann do dhéanamh re chéile agus dul gan anadh gan oirisiomh do chathughadh ré hUa nDálaigh —

Do sladadh an t-úcaire iar dteacht ó cheardchaidh iar líomhadh a leadán; minic do cuireadh ar dhá chéad trodán, bréag ar bheagán. Iomdha i Luimneach bean bhogúr is fear feadán dhúisigheas naosga gharg ghob&fdot;uar is ard eagán. Ní hurusa a gcur re chéile— crodh an Éiligh; d fidh drongán don tóir ní fulláin, olc is éirleach Bó Átha Buidhe dá buaraigh, tuile tréin&fdot;ir; eallach an tSléibhe ruaidh Riabhaigh. uaibh i nÉilibh, is iomdha sream ar a súilibh treall ón bhféinnidh —

Agus an Luan iar &Fdot;éil Míchíl do-níthear méara ann gach mórbhaile i nÉirinn, agus is amhlaidh do- níthear é .i. buirgéisigh bhéilbhearrtha bholgreamhra bhlosg⋅úileacha na mbailtesin do dhul i gcúirtibh cloch- gorma clárdhaingne, agus an tí dhíobh is mó muirear agus muintear tig amach ina mhéara, agus is iongnadh mhór d'Ua Chearbhuill mar sin gan dul go Teamhraigh agus Gaoidhil Éireann do chruinnioghadh uime —

Mar do-ríne an gaol ór ghabhluigh. nár mhaol meanmain; minic coisgthear lé laoch Luimnigh fraoch ó bhFearghail. Iomdha corr ar taobh an Turlaigh is laogh Leamhnaigh; ní buidhion dall gacha Domhnaigh clann Í Chearnaigh —

Agus Ó Cearnaigh, i gCaisiol do bhíodh sé, agus is uime do-rín Ó Grádaigh an t-uisge beatha, agus do chuir óglách dá mhuintir ar cheann spíosradh .i. piupar agus ainís, agus adubhairt ris sin do mheabhrughadh go maith mar gach n-aithcheacht eile: do ghabh an t-óglách aga mheabhrughadh go rómhaith amhail adubhradh ris; an tan do-chuaidh an t-óglaoch d'ionnsuighe an bhaile mhóir tarla easg ar iongantach anághmhar dó, agus is eadh tarla ina bhéal ag éirghedhó — piupar agus ainís.

Tug leis ualach don truis chéadna go dún Í Ghrádaigh; ar ndul dó go Port an Phúdair olc do &fdot;ágaibh. Is cosmhuil ré Beinn &fdot;uair Éadair gruaim Í Ghrádaigh cuirid fir go glic fán ngrúdainn bric i mbádaibh. Ar buile bhím gach duine is tír im' thiomchal le grádh don déidghil is grádh nách éidir d'iomchar. Gairthior díom Crosán Í Chearbhuill i gcrích Mhumhan; do-ghéan don tí 'gár &fdot;earr mh'ionadh ceann na gcuradh. Ní bhí ag fiadh ré gáir ghadhar báidh do bhunadh, do mharbh ó Lorcán 'na leanabh bochtán brughadh, is iomdha corr agus cadhan fa &fdot;onn Uladh. Samhuil Í Chearbhuill do-chuala i gcath Cnuca; do ghabh tús gach óil aco, móir a mhuca —

Agus dá mhuic do bhí ag Bháitéar Máb agá rósda do Rígh Sagsan .i. muc mhéith agus muc thruagh, agus do ghabh ag méithiughadh na muice méithe lé him agus lé hola agus do léig an mhuc thruagh do losgadh. Is mar sin do-níd Gaill na Fódla fíoráille, agus maithe na Mumhan lé hUa gCearbhuill, óir bíd siad ag tabhairt óir agus airgid aagus iolmhaoine do Ua Chearbhuill agus ní thabhraid a bheag 'ná a mhór do Mhac an Charrúingigh, gidh neasa do Loch Ribh mhic Muireadha é 'ná an bhean tig ó Dhún Mhic Pádraiccín go hAbhuinn Ó gCearnaigh do chnuasach bhairneach.

