%ISOlat1; %ISOlat2; %ISOnum; %ISOpub; %ISOdia; ]> The Book of O'Hara Leabhar Í Eadhra An electronic edition Lambert McKenna Electronic edition compiled by Benjamin Hazard proof corrections by Hilary Lavelle, University of Ulster at Coleraine University College, Cork The HEA via the LDT Project. First draft, revised and corrected. 45,900 CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of the Department of History, University College, Cork
College Road, Cork, Ireland -- http://www.ucc.ie/celt
2006 2008 CELT online at University College, Cork, Ireland. G402560

Available with prior consent of the CELT project for purposes of academic research and teaching only.

Copyright for the printed edition rests with the School of Celtic Studies, Dublin Institute for Advanced Studies, Dublin. The electronic edition was compiled with the kind permission of the copyright owner.

 Manuscript sources Dublin, National Library of Ireland, Book of O'Hara, late sixteenth-century vellum. Dublin, Royal Irish Academy, 3 B 14, an early nineteenth-century copy by Michael Óg O'Longain. The edition used in the digital edition The Book of O'Hara: Leabhar Í Eadhra Lambert McKenna first edition xxxii + 458 pp. Dublin Institute for Advanced Studies Dublin 1951

CELT: Corpus of Electronic Texts

The present text represents pages 2–375 of the volume. All editorial introduction, notes and indexes have been omitted.

Text has been proof-read twice.

The electronic text represents the edited text. Text supplied by the editor is tagged sup resp="LM". Expansions to the text are marked ex.

There are no quotations.

The editor's hyphenation has been retained.

div0=the poem book, div1=the section. Paragraphs are marked p, quatrains and metrical lines are marked and numbered every five lines.

Names are not tagged, nor are terms for cultural and social roles.

 By Irish bardic poets. The poem starting on p. 88 contains a note dating it to 1584. c. 1500–1600 Text is in Classical Modern Irish. 2008-10-15 Beatrix Färber ed. Header updated; keywords added; file validated. 2008-07-21 Beatrix Färber ed. Value of div0 "type" attribute modified, 'creation' tags inserted, content of 'langUsage' revised; minor modifications made to header. 2006-06-13 Beatrix Färber ed. Header modified; file parsed, HTML and XML files created. 2006-05-31 Benjamin Hazard ed. File parsed. 2006-05-19 Benjamin Hazard ed. Text proof-read (2); structural and content markup inserted; header compiled with bibliographical details. 2006-03-27 Hilary Lavelle ed. Text proof-read (1). 2005-12-12 Data Capture Company data capture Text scanned. I Leabhar Í Eadhra

Féch, a Chríosd, ar crích Luighni; tabhair, feadh ar bhfíordhoilghe, fonn claghshocair len cóir báidh, hóigh dá hanocair d'eadráin. Ní léir re hathaidh d'aimsir ó chuing dhocraigh dhoghaillsigh crioch mhearaighthe as chommdhonn cruth, gealaighthe a gormfhonn Ó ghuin thaoibh Thaidhg Í Eadhra ní faicthear fiu móirtheadhma, treabh blaith na rianfhaichthe réidh, mun ráth siabhairthe soiléir. A sleasa ar n-a snoighe dhíobh, ceatha goimheamhla gairbhshíon, a tír go héagcrothaibh uadh ón hsín ghéagshrothaigh ghoirmfhuar. Tug ar anchruth re hathaidh a cruth féin—fáth neimh thachair— ler fhear taobhghuin Taidhg Bhuidhe, rom cailg d'fhaobhraibh eolchuire. Ón ló far loiteadh a chneas tarl an chúis ro chailg m'áineas, tír fan goimheamhla gleo srebh, ceo doimheanma dá dídean. Dé tánuig ciorbhadh a chins dá hionnramh—adhbhar doilghis— aitreabh fhuar chlogfhuarliuch Céin ar sluagh n-uruaibhreach n-aigmhéil. Ní harguin eaguilsi naoimh ná lot draoitheadh dréacht n-athchaoin do rad cróluidhe a cean sin acht nóghuine fhear n-adhbhair. Ní abair lucht foghla féin ainghníomh do thuillfeadh toibhéim, gnúis bheandghlan fan buan doighir, go ndearnadh uadh d'athoighidh. Acht a-mháin nach maithtear leis a chóir féin—fachain doilgheis— d'uamhan re ciorbhadh a chuirp, nuaghal na n-iorghal d'adhaint. Doirt ar Tadhg, a mheic Mhuire, braon grás d'fhearthain t'ionmhuine; mó as róimhithidh, a ghruaidh ghil, uaibh d'fhóirithin a éigin. Do chleacht an bhaintreabhthach bhocht —córuide a héigion d'fhurtocht— fonn síothbhán fan téichtmhín tráigh fíorchrádh tar éintír d'fhagháil. Ru sin a rinn a ratha triar d'adhbharaibh ardfhlatha d'fhine Céin ón chríchsin Tháil, céim do ísligh a hanáir. Do saoileadh san nduine díobh díol tíre d'adhbhar airdríogh, tar mhaol céidrinn a conáichc, taom dob éigrinn d'iongabháil. Tadhg Buidhe, Brian Ó hEadhra, Domhnall dusgadh móirmheanma, drong armamhail nar iar shíodh an triar d'adhbharuibh airdríogh. Ní fhuil éinchéim acu sin ó ghuin Taidhg na ttreas bhfrithir ar cuimhne ag caomhmaicne Cuinn, saoraicme as duilghe doghruinn. Má mheasaid cách deoigh a ndeoigh díoth a ccarad—cúis mlióirleoin— a ló chuimhne ar na cenuibh mó as duilghe na déigheanuigh. Tug, a Chríosd, go nuaidhe a-niodh Tadhg Buidhe, buaidhreadh cuibhdhean, —eirg dhúinn a chéidghin chinidh— húidh dá éigean d'fhóiridhin. Ós díot táinig cabhair cháigh deacra Í cCéin na gcrécht n-anbháil saor, a Choimdhe rom chruthuigh, a chraobh as choimhdhe ar ciontachaibh Beithir arduighthe a fhine, is leagadh fear n-oirbhire, dearc ríomhálla do thúir tol, fíornámha rúin na

I A Tadhg Óg Mac Maoil Mhuire Í Uiginn .cc.