Is iomdha thall i dTrian Chonghail cliabh i gceallraidh; giolla geal 'sa úidh ar inghin, fear Chúil Chearnaigh, Ó Cearbhuill ag triall i n-iorghuil, triall go Teamhraigh Teamhair an múrsoin Mhaoil Ruanaidh is cliarach d , is iomdha a ráth Maoil Ruanaidh drong fá d Geall ó gach muigh do Mhuigh Dreimhne, dáil a duanaibh Is é mac ochta na n-airdtreabh molta a mhuintear.

Agus Muintear Thadhgáin, san Mhidhe bhíd siad, agus bíd ag marbhadh agus ag imreasan ré chéile fa cheann anma an chinn fine nách áil le haoinneach d'&fdot;earaibh Éireann do bheith air féin mar cheann fine, agus is é sin An Sionnach — giolla gan éadach gan eallach, bréagach brionnach —

Giolla caibliath cealgach corrach, ceardach ciongach; do-bhéaradh leis cearc fán gcurrach, is beart brionnach; ní thiubhradh ar ór 'ná ar eallach rón 'ná rionnach. Ua Cearbhuill an chroidhe &fdot;airsing, eól na n-aoigheadh, ní ghéabhadh neach an gart ghabhus, acht Art Aoin&fdot;ear. Art Aoin&fdot;ear nó Oilioll Ólom ór &fdot;ás eision; nár dá bhfuil do chléir i gCaisiol gan léim leision. D'eagla an tréin&fdot;ir tugsad cniochtghaill céim i gcaladh; ní fada go bhfúigfe folamh dúinte Danar. Dá meastar oineach bhfear nÉireann ar iúl roighrinn — dob ionchuir do chlú Í Chearbhuill dá chrú i gcoimhling —

Agus coimhling iongantach do-ní drong dona daoinibh annsa domhan mór thoir .i. dul ar sliabh róard os cionn Pharthais, agus féachaid fútha síos, agus do- níd gáire, agus tiaghaid go Parthas, agus ní theagaid as go bráth ar gcúlaibh: is mar sin umoro do-níd deóraidh, deaghdhaoine, aoighidh agus aos ealadhan na hÉireann ré dún Í Chearbhuill.

Mar do ⋅ín don chléir i gcoimhling — dréim ré deaghroinn — an féinnidh dána geal gormloing, ar dteagh tearmoinn. Críoch Éile na n-abhall gcorcra is ceart ubhla — falchaidh gach raon thall fá dtarla barr craobh gcubhra. Linnte balbha ar bheagán uisge i n-ucht ⋅amhraidh; téid gach iasg ré goil an gheimhridh troigh i dtalmhain. I dtigh Í Chearbhuill Chláir Chobhthaigh, nár char craindeach, is iomdha bean ógh san earrach, is sgór cailleach —

Agus cailleach do bhí i dtigh Mheic Diarmada Mhuighe Luirg, agus ní acht aoinbhliadhain amháin ann, agus d'&fdot;ágaibh an chailleach sin an chailleach sin fa chlú oinigh agus eangnamha ón mbliadhainsin go bráth, agus is iongnadh sin agus —

Céad cailleach i dtigh Í Chearbhuill, Dia dá dhídean; Rí na n-uile leis an óig&fdot;ear, Muire is Mídean. Míle ó gach aoin&fdot;ear, ní tuar troda, dá ghaire daga; do-gheibh 'na dhún na céada cura&ddot;h cuaird úr &fdot;ada.

DO MEALLADH

Do mealladh an fear nách beanfadh iasacht spóirt a ceathraibh an bheatha ós aisling iad mar cheó; dob &fdot;earra go ceart a gcathamh ria dom dhóigh, a carcair na gcleas ós feas nách triallaid leó.

 AODH Ó BROIN Searc mná Ír dhuit, Aoidh, ná léig a bhfaill, diombáidh díbh an chríochso Néil gan aird; dearbh dá dtí, más fíor a n-éibert Flann, beidh fád chíos go haoil ó Néid modh Cairn. Leath dá bhrígh mar bhíos an féithle am chrann, an tan fa líonuid grís na sléibhte reann, mac Séain líthior thríd ón ghléire Ghall, ag teacht fán tír do dhíbirt féine eachtrann. 'Sdo ghabháil bhraoighde ón tí nách téid 'na cheann, an tan fa mbírsi ar dídion t'éidigh as t'airm, eas fá líne gríobh ar ghréaschur eang, scoth lán ⋅íoda ar íochtar gléasa gairbh. Seanlann righean nách díon air éide Gall, sbolard dín ar do rígh go mér 'na bharr; each árd díola as díorgha léimios bearn, is giorrán díon nách ísin féin a hainm. Sleagh dá brígh lé ríghmhac Réathuir ann, 'sdo chaith, más fíor, a síothbhrugh Aonghuis treall, 's a ndán díbh do bhí, a dhéghmhic Seáin, atá scríobhtha líne an sgéith air h'ainm. Gabháil rígh, a laoch na sé leathrann, 's tearc lá choidhche nách bíonn, mar théid san arm, frasgháir laoch ag gníomh ré bélaibh badhbh, 's gealtáin gaoithe tríodso ag éirghe a ngleann, Leath dá mhaoin ní díol lé cléirchibh ceall, d'&fdot;othráil chíos ón líon do théigheadh ann, 'só an lán bhíos san oidhche am Aodh mhac Seáin, sgol dá suidheadh fá dhíon do réir a rann. Seantáin naoidhe faoi, lucht léighte leabhar, 's tiompáin tsídhe dá mhaoidheamh a dtéidchrot meann, bandáil bhíos gan ní ar bith d'éifiocht ceard acht broit dá bhfíghe lé croidhe do chéal . . . . eang. Tachrain bhíos ar baois as éisg 'na dtairr, sgol chláir tríochat, buidhne ag dréim cum bearn, 'sbas fá dhísle trí seacht gérbhreac mall, seas dá síorchur tríd a chéile ar pheall. Seantraill chaoilbheirt líomhtha ag éara crann, is beart don taoighe dá fíghe aige faena tharr, is gorbhaird bhíos fa chíos na fléise ag spairrn, asteagh dá líonadh [] do ghléas na gceann. Is iomdha ní do-ríne réidhmhac Seáin, seanchlár Laighean gan aodhaire ar éanchrodh ann, 's gan dáil aoide san oidhche do bhéin do chrann, an tan as rí ar an tír an té so as fearr. SERRC CAIRDE THAR LEAR Aoibhinn an lása i Lonnainn, mór ngiolla saor sochomainn dom lucht chumainn do-chuaidh soir go Lunnainn uaim re hathaidh. Mór leannán is chnú croidhe inte dom aos ionmhoine, mór slat neamhdhaidhbhir aniogh do ⋅eanraighnibh Mac Míliodh. Bheith eatorra dob ait linn, lucht le n-airdeóchadh m'intinn; iomdha i Lunnainn dom lucht ghráidh, dom lucht chumainn is chomhráidh. Rugadh go Lunnainn tar lear glóir budh aoibhne rem aigneadh; áineas na gcraobh mbonnbhán mbog, comhrádh mo chaomh 's mo charod. Aonchúigear fear dá bhfuil thoir dá bhfaicinn gach laoi i Lundain — ussa óm thigh, ní hurusa tocht tairsibh. Gion go mbeith d'ulc nó d'easbhaidh oirn choidhche acht an cúigearsoin, níorbh &fdot;iú aonchúigear d'&fdot;iadh Bhreagh, an saorchúigear fial féinneadh. Donnchadh Ó Briain, bláth toraidh, Donnchadh croidhe Ó Conchobhair — dá ghríbh chumhdaigh bhruaigh Bhanbha i Lundain &fdot;uair allmhardha. Beag 'na dhiaidh mo dhíol tathaimh — Donnchadh ó Cuinn Chéadchathaigh, 's i ndiaidh mo chumthaigh croidhe, Dhunnchaidh í Bhriain Bhóroimhe. Mac Í &Fdot;earghail, mh'Írial féin, atá i Lundain úir aigmhéil; diombádh gan mo thriall tar tuinn, 's mo thriar lionnán i Lunnainn. Beagán ar dhá bhliadhain déag atá Pádraicín Pluingcéad i gcúirt úir na n-abhall bhfionn, gan tadhall ar úir nÉirionn. Gion go bhfaca riamh roimhe dreagan Dúna Sámhnoidhe — 'na sduaigh mhín ghnéaghairthe ghloin bídh gach éanaidhche ar mh'aghaidh. Pádraicín, mh'Írial, mh'aos gráidh, mo dhá Dhonnchadh — dias chonáigh; tuar neamhthuirse do Chlár Chuinn dál an cheathrairse chuguinn. An cúigeadh fear atá thall — Brian Mhág Eochagán, mh'anam, do-chóidh do Lundain tar lear, do chumhgaigh ar ghlóir Ghaoidheal. Donnchadh, Báidricín is Brian, mo Dhonnchadh oile is mh'Írial — an mhéid ⋅aoilim má tá thoir dob aoibhinn mo lá i Lunndain. Mo thriar compánach croidhe — Uilliam, Risdeard, Rudhroighe, triar nárbh fallsa riamh dá rann, triar is annsa ná an t-anam. AOIBHINN AN T-IM Fuarus féin im maith ó mhnaoi: an t-im maith — mása maith é — dóigh linn nách fa bhoin do bhí, an ní dá bhfoil do mhill mé. Do bhí féasóg ar bhfás air — ná rab slán d'&fdot;éasóig an &fdot;ir; súgh as nách nēimhnighe neimh, geir go mblas seirbhdhighe sin. Do ba bhreac, fa hodhar é; ní fa ghobhar bhleacht do bhaoi; fada ó im i n-aisgidh é, 'sa ghné d'&fdot;aicsin linn gach laoi. A ghíomh leabhar mar &fdot;olt eich, uch ní fríoth sgeana ro-sgoith; fada is tinn an tí ro-s-caith, an t-im maith ro bhí 'nar mboith. Brat eisréide fan ngréis ngoirt mar eisléine d'éis a chuirp; dob airdhe déisdin le deirc an cheirt d'&fdot;éiscin d'aidhbhle a huilc. Do bhí ar an fearsoin túth trom do mhúch is do mhearuigh ionn; tarfás dúinn gach aondath ann, barr craobhach clúimh ós a chionn. Ní &fdot;aca sé an salann riamh, ní &fdot;aca an salann é acht uadh; ní léigfe a chuimhne sinn slán, im bán is guirme iná an gual. Do bhí an ghréis ann, 'sní hí amháin, do bhí gach re mball don chéir; beag d'im do-uadhus 'na dheóigh — an t-im 'na &fdot;eóil fuarus féin. FUARUS BRÁTHAIR BRÉIGE Ca talamh duit, a bhráthair ? dona grasuibh bheith umhal; innis sgéala gan aincheas, nách beam i n-ainbhfeas umad. An cuid dod riaghai1 chrábhaidh ? léara, a bhráthair, is innis — créad tug do bhróga fallán, is h'atán do bheith brisde ? D'éis ar ⋅iubhlais do roide, a bhráthair chois&fdot;lich chalma, iongnadh leam gloine t'asán, is h'atán lán do ⋅alchar. An raibhe id riaghail chrábhaidh, a bhráthair ó chrích Connacht, cruas do bhróg agus t'asán, is h'atán do bheith robhog ? Dar leam ní &fdot;aicim éanlocht ar t'éadach fada fallán, a bhráthair chroidhe cheóilbhinn, acht nách fiú feóirling h'atán. Idir chóta agus chaipín, idir aibíd is asán, tar gach éanchuid dod chuladh ní maith do cumadh h'atán. Ní dot aibíd atámuid, a bhráthair as díol masán, féach id dhiaidh is féach romhad, mar tá brollach ar hatán. Th'atán, a mhacaoimh léighinn, gi bé i nÉirinn ór gadadh, ní hatán duine dhílis bhíos dá ⋅írreic i bhfalach. Ní hé a chuma go lochtach, ní hé olcus a dhatha, tug gan a dhíol san Chabhán, acht é 'na atán ghada. Beith 'ga bhélreic, a bhráthair, is tríd tánaig do mhilleadh; baile so i ndéantar nathán: mairg tug hatán go Sligeach. Fulang gada do bhráthair ní do ghnáthaibh an Iarla; dá seóltar tú 'na dhathán biaidh an t-atán go riabhach. Maith do léine agus h'ionar, deas do ⋅iobhal