An Cian céadna a gConnachtoibh iath Énna as dá iongantoibh; fuair sé chéill do Chonnachtoibh nach réidh é gan iomarcoigh. Re madh Mumhan dealoighthir do chor chomha ar coimhighthibh; go dtug tal d'iath anaithnidh Cian nír an dá oilithribh. Ní lór géill a ngeimhleachoibh as sróll ar mbéin bhairrleathoidh, guais ghliadh as mhó ar Mhuimhneachoibh dó gach a n-iarr dh' ainbhreathoibh. Díon Luighne ar láimh énduine, coimhdhe cháigh 's an aonfhaire; táin d'fhoirinn at n-óraidhe ar mhac Oilill d'aodhaire. Togbhoidh dhiaigh ós Dhanaroibh a fhoghoil riamh roirighin; feidhm síth ar fiadh bhFearadhaigh ó Chian mar chrích gcoimhidhigh. Bés a-nos do nuadhúisigh, sgol bhudh réidh ón ríobhéssoin, cora chlú le ríodhuasoibh; crú Modha as dá míobhésoibh. Bean táidhe tug bharamhla cáinte is dá lucht leanamhna; fuair bean ar Chian comharrdha nach biadh gan fhear n-ealadhna. Iul seilge fhóid fhindÉmhir go bhfóir neimhnigh neamhpághaigh; lucht suirghe ghliadh nGalldúnoidh, fian Luighne as dá leannánaibh. Sé ag banfháidh dá bhreithniughadh gur fhéil d'fhagháil athchomhadh, lá in Chairn a gcéill cuirfidhear, a fhéil re hainm d'athrughadh. Síol Eadhra ó Fhleisg luaithfheasoigh go treibh tTeamhra dtriathfhosaidh fuair chomhoidh chláir ríoChaisil; molaidh fáidh na fiachasoin. Brath ar cheanoibh camhára fada ó cheangal gcuimhshíodha líon gliadh oighir Onóra cliar dhoilidh ma doidhíola. Laoith ón ádh gan fhuarughadh re bhfríth ráidhte ríghfhiliodh cóig comha rú ag réidhioghudh crú Modha gur mínigheadh. Mór nduas dob áil d'fhileadhaibh dáil chuach as dhá chomhadhuibh; cáit a bhfuair chléir gcomhadhaigh gruaidh Chéin ó do chomhaghoin? Sé 'n-a rún do roghrádhuigh d'éis ar dhiult do dhaighríoghaibh; fuair sí ós cian a coimhliamhain mian má do bhí ag bainríoghain. Gnáithbheart Gall ní fhuileonga —ní ráidhte um cheann gcomhóla— crann coimhdhe cláir sheinEamhna as gháibh oighre Onóra. D'foilt i mbhur uair ainnriaghla, an cháin fhuair dob innríoghdha; sgaoiltear glais ghéill armórrdha, a chéim as dob inríoghna. Tug tú chuim hóiridhibh clú gun dáimh 'n-a dháileamhain créad sin don dáimh dhéighdhionuigh riamh do dháimh ar dháileabhair. Ó do éintigh mar theachtaire a gcéin ciodh nach creidfidhe? séd suirghe chuain Chorcaighe uaibh ar Luighne leigfidhe. Comha dho thaobh tárobhair bhfoghoil in rian fhuarfhoghail; críoch fhaghloidh 'n-a héandoighir amhluigh fríth a bhfuarabhuir Cídhtear ag mac a roimhianna mianna sin nach soishníomha; beag mhaoidhi, a mhic Onóra, aoidhe dheit ma doidhíola Críoch Éimhir gá humhla, roth lead chéidfhear comhanma; maith an cor fhir ealadhna do dhol ad thigh thogharma. Rún daoibh do bhríogh bhantoile le mnaoi ríogh do reacfaidhe; searc mná créd nach creidfidhe? séad a-tá mar theachtaire. Folchadh feadha fírmheasa sreabha a tolchoibh taobhghlasa; díol luaigh re fear bhfiabhrusa gach sreabh bhan Muaidh maorrdhusa Sreabh go ngruadhoibh gormfhochoin, ealta ag suan le seanmghothaibh, grian re crodh ag coimhreathoigh fa Shliabh nGamh go ngealshrothaibh. An léim budh tuar tromchomhadh le néll nuaidhe neimhcheileadh; triall Céin go Ceand seanChorudh gearr gomadh léim lingfidhear. Adhnoidh a fhíoch dh'anfholtoibh críoch fhaghloidh go n-adhantair, síodh ar chomha comhobthair; síol Modha as dá malartoibh. Fir gan fhéaghoin d'ainndligheadh do-bhir échta ag iomdhughadh; téid cóir ríogh a rudhrughadh gan díol ó fhóir fhiondMhumhan. Geall leis ó fhéin fhionnUladh, teisd í Chéin ar gclannughadh; fuair clú Céin a shamhmoladh re gcrú Néill a-nallamhan. Táin sgiath uaidh gan órchraobha an t-iath ó bhfuair príomhchána; fóir Luighne a n-ucht fhuarthrágha ní lucht suirghe síodhchána. Go teacht dar gcrích Connaichtni a líon eachtra indilte, géill dá chéile ceangoilte, d'fhéin Fhéile dhob imirce. Bean ó mhian ag mochloighe le Cian ceadh nach carfuidhe, fríoth fear lé ar a leanfaidhe, a-ndé as bean don bhanchuire. Lá an ádha nírbh inshíodha, cána cáich dá gcoimhshéna, fearg throm oighir Onóra; tond do fhoiligh oiléana. An Cian céadna

 II Tadhg Dall Ó hUiginn .cc. Do Chormac Mhac Céin Mheic Oilill .i. D'Ó Eadhra Buidhe