ar chlachán, 's is áluinn fós do mhatal, 's is olc ghabhus tú h'atán. Créad do-bheir th'aibíd goirid, 's th'&fdot;alluing go noige do ⋅álaibh, agus h'atán fliuch fada, ca talamh duit, a bhráthair ? CA TALAMH AISLING Néall mná síthe sunn aréir, mairg fuair radharc an rínéill; bean a haithghin níor &fdot;éagh sinn, an néall rér aithrigh mh'inntinn. Ionmhuin taidhbhse táinig sonn aréir trem chodladh chugom; biaidh choidhche 'ga luadh linne suan oidhche na haislinge. Gruaidh leithgheal nár dheirge rós 'gon inghin, dob é a hiomthós; dearca mar dhlaoi don bhugha, dá bhraoi chearta chíordhubha. Béal tana nár mhillse mil ar ghné ógróis 'gon inghin; gach glór róirighin do ráidh fa lór d'&fdot;óiridhin easláin. Tarla i mbéal na mbriathar mall déad roigheal mar &fdot;ras néamhann; leaba ⋅eang dá hós uime, ar nós dá pheall pharluinge. Eidir ghéagaibh glac leabhar atáid so ar na suidheaghadh — tolcha corra chíogh gcaoimhgheal, is díon orra d'órchraoibhreadh. Tánaig coimhdhíon a dhá chos don bhuaidh do bhí ar . . ., dá bhróig go n-imlibh órdha fan n-óig mbinnghil mbánóghdha. Brat corcra go gciomhsaibh sróil, léine dheirgimeal ndeargóir, géill chuimhrigh óir dob ionair mun n-óigh suirghigh sídheamhail. Beannaighis an mhín mhálla dhúin d'&fdot;ur&fdot;uighlibh éadána; do freagradh uaim dá aithle an sduaigh dheaghglan deaghaighthe. I gcionn athaidh dá éis sin fiarfaighthear uaim don inghin: ga ríghe i mbí do bhunadh, ga rí tíre ó dtángabhar ? Dá rann nó trí atá ar domhan, mó is cumhang ré a gcuartughadh diamhair mo sgeóil ní sgaoileabh. Ad dhiaigh tánag, tarr liom, rádh na hinghine ós ísioll, i d'&fdot;aoidh mar ionnamhail orgáin caoin bionn&fdot;alaigh briatharnáir. Ní feas damh — dia do mhealladh — dul lé an uair do éimdheamar, cáit ar éirigh uaim d'eitill an sduaigh céillidh chroidhethim. Sgaradh cuirp é re hanmhain don ríoghain deirg dhonnabhraigh, sionn d'&fdot;ágbháil arna himtheacht, an &fdot;ionn ágnáir &fdot;uighillcheart. Go Crích bhFódla, fada ó ⋅oin, mar sin táinig ó thosoigh bean bréagtha ríoChonnla Ruaidh; síothamhla a héachta an athuair. Mac dob &fdot;earr aga athair, Connla mhac Cuinn Chéadchathaigh — lé gaois éanmhná tar tuinn téid, ní théarná i luing a leithéid. Cuairt oile a hionnamhail soin tig tar tuinn go mac Feabhoil, bean donnbhruit is craoibhe ceóil, ordhruic an t-aoighe uirsgeóil. Naoi naonbhar do chloinn churadh d'uaisle oirir Dheasmhumhan rug lé mar Bran an bheansoin fa bladh é dá n-uireasbhaidh. Mealladh Bhrain, bréagadh Chonnla, tar muir le mnáibh allmhordha — mealltar mé le a mac samhla dar lat is é is éagsamhla. Síodh Mhidhir an mhúir phurtghloin, Dún Sainbh nó Síoth Abhartaigh — ní feas daoibh bean 'sna bruidhnibh budh meadh don chaoin chiún&fdot;uighligh. Ní fuighthe i nEamhuin Abhlaigh, ná i mBrugh Aonghuis órarmaigh, bean ⋅ídh cuirthear 'na conchlann, an chruithgheal mhín mhalachdhonn. D'éis na mná d'imtheacht uainne gan bheith im' &fdot;ear éanuaire dá madh éidir é 'na fonn is sé budh éigin orom. D'éis mo ghrádha dá gruaidh ghil, ar n-imtheacht uain do'n inghin, mar théid tráigh i ngach tuile do bháidh ar méid meanmuine. NÉALL AISLING An tusa an bhean do bhí sunn aréir tre amhra agum ? mar tú id mhearaithne, a ghnúis ghlan, is cúis mhearaighthe meanman. Munab tú táinig reimhe chugam, a chruth séimhidhe, a bhas tiombog, a throigh mhall, ní &fdot;oil ionnod acht ionann. Do ghruaidh ghairthe, do ghorm⋅úil — níor cumadh don cheathordhúil dias riamh budh casmhuile cruth, a chiabh chasbhuidhe chleachtuch. Do dhéad bán, do bheól corcra, nách beag do cheól chodolta; braoi leathdonna ar lí na subh 'sa mbí eatorra ar iomchur. Bráighe mar bhláth na lile, glaca seada séimhidhe: cneas seingreamhar ar snuadh tonn rer neimhghealadh uan abhonn. Cíche bláithgheala beaga ós leirg áluinn oighreada; cláir mhíne is caoimh&fdot;inne claidh, maoilinne sídhe a samhail. Atá ar chiomhsaibh do chiabh dtiugh ealta nách gnáth i ngeimhriudh, d'éis a n-ionnallta a hór ghlan, lór ionganta na healtan. Ionrúin mé, ní misde dhuid; innis damh an tú tánuig dom chéadbhuaidhreadh go Fiadh bhFáil, a niamh dhéadnuaidhgheal dreachnáir ? Nó an tú táinig eacht eile don Bhord Chruinn ar chéilidhe, a chiabh ⋅lim &fdot;ionn&fdot;oltach úr, go Cing iongantach Artúr ? Nó an tú táinig eacht oile go hAodh mór mhac Úghoine, ó &Sdot;íoth bhréag⋅rothach Ban bhFionn go magh n-éagrothach nÉirionn ? Nó an tú táinig eacht oile, go longphort Bhriain Bhóroimhe, do bhreith Mhurchaidh tar Moir Meann soir tar drumchlaidh na díleann ? Nó an tú tánuig eacht eile do mhealladh mheic Deichtine, ó Ráith ghlom torcharaigh Truim go Coin gconfadhaigh gColuinn ? Nó an tú táinig eacht oile, a ghnúis éadrocht ainglidhe, d'iath chathBhanbha na gclár dte, i ndál Mhathghamhna Í Mháille ? Nó an tú táinig eacht oile do mhealladh na macroidhe, le linn Chonaire, a ghruadh gheal, go sluagh dtoghaidhe dTailtean ? Nó an tú rug an rún fosaidh, Bran mhac Feabhail fionnchosaigh, tar dromchla mín na maire go Tír dtoghtha tTarngaire ? Tángadar, dámadh díobh duit, go rígh Connacht — cuairt ordhruic — mná dealbhdhatha — fa dáil neirt — go tráigh deaghLocha Deirgceirt. Nó an tú do chealg Connla Ruadh ó ⋅luagh Breagh na mbeann bhfliuch&fdot;uar, a ghnúis naoidhe, nách náir cruth, is draoidhe cáigh dá chumhduch ? Nó an tú do mheall meise féin an chéaduair, a chruth soiléir, ó taoi, a bhean ⋅íodhamhail ⋅eang, ag síor&fdot;oghail &fdot;ear nÉireann ? Móide atá mh'amharus ort gur tú an chéidbhean do-chonnorc — gan a maca samhla acht sibh san Bhanbha dhata dhuilligh. Ní &fdot;uil i Síth Bhóinne Breagh bean do chrotha acht an chéidbhean, ná i Sídh chaomhchlochach na gCuan, a mhín aolchrothach ion&fdot;uar. Ná i Síth Easa Ruaidh rámhuigh, ná i nDún oide an Ioldánuigh, ná i Síth bhláith tirmleapthaigh Thruim, ná i Ráith ilreachtaigh Eochuill. Bean dá héis ní &fdot;aicfe sinn choidhche i n-amhra ná i n-aisling go teacht arís dí 'nar ndál i bhfís agus í ar n-iompádh. Clódh mo dheilbhe dá dreich bhuig, uair nó dhó dá taoibh tánuig; an treas uair tríthe tiocfa, an sduaigh ⋅íthe ⋅uaitheanta. AN TUSA AN CALBHACH Ó CONCHOBHAIR Deithfrigh chugainn, a Chalbhaigh, gluais trá, tar lear gcomardhuibh; a róimh éigeas Críche Cuinn, bíthe fan gcéid&fdot;ios chugainn. A mheic Domhnaill, a dhreach bhog, an fiosso cuirim chugad, bíoth sé 'na ainndeithfer ort, ná faillighther é ar ádhbhacht. Sgél nuaidhe is iomdha againn dod ghnúis &fdot;aoilidh abhraduinn, a rí cláir &fdot;éaraigh Eine, bhar cáir déanaimh deithfire. Fir Lonndain, laochruidh Alban, siad re chéile ag comhardadh, a cheann ⋅aor⋅lóigh &Sdot;íthe Truim, 'na n-aonbhróin &fdot;íthe umainn. . . . guais chean ní chodail neach, ó thá Sionann go Sligeach, a rosg mear craobhuaine ceart, ar feadh aonuaire i n-éineacht. Suil bheas cách ag cadaoid ort, deisigh tú, tar dar bhfurtachd; léig don taoibhsi cead codail, ga beag daoibhsi a ndubhradair ? Deithfrigh ort, a mheic Móire, iomdha adhbhar anbhóine; a lámh &fdot;oir&fdot;eithimh cró gCuinn, adt oirichil againn. a connmaid uainn t'earla slim a gcomhrádh slóigh Sligigh roghrádh óil ná oirfidigh. Cleasa lúith a láth ngoile, méad meanman a macruidhe, cnis niamhdha bhláithgheala a m[ban], briathra áilgheana a n-ughdar. Leinb uallcha ag argain ⋅aithe, seabhaic ag seilg éanlaithe, doimh thaoibh⋅eanga ó bhinn go binn, laoidheanga, is coin i gcoimhling. Taisdeal learg Locha Gile, torchar srotha Sligighe; cnuas i ngar bhfionncholl bhfíthe, tiomcholl a gcladh gcoigcríche. Teaghdhais chúplach chupadh n-óir ⋅éad mbuadha bheirteadh ndonn⋅róill tháibhleadh ngeal gceathramhnach gcorr, dar bean neamhchumhgach Feabhas a gcorm nó a gcuiltiodh, nó a múr séanta sleamhaintiogh, ná tuguid anmhain oraibh, a Chalbhaigh Í Chonchobhair. Ógbhaidh Chairbre an chuain ealaigh, saorchlanna Síl Muireadhaigh, a bhas neambog i gcrú crann, ná meallod tú 'na dtiomchall. Beir uatha athaidh eile, ar séan uaire is aimsire, céim neimhleasg i ndáil danair, a &fdot;eir&fdot;leasg Cláir Chonchabhair. at fosgaid dedg m . . . ionn sléachtana síol gCais a ghríobh béaltana Bearnais. [A] abhall d'abhlaibh Parthais, a líog buadha briatharthais, a chosg foiréigne chrú gCuinn, dar gcoimhéidne is tú is tualuing. biodhbha, a bharr thiogh, do theacht chugainn dá gcluintear, an chríoch &fdot;ionnsa ón héigin troigh — a ciomhsa d'&fdot;éigin d'ardaibh. [M]una bheinnsi ag imirt ort, do ghríosfainn do ghnúis éadrocht mun imreasain id ghruaidh ghil i bhfinnleasaibh sluaigh Sligigh. Tuig bhós, muna bheinn diomdhach dod rosg naoidhe neimh⋅iobhlach, [dod] chneas gheiltim, dod thaoibh thais, [ní ?] leigfinn daoibh a ndearnais. Do ghuais go ngríosfainn tusa, cóir atáid t'&fdot;ir iomthasa sa (?) féine ag breith a bhuidhe, ar mbeith re chéile ag corruidhe. DEITFRIG CUGAINN A CALBAIG IOMCHASAOID Oraoid sunn go síol gColla dá iomchasaoid eatarra — an ramhacraidh ó Mhoigh Mharr — a bhfoil d'anacraibh oram. Ná fágaibh fós fear dearmoid d'&fdot;uil Cholla ó Chliaigh imealbhuig nách aigeólla sibh fa seach, fir nách aideómha ar n-eiteach. Sliocht Toirdhealbhaigh mheic Marcais— labhair rem lucht díoghaltais; tréad is éadána ar &fdot;ilidh, méad m'éagára is m'aindlighidh. Inneósad duit, a dhuine, mo chasaoid, mo chéalmhaine, don droing mhóir ⋅uilbhirthe ⋅áimh, i ndóigh cuimhnighthe ar gcomhráidh. Mór gceann bhfadhálta feadhna, iomdha coinnmhe is ceithearna — mairg ga mbí ad (?) comharsa cóir — do-ní oramsa an éagóir. Ceithearn an tighe rem thaoibh, bíd lán d'ulc agus d'anaoibh, gach re lá ag toigheacht im' theagh, 'san t-oireacht atá im' thimcheal. ttugainn mir ar gach mir don foirinn natmhoir ainm IOMARBHÁIGH

Tadhg Dall Ó Huiginn .ct.

 Clanna Meic an Bhaird, cuileóin charrcha, cuadh caocha na gConallcha baird bhalbha gan ollamh orrtha is mairg do tharla eatorrtha.

Freagra ó Mhac an Bhaird

 Onchú &fdot;oghla Chríche Cuinn Tadhg tuadhall Ó Huiginn; nach mairg far bhuail an diabhal daill, do líomhadh ar uaidh ifrinn. AOIR Ag so an aoir do-rinnigh Tadhg Dall Ó Huiginn dona daoinibh do Mhuinntir Eadgra, fár bheanadar a theangaigh as et cetera Sluagh seisir táinig dom thigh, do-bhéar uaim iúl an tseisir; tearc do lacht mé arna mhárach ó thart na sé sealánach. Dob &fdot;ada riamh roimhe soin, do réir dhóchais, nách deachaidh greim do bhiadh bó 'na mballaibh, an triar 'na dhó adubhramair. Táinig díom—'sis dainimh soin — a mbreith ó bhás go beathaidh, mo lacht d'ól nocharbh &fdot;uráil, ar mhór tart an turaráin. Díoth orm is éigin orra — atú i n-amhghar eatorra; ceilt na rannsa is deacair dhamh, sás peacaidh damhsa a ndéanamh. Ní i bhfolach is fearr an aoir gi bé thuilleas a thathaoir; mar do aor mé an sluagh seisir ni dual gan é d'innisin. An céid&fdot;ear do-chonnairc sinn, dob &fdot;earr culaidh don cheithirn; giolla dár lór bonn dá bheirt, nachar lom ól ná imbeirt. An dara fear mar fuair mé táinig i dtús na buidhne, fear truagh léar tréigiodh a smior, ní léigiobh uam gan áiriomh. Dob í culaidh an treas troch — seangha agus tuagh bhog bhearnach; é 'sa bhunaidh tuaighe i dtroid, mo thruaighe an chulaidh chomhraig. Culaidh an cheathramhadh fir, do ghluais leó lán do sgitil, ceithre croinn trasna ar a thóin, nár bhoing casna do chusbóir. Le cois an cheathrair oile tig an cúigeadh cladhaire, go léine ghiorr nár gheall buinn; dar liom níorbh &fdot;earr a &fdot;alluing. Munadh giolla nárbh &fdot;iú fridh do bhí le cois an chúigir; fear fothana go ngné ghloin, dob é an drochara ar ndéachain. Guidhim Dia do dhoirt a &fdot;uil, ós é a meath bheith 'na mbeathaidh — ní mór gurab marthain sin — nár marbhthair an sluagh seisir. SLUAGH