An áil libh seanchus síl gCéin go mbeirthior iad go héinfhréimh? ar ghlainchineadh Éimhir Fhinn caithfidhear déinimh díchill. Nó an áil libh go leigthi as an tobur feasa fuarus ar coibhnios mhíleadh Mumhan fírshreabh dh'fhoilcheas ealaghan. Geall na druinge as dó tugadh an t-Éimhior ór fhásodar; samhoil lóchroinn bhradha Breadh ní rabha ar mhórchloinn Mhíleadh. Ní tháinig luach Éimhir Fhind idir Easbáinn is Éirinn, d'fhuil ríogh na fine dá bhfuil, do shíol Bile iná Bhreoghuin. Leis tángadur go fiadh bhFáil na meicsin Mhílidh Easbáinn; Clár Té do lingsion tar lear, a ssindsior do b'é Éimhear. Ceithre meic ag Éimhior Fhionn do ghabh airdcheannus Éirionn; díol san ceathrursoin nír chin do hsíol mhearchobhsoidh Mhílidh. Do-chuadur as dá éis sin acht Conmhaol mór mhac Éimhir, gan chloinn d'fhágbháil na n-áitibh don droing ógnáir iomráidhtir. Conmhaol mhac Éimhir na n-each an céidrí don chath Mhuimhneach, dar téagrudh teach a dTeamhraigh, fear far édmhur ingheanruidh. Tríocha ríogh dh'éis ar-oile a-tá san réim ríoghroidhe ó Chonmhaol go Brian na mBeann dá chomhghaol ar fhiadh n-Éireann. Dias d'easbhoidh dá fhichead fear do shliocht Éimhir mheic Míleadh fa ráith gcloidhfhinn dtaidhbhsigh dTruim go haimsir Oilill Óluim. Ó Oilill mhac Eoghoin Mhóir go hÉimhior na n-arm ndeargóir sluadh Breadh na saorchroidheadh séimh, aoinchineadh rob eadh iaidséin. Sliocht comhramhach Éimhir Fhinn sgaoilid ainnséin ag Oilill —ní dho mhédoigh a meadhair— a dtrí gégoibh geinealoigh. Naoi meic dég áirimhthior and do chloind ag Oilill Ólam; ní fhoil díbh, dá leanta liph, acht sleachta trír re a dtuirimh. Mo chin tárruidh an triar mac Eoghan is Cian is Cormac; trí haithriocha fhear n-Eamhna glainchleatha feadh bhfíneamhna. Sliocht Eoghoin nar éimhigh troid, cland Charrthoigh 's gach gné a ngabhoid, mór ann nach inleanta air, is minshleachta chlann gCarrthaigh. Sinnsear shil mBriain teas is tuaidh Cormac mhac Oilill armruaidh; clann an éanathur crú Cais dan dú férachudh Forghais. Cian mhac Oilill an fhuilt tslim aonmhac dob óige ag Oilill; geall cáigh as dósan dleaghar sósar dhar chóir creideamhuin. Nír dhealbh Dia a gcomhmaith do chloinn clann Chéin mheic Oilill Óluim; laoich bhoschorra dá bhfiar fiodh orsonna gliadh na nGaoidhiol. Seacht meic dhég ag Cian chalma 's nír áitigh a atharrdha dá chloind act aonmhac uile, saorshlat don choill cubhroidhe. Tadhg mhac Céin nar chogoil crodh ar sliocht Taidhg a-tá in ríoghrudh fa chlár bhféardhomhuin na bhFionn, 's a lán d'éarlomhuibh Éirionn. As sé Tadhg féin fuair a gcath na trí Luidhne ó fhlaith Teamhruch 's ní ar ór ná ar chomha gcruidh acht lógh a fhola d'fhearthoin. Dá mhac Taidhg na mbarc mbeannach Connla is Cormac Gaileangach; dias ór shíoludur clann Chéin, dá ríomhogol chrann gceinéil. As siad clann Chonnla mheic Taidhg síol cCearbhoill an chláir mhíonaird, fiodh tromthoraidh chrann gcorcra, 's clann Chonchobhair Chiannochta. Sluadh Luidhne nar loc iomuidh clanna Cormaic Gailiongoigh; fir chéimleasga do chóir reann éinfhleascca óir na hÉireand. Cormuc Gailionguch do ghabh ó Mhuidh Mharr go Moidh Thuireadh; ó hSliabh Muire go Madh Mharr do ghabh an uile fhearantt. Cormac Gailiongach do ghabh ó Loch Laoidh go Loch Oirbhsion; ó Loch Oirbhsion don taoibh thoir nír thoirnsion go Baoill mbraonoigh. Aonmhac do chloinn ag Cormuc dhar ainm Laoi na leaphurghlac; an mac dhá oirbheart nír an gur ghlac oighriocht a athur. Dá mhac ag Laoi na lann ngéur, Nia Corb saorchlannda Seisgnén, géga síodhamhla ón Mháidh mir dá ríodhamhna cláir Chaisil. Aonmhac ag Nia Corb na gcath dar ainm Art airgtheoir Teamhrach; fiche bhliadhuin fuair an fear d'uain ar giallaibh na nGaoidheal. Naoi mbliadhna dég na diaidh sin dá mhac ós cionn a chinidh; rí mar Art Fiodhchoire fionn 's ar iothmhoire gort Gailiong. Bliaghoin ar fhicheid oile fuair Figeann mhac Fiodhchoire; do ghabh an tír a dtarrla seal 'n-a rígh gan fhreasabhra. Ar chrích Luidhne ó bheinn go beinn leanus Nad Fraoich mhac Figeinn dá bhliadhoin déag mar dearur riaghoil a ghég ngeineluigh. Brénoinn mhac Nad Fraoich na bhfleadh 'n-a rígh dhar chosmhoil creidiomh lá is bliadhoin gan bhéim dá brath do réir fhiadhan na n-eoluch. Fionnbharr mhac Brénuinn do bhí an t-airdeasbag an t-airdrí —lór na críocha d'fhiadhoin air— tríocha bliadhoin ar bliadhoin. Fuair Diarmoid mór mhac Fionnbhairr críoch Luidhne an fhóid oireardhuinn —sgoth gach riaghla ré an churadh— sé bliadhna gan bhaodhlughadh. Fiche bliadhoin tuaidh is teas fuair Ceann Faoludh in flaitheas; slat sheilbhi in fhíonfhuinn aga, eighre díoghoinn Diarmada. Taithleach mhac Cinn Faoludh fuair ríoghdhacht Luidhne in fhóid ionnfhuair, ré a theasda a gcianoibh do chor, seascca bliadhoin gan bhearnadh. Fuair Flaitheas trénmhac Tailtigh seal do Luidhne longphoirtghil, nír chumhngoidh nír aidhbhsigh air, urdoil d' aimsir re a athair. Níor dúnudh doras leasa fa Bhéuc fialmhac Flaitheasa, céd bliadhoin ag comhdha cheall ós fhiadhoibh gorma Gailioncc. Saorghus mhac Béic na mbeann n-óir ríoghthor le cách a gcédóir; bliadhoin go leith ós Luidhne do chleith mhiadhoigh Mhodhuirne. Do Luidhne—as leis dob usa— fhuair Eaghra mhac Saorghusa deich mbliadhna don chlár chorcra fa lán riaghla ios ríghdhochta. Tionnsgnus Madhnus mhac Eadhra —mairg talamh dhar tighearna— sealbha ar na críochoibh do chor do mhíothoil Eadhra a athor. Tug a mhallucht do Mhadhnas Eadhra na n-arm ufaobharchclas; nír chaith d'uain achd énlá ann térná suil fuair an fearann Céd bliadhoin dóibh 'n-a dheaghaidh ar feadh thrí nglún ngeinealoigh, gan ainm ríodhamhna gan rígh ó mhaidhm fhíorfhaghla iss eisíodh. Gur ghabh Aodh in fhuilt chleachtoigh, mheic Tailtigh mheic Mhuircheartaigh, ceannus slóigh an ghormfhuinn ghlais mheic Domhnoill Mhóir mheic Madhnuis. Dá bhliadhain ar fhichid d'Aodh ós Luidhnibh na learg bhfionnchaomh; is rígh ciallghlan dar cáir geall ag riaghladh cáigh go coitcheann. Conchobhar mhac Aodha ar-ís ní raibhe a dhreach mar dhoinngrís —rí budh neamhthláithe fa nimh— acht trí leathráithe ar Luighnibh. Más fíor ní raibhe a riaghoil ar chrích Luighni acht leithbhliadhoin, Aodhmhac Conchobhair na gcath, saorshlat tromthoruidh Teamhrach. Trí ficheid bliadhoin do bhí Diarmoid mhac Aodha, in t-airdrí, rí gan mhaothchroidhe ar cionn chreach ós cionn laochroidhe Luidhneach. Mac Diarmuda na nduas ttrom rí dar ainm Art na gCapoll, ceithre ríbhliadhna clann Chéin gá bharr sírniamhdha soilléir. Fiche bliadhoin druim ar dhruim fágbhus Art, athair Domhnoill, ríghe an chláir thaobhghormdhuinn tigh ar láimh chaomhDhomhnoill Chléirigh. Seaán Mór, an dara mac, fuair eighriocht Airt gan iomlat —lór a méd do riaghoil ríogh— dá bhliadhoin dég gan dimbríogh. Ocht mbliadhna ar thríochoid tárroidh mac Domhnoill shaoir shoghrádhoigh, rún neamhfhallsa do thuair tol, an fearannsa fuair Fearghol. Tadhg mhac Fearghoil, flaith na sgol, ar fheadh dá fhichead bliadhan, fonn sámh na seanaibhniodh tte ós chlár leaphuirghel Luighne. Fuair seision Seaán Buidhe mhac Taidhg, triath na ríoghraidhe —lór a loighiod dá ghruaidh ghloin— oiriod a bhfuair an t-athoir. Fiche bliadhoin ós cionn cháigh Tomultuch, saormhac Seaáin, naoi mbliadhna fa dhó a-dearar cló a riachcla iar n-a réidheaghadh. Muircheartach, a mhac eile, cúig bliadhna fhuair dh'áiridhe ag díon Luighne na learg sean, ceard budh duilghe do dhéineamh. Síol gCéin do Chormac do chreid bliaghoin teasda do thríochoid an tslat oirbheartach fhortoil mac toirbhiortach Tomoltaigh. Nír goireadh do Ruaidhrí rí ná do Mhadhnus mhac Ruaidhrí gér leo freagra fear Mumhan d'eagla a hsean do hsárucchadh. Ochd mbliadhna 's a cúig re chois gobhais Oilill mhac Madhnois rí fíre gan fhích gan fhell ríghe na gcríoch go coitcheann. Aoinbhliadhoin dég thoir is tiar ar sheilbh Sheaáin mheic Uilliam, do shluadh Luighni an chláir chorcra, buighni nar dhóidh dánochta. Cian mhac Oilill nar dhiult dáimh nír an re hinmhi d'fhadháil; a dtighearna in tann do thuit nír infheadhma cland Chormuic. Reimheas Taidhg mheic Céin chródha ceithre bliadhna bladhmhóra, ré lán fa tairthighe trádh in flaithbhile ó chlár Chollán. Ríoghthor le cách a gcinn trill Cormac mhac Céin mheic Oilill; téid ann a n-áitibh a hsean do ráidhtibh Gall is Gaoidhiol. Áitighthear críoch Luighni lais idir thuaith uile is eaglois; tír mhilis na bhfonnbhrat bhfionn tilis Cormac go coitchiond. Cuiris gach aon na áit féin d'oireachtoibh sleachta saoirChéin; fógairthear tar ais na huilc tógoibhthear lais a longphuirt. Taibheochaidh cóir a chinidh ar chairdibh ar choillidhibh; oirbheart caithleomhain chrú Céin do aithbheodhaigh clú a cheinéil. Tionóiltear leis a leauoir do thúr a ghég ngeinelaigh; gach diamhair dá fhréimh roimhi iarroigh san réim ríoghroidhi. Seanchairt chíosa cláir Luighne ar ndul uatha ar égcuimhne, go mbí 'n-a glanchartoigh ghil athghlantoir í dá oighribh. Iomdha ceart ar a chrích féin ag codhnach fhréimhi ríChéin; cóir dá ghruaidh natharrdha náir uain na hatharrdha d'fhadháil. Beag nar rudhruigh sé mar sin, naoi gcéd ar ceithre bliadhnaibh a-tá Luighne fa chloind Chéin na buighne nar thuill toibhéim. A lloss chatha agos chogoidh fríth an fearann fuarodar —beag nach fairbríogh cor 'n-a gceann— is do thoil airdríogh Éireand. Nír bheag dho Chormac mar chóir dá bhféchdaois cách a gcéduir a mhéd d'anbhuain fhuair impe 'n-a sduaigh armruaidh innillte. Maith an chairt ar crích a shean a bhfuair dh'ulc ó aois naoidhean, ag dortadh a chrú fa a ceann gur nochtadh do chlú a chéimeand. Críoch Luighne na learg ngairthe fa bhréid sladtoch sároighthe, tar ceand gach cogoidh dar chuir gur thogoibh cheand dá chartoigh. A-tá sí ó soin a-lle 'n-a haonchlár hsuaimhneach shídhe gan ghoimh gan fholuidh gan fhích gan toil d'fhoghoil ná dh'eissíoth. Do leasoidh an lámh do loit, críoch Luighne re linn Cormuic, tír í dá dtérnó a teimhiol sí a n-énló dho háiteighiodh Ní tháinig ó Thadhg mhac Céin go mac Úna dá fhírfhréimh —clú a hsean ón ghasroidh dho ghlac— fear budh casmhoil re Cormac. Do bhádur a gceas chumhadh síol gCéin, mar do-chualubhar, gur fhás an bile ó thigh Tháil do-bheir dá fhine a n-anáil. An ail Is dá tochmharc tús ratha mac Céin d'adhbhur ardfhlatha, fuair sa céidchéile do char a n-uair éidtréine dh'iomchar. Máire inghean Mhaoil Mhuire, gnuis ríoghdha, run geanmnoidhe, bean ós mhnáibh braonbhrodha Breadh, aonrogha cháigh dá chiniodh. Tarrla do Chormac mhac Céin, dá measdar í a ngach aoinchéim, ar dtogha na fréimhe ó bhfoil rodha chéile do charthoin. A bhfuil reimpe suas dá sliocht, a-tá in chlú aca i n-eighriocht seilph na heighriochta as dóidh dí tar mnáibh seinshleachta Suibhne. An ail libh.

 III Tadhg Dall Ó hUiginn .cc.

Ag so an chomuirce, a Chormoic, gabh an lámhsa ad leaphurghlaic, fuaidh an croidhe red chroidhe, a bhile bhruaigh Bhóruimhe. Gabh an corpsa ar do chorp féin, a chodhnoigh cloinne ríChéin, ar smacht ríogh glainindse Gall bíodh an t-ainimse ar hanam. Gabh meise ar h'iocht 's ar h'einioch, ar charuid 's ar chomhoidheach, a lámh thromoighthe ar crú Cuind, mo chomuirche as tú as tualuing. Ná leig eadroinn is aoinneach, a ghnúis ríoghdha rodhaoineach, ós tú ar n-aonchara, a ghruadh gheal, do hsluadh taobhthana Tailltean. Peth agoinn a hucht chóra, gá dú a mheic mheic Onóra, ní budh éadáil ód dhreich nduinn gan bheith san éagcáir agoinn. A-tú a mbeol ghuaisi do ghnáth re ndeachaidh oroinn d'iomráth gan neach do-ní dísle dhamh muna thí dhíbhse a dheunamh. A-táid dlighthe nuaidhe a-niodh dá gcor ar mhacoibh Míliodh ag sluadh nár ghlacnuaidhe Gall fa chlár bhfaltuaine bhFréamhan. Goirid na críocha 'n-a gceann, iarraid ar chách go coitcheann go dtig a sgrios uile as fios gach dhuine 's a dhúthchas. D'éis na dtíreadh do thionól sgríobhoid Goill Ghuirt Éiriomhón anmonna a slógh druim ar dhruim a nglanrolla mhór mheamruim. D'éis a gcruinnighthe 'n-a gceann is éigion d'fhearoibh Éireann, a ghríobh fhirfhearrdha ó thigh Tháil, tighearna gach fhir d'admháil. Ní ghabhuid ó neach fa nimh gan bheith dó ag urrodh éigin —truagh an cás do cumadh dáibh— nó bás go hollamh d'fhagháil. Gá dtú ris, a rí Luighne, ort chuirim mo chomuirghe; feadh mo ré mar dhleaghar dhamh budh hé mo leabhar do leabhar. Ní har mo bháidh do bheith ruibh, ní har bheith am ollamh aguibh, a chnú do chrobhuing Eadhra, thoghaim thú mar thighearna. Do aomhsad Gaoidhil is Goill —bheith agaibh is as thoghoim— rí fíréanda do rádh ribh, a ríréadla ó chlár Chaisil. Bheith lán d'iochd agus d'eineach, bheith fíréanda foisdineach, —iomdha fáth deaghthoile dhuit— fáth do charthana, a Chormuic. Sgríobhthar leat ad leabhar féin, a airdrí sleachta saoirChéin, fan snaidhm nar réidhigheadh ruinn ainm gach éinfhileadh agoinn. Bíodh ainm gach fhir dom fhine bíoth m'ainmse go háiridhe, a mhionn séanta a sheanmhoidh Táil sna leabhroibh céadna ar connmháil. Bíodh a dheimhin gud dheirc mhoill, ó tá h'ionmhoine agoinn, a shlat chuirmtheann chuain Duibhe, go ttuillfeam uaibh h'ionmhuine. Togbhuim thú féin d'fhiaghoin air má bhím ré bliadhna am beathaidh nach ba fearr dhamhsa ná dhoit h'andsa fam cheann, a Chormoic. Do-ghén an laoidh ngréasoigh ngloin, do-ghén doit an duain tsaothair, do-ghéan aonrann uair oile, a shaorbharr bhruaigh Bhóroimhe. Do-bhéarum dhoit mar dhleaghior eolas do ghég ngeinealaigh cíos do hsean ar fhiadh nÉirionn rian a gcean 's a gcaithréimiond. Do-bhéaram dhuit, a dhreach sheang, dot uaisle ós fhearoibh Éireann, 's dá gach oraim budh dual duit, luagh ar gcomuinn, a Chormuic. Do-bhéara mé, a mheic Úna, ar chách do chor iomthnúdha, an ceand is fhearr dhoid dom dhán 's an chuid is fhearr dom iomrádh. Ní fuláir dhuit 'n-a dhíol sin go dtiobhruidh tú, a thuir Chaisil, h'anam 's do chorp tar mo cheann dá bhfagham tocht 'n-ar ttimcheall. Gidh cuis bháis do bheith ar neach a ttigh chúirte as sé ar h'oineach nír chorroighthe dhó ná dhoit ag só an chomairche, a Chormuic. Gaibh ar h'oineach mhé, a Mháire, a hucht flatha fionnGháille, a shlat chnuais do chloinn tSuibhne, nach guais coill a comuirghe. A Mháire inghean Mhaoil Mhuire, gur chuireas ort m'ionghuire beag nar cailleadh, a chiabh lacch gach daingion riamh dá ránag. Ag so

 IV An Tadhg Dall Céadna .cc.

Maith an ceanduighe Cormac mac Céin dá gclaon iobhurshlat, lámh thabhartach um cheann gcruidh malurtach as fhearr aguibh. Re linn Chormoic ní cluintir fear a mheallta a malairtibh bheith soimheallta as sé do-bheir dá ghné hsoineannta hsoilbheir. Mac Céin na gcéimionn ndocrach, móide as mhaith an malartach, sduagh dhaoineach ó bheannaibh Breagh, meallaidh gach aoinneach eisean. Féach an fearr iomlaoid oile ná in mhoirn tsuthoin tsíorruidhe téid don fhlaith ionfhuair fhaoilidh ar mhaith diombuain díomhaoinigh. Gearr do mhairfeadh na maoine bronntar le flaith Formaoile 's pudh buain na molta ar marthoin dá ghruaidh chorcra chomharthoigh. Ní mhairfeadh bleidhe ná brat dá bhfaghoid cách ó Chormac ná arm áigh craoibhlíne cuir aoinmhíle a-bháin do bhliadhnaibh. Ní mhairfeadh éideadh ná each ná feilm loinnearrdha líneach ná beirt mhaothghorm tsróill ngloin ná saorchorn óir ildealbhoigh. Dá measdaoi maith an domhuin as sé críoch a gcualubhair ní bhí acht an moladh a-mháin ní don domhan acht díoláimh. Maith an ceannuighe an té tug bláth diombuan dúisgeas formud fada ón bhláth tocht a thoraidh ar sgáth mholta mharthonaigh. Maith an ceannuighe an fear fuair ar bhréig ndiomolaidh ndiombuain díoghrais mholta buain bhaluidh a n-uair obtha dh'ealadhuin. Maith an ceannoighe cheandchas an uair as mhó an maitheamhnas an maitheas ar a mbí a bhrath nó an ní chaithios do cheanduch. Do bhí dh'echt ar Ó nEadhra do thaobh a ghlun ngeineamhna, fir neamhdhochda nar náir cruth, deaghmholta cáigh dho cheannuch. Ní fhuigheadh Cormac mhac Cein —córuide in éigse dh'óighréir— tráth as neamhdhaoire ná a-nos na deaghlaoidhe ó chách cheandchos. As sé a bhfoil ar feadh Bhanbha oirne ag iaroidh ealaghna d'uaislibh chláir bhraoincheannsa Bhreadh aoinphearsa a-mháin an mhíleadh. Céd urdoil a bhfuighthi a-niodh ar ghrés fromhtha na bhfileadh rachaidh orthoibh uair oile ó onchoin Bhruaigh Bhóroimhe. As sé an uair as saoire soin 's as teirce a-tá gá iarroigh sgotha dána gnénuaidh ghloin énuair as chára a charrthoin. Ó a-tá in dán neamhdhaor a-niodh biaidh lin nach éidir dh'áireamh ma slán tarngortaigh Chláir Chrot d'aghmholtaibh cáigh ag Cormac. Biaidh oirchill re haghaidh cáigh an uair as usa a bhfagháil d'éis taisdioluigh tholcha Breadh d'aisgeadhaibh fromhtha Féindeadh. Maith fear do-rinde roimhe thallód a dtús aimseire oireichil a samhla sin, roibheithir chalma Chaisil. Do-rinde Modh Néid nárach a hsindsior maith mórdhálach, rí Mhoidhe coirmtheinn Chodhoil, oircheill oile a ionshamhoil. Do-chonnairc fís fada ó hsin ríoghan Mhodha Néid neimhnigh, 'n-a hinnisin ro bhí brígh, indisidh í dhon airdrígh. Tarfás don mhnaoisin Mhodha seacht mba binne bláthmhara da-chí an fionnchrodh soiléir seang a dtiomchol oiléin Éireann. Tarfás fós dí 'n-a dheaghaidh ón bhuar shuaithnidh shítheamhail gach magh fionn collbhán corcra lomlán do lionn leamhnochta. Tarfás dí a ndiaigh na tána seacht mba eile urghránna; adhbhur teadhma teacht orrtha na seacht seanbha siabhurrtha. Go bhfuighlibh goirte garbha go n-adhurcaibh iarnamhla fraoch orra mar ealtoin sgean go ndearcoibh tolla teineadh. Nír fagbhadh leadhb ar láthair don tánaigh óig iongnáthaigh ón tána cheinnmhir chalma ngránna neimhnigh nathardha. Breath na haislinge ass é a fhíor, rug Dearg Damhsa, draoi an airdríogh an bhreath chathardha dar chreid a ratharbha asd-teach táinicc A-dubhairt an draoi 'ar dtosaigh as siad na seacht gcédbhasoin seacht mbliadhna lomlán lachta comhlán riaghla is ríoghachta.' 'As iad bhós na ba oile seacht ndaoirbhliadhna docroidhe tír na ccuan mbailbhlindte mbind budh tuar aidmhillte dh'Éirinn.' 'Íosoidh bean a mac da muin sénfoidh an t-oighre an t-athoir fa chlár séimhsheang na sreabh nglas ar feadh Éiriond re hocras.' 'Déntar uaibh' ar Dearg Damhsa 'oirichil mun adhbhursa na céidbhliadhna suil tí as-tteagh, a ri géigniamhdha Gaoidheal.' 'Ná gabh ad chíos ná ad chánoigh ó Leith Mhogha mhórdháloigh fan gcrích móir mbraoincheinnfhinn mbuig aoinphinginn oir ná airgoid.' 'Ná gabh ó chách ad chíos ríogh' do ráigh ollumh an airdríogh, 'a ghríobh fhial mhoighe Mumhan, acht biadh uile d'éanmhonadh.' Gach ní dhá ndubhairt an draoi re rígh Áine an fhuinn ghégnaoi do aontoigh é go humhal, sé d'aontoil an ollumhan. Tiad Muimhnigh dá bhfógra féin do mhac an airdríogh d'éinmhéin 'n-a mbróin chóirighthe um Chuan Dor do luadh fhóirithne a n-easbhadh. Tugsad umhla dh'Eoghan Mhór d'éis a dtírtheadh do thionól; don tslógh fa robhuidhe a riar Conoire Mór is Maicniadh. Do bhí an Mhumha fa Mhodh Néid mar bhíos eadchrann ós fhoighéig fá cheandoighiocht bídh tre bhioth don tseangoireacht mhín Mhuimhnioch. Feirrde a shíol ó shin a-lle nar an re ham na daoirse, cneas taobhthondghlan dá ttráidh muir, saorchonnradh cháigh do cheandoigh. Aithris ar Modh Néid do-ní Cormac Ó hEadhra in t-airdrí, dias dar dual fochondmhadh Fáil fa shochonnradh uan d'fhagháil. Mac Céin nar chaomhain doibheart cóir a chor re ceannoigheacht; bláth fpóir sheangfhola Shadhbha ceandoighe óir ealaghna. Do ghrés glan fhileadh bhfromtha tarla sonn séan gconnortha dá shuil chuirr mhongfhabhruidh mhir ó ollamhnoibh fhuinn Éimhir. Go lá an bhráich biaidh ar marthain 'n-a bharr shéin is shobharthoin don tslógh ó bheannuibh Bladhma ar cheandoigh d'ór ealadhna. Feirdi an tráth tug dá aire riar éigeas Fhóid Laoghaire, cion gach aonduine ar ndol dí; crodh gan aodhuire an éigse. Peandocht éigeas innsi Fáil, beannocht naomh Éireann d'éanláimh luach a cheannoighthe as sé soin; beandoighthe an té le a ttuilltir. Ar mhac Céin cheannchas molta do thuit bail na beannochta ó thrácht mhaothbhuinn réidh rathmhair go céibh gcraobhthruim gcomharthaigh. Ní mó a-niodh ná 'n-a naoidhin dúil cháigh 'n-a chruth fhorbhfaoilidh; fuair sgath Luighne 'n-a leanabh rath nach oighbhi ar eileaghadh. Do fagbhadh é a n-aois leanaibh ar mbuain a ghég ngeinioluigh gan aipdhioghadh dá ghruaidh ngil 'n-a mhaicleanamh uair éigin. Ní raibhe caomh ná cara dílios don óg armthana sé a aonur a na n-aghuidh, sé a mbaoghal gá bhiodhbhadhaibh. Do beanadh a dhúthchus de do beanadh bhós a bhráithre go raibhe saor Thighe Táil 'n-a aon d'fhine ar n-a fhágbháil. Beantair seilbh Luighne as a láimh an tráthsoin truadh in diombáigh; tógoibhthear an té nar dhligh, fógairthear é re haimsir. Bliaghain ar fhichid don fhior nar shuigh sósar ná sinnsior do shíol gCéin 'n-a n-áitibh ann gur áitigh féin an fearand. Táinig san senágh síol mBloid fíoch Cormoic in tan tánoig cland Chéin asd-teach ní tugadh a mbreath féin go bhfuarudar. Ésga lán an leithe theas, ní lughoide fuair flaitheas sé d'fhágbháil 'n-a aon d'fhine, an chraobh ógnáir oirnighe. Ní dheachaidh ag aoinneach air; dar leat as leis do bhádair a raibhe a n-aghaidh an fhir ag faghail fhola hÉimhir. Mó ná rath do rígh Luighne cáin an tíre tonnghuirme d'éis na bhfearchon ó Thigh Tháil do neamhthoil gach fhir d'fhagháil. Nír thioghluic Dia roimhe riamh a bhus ná a Mumhoin Mhaicniadh rath an ríogh dh'aoinneach eile do shíol daoineach Dairine. Tús ratha rogha dealbha fríth leis a lló a gheineamhna, sduaigh dhédnuaighe brodha Breagh, rogha cédbhuaidhe an Choimgheadh Fríth dealbh Chormoic ón Choimgheidh d'égcosg agus d'fhorfhuighlibh; ó run dil go dreich ngairthe do bhreith Fhir a n-ordoighthe. Ó thrácht puinn go céibh gcaisghil ní bhí ball dá bhalloibhsin, rí an tsluaigh ó Gháiridhe ghil, gan bhuaidh áiridhe éigin. Buaidh lúith ar an mbonn mbántais nach léamhoid lucht gabháltais, buaidh gach fheadhma ar an mbais mbáin dearna thais acht a tteagmháil. Buaidh mbreithre ar an mbél gcorcra, dá ttig buaidhreadh bantrochta; buaidh gcéille ar an gcroidhe mhear ag céile Mhoidhe Maisdean. Tarrla dhó ó Dhia nimhe buaidh bhfírinne is bhfoisdine; fuair a ttighibh na togha buaidh n-einicch is n-eangnamha. Maith an

V An Tadhg Dall Céadna .cc.

Fiodhbhaidh a chéile clú deise, dáil a gcruidh ní choigill siad; dá chraoibh tharaidh dho choill chubhra, tamhoin do thoill umhla iad. Dá ré lána Leithe Modha, dá mhac Céin nar cheannoigh síodh, dá ghéig fpailme don fhréimh ríogha, raighni nach léir díogha díbh. Duasa an chéidfhir ger chuid mhaoidhimh, mó na toirbheirt tig 'n-a ndiaigh; maoine Chormuic go bhfuair ollamh dob ordhruic uaidh bronnudh Briain. Fada is chumhuin le crích Luighdheach nach lucht síodhchána síol gCéin; ní beag do thír é ar a haire gidh bé díbh nach raibhe réidh. Gidh bé bruighean 'n-a mbí Cormac ní creidthior í a n-uathadh sluaigh; do-gheibh neach fan teagh a dtiaghair dá mbeath fear ar iarruidh uaidh. Dá mbeath file ag fágbháil Chormuic a gceann Briain do bhíagh ag tocht; cliar a-réir nar imthigh uaidhe fillfidh 'n-a cléir nuaidhe a-nocht. Má tá go seachnoid síol Éimhir d'ógbhaidh toghtha ní thug béim; ní bhéarudh ar mnáibh dá moille tóir ar bhféaghoin chloinne Céin. Ar dteacht Cormuic le cloinn Luighdheach locadh Briain is beag do chroid; ar an ón treas da shíol Shadhbha ní feas don líon tarrla a ttroid. Do ghuais Chormuic fa choim oidhche d'eagla Briain do bheith 'n-a dheoigh —folchthar ar-aon le bais mbiodhbhadh— do chlaon tar ais fiodhradh feoir. Do smuain Cormac um chreich mbiodhbhadh a mbí 'n-a láimh nach leis fein; nír chuir acht go faigsin bhfileadh taisgidh gcruidh ar chineadh Chéin. Bronnta Cormuic ar cionn ndeoradh fa dheoigh air ass iad do bhris; réidh an t-aoidhi a ndiaigh a dhoilghe maoine Bhriain do-roighne ris. Meinic riamh um ríoghacht Luighne a lár a shuain do shir ghó; do-ní doirse dearc do dhúnadh soillsi ar dteacht a dunadh dó. Ealta mhíleadh le mac Úna d'énoibh seabhcoidhe síl mBloid; fuilngidh Brian iomarcoigh orrtha d'fhionnochtoin fian Tolcha a ttroid. Ní ghabh Cormuc acht cóir dh'fhagháil, ní heol do Bhrian beith le cóir, teid a leith na bhfiach nach bhfoghthor ar mbreith ar sgiath ar sgiath onchon n-óir. Ní mór a chion ar cheart sindsir sibh, a Chormuic, gur char sí; fuilngidh cliar fa ól ar h-uillinn mór le Brian mar uirrim í. Maoidhtear fós na filidh cheadna um cheann uama na n-eang sróill; 'deacair searg duilghe na dáimhe'— h'fhuighle re ceard fháinne n-óir. Tú, a Chormoic, dá chor ar dearmad dáil a seirce as sé do bhac; ní thiobhradh Brian ar fhear oile an bhean do iarr loighe lat. Lór le fear má fuair do bhriathar; beag 'n-a dheaghaidh do dhíol port; leac eidhrigh do bhí 'n-a bloghaibh do dheimhnigh sí an fhoghoil ort. Lucht adhbhuir tar éis a ndiomgha diongna in taobh dá tteagoid ruibh; ag sin a mbí ar hféin 'n-a h-omhuin a rí féin do thoghuil tuir. Sibh, a Chormuic, ós cionn tíre tug ar Brian gan bheith dá léim; do mhaoirsi ag dol tar a ndligheadh ag cor shaoirsi a gciniodh Céin. Cionntoch d'ógoibh indsi Banbha béasa h-arm narbh aithnidh dháibh; sleagh do bhí dot fhocchaibh orra do oghoin sí chronna cáigh. Fásoigh coill do chranngoil t'omhnadh tre fheart gcuradh a gcionn trill, do ghoin gurbh usa dot fhaghloidh do chuir tusa dh'armoibh ind. Tug a hannsa dh'éis a chéile do chloinn Chéin na gcraoisioch dte sibh 'n-a dhiaigh dho amhairc inghean malairt Bhriain go ndingneadh dhe. Ar cornoibh móra mhúir eile nír fhuláir leo a lán do roinn beiridh geall bleidhe do bhrodha, ceand do shleighe ar gcora a croinn. Tarrla, a Chormuic, ar cionn éigeas oirchill doid as damhna clú; súil re fear énuaire d'fhaigsin sreabh fhéaruaine taisgidh tú. Ní feirde leision léim troda tosach feadhma má fuair sibh; le Brian dámadh fhaide d'orchor grian troda ní ronnfadh ribh. Gan bheith dearg gan dol a gceardcha —cleas romaibh nach raibhe ag neach— sínfidh tú nó biaidh 'na bloghaibh crú re ngliaidh nar fhoghain d'each. Air féin ar tús téid a bhfiachaibh, fearr an bél do bheith a ttocht, séanaidh rí nach d'iarraidh éarca do bhí ag liamhain h'éachta ort. Tú, a Chormuic, dod chor a n-iongnadh ó aoss tiomchoil na dtrí rann; ní chleacht sí do dhol a ndiamhair, ní bhí an sgol dot iarroidh and. Fuaighidh re teann teasbuch bhfaoilligh fioghruidh bile re bun bhfeoir; fágbhoidh cnuas d'ísle san fhiodhbhaidh nar dhísle thuas d'iomghaidh eoin. Feadha lúbtha, lindte tiorma, tobuir mhillsi ós mhoighibh túir, mil fan gcongal re headh n-uaire ag donnadh sreabh n-uaine a húir. Tearc a leithéid re lind gCormuic acht clár Parrthois na bport sídh; ar ibh do shreabhoibh learg Luighne beanoidh do leanb cuimhne chígh. An cíos trom do thabhoigh Cormuc críoch fhoghlaidh nír anaic sé; beag le Brian a chuid don chomhoidh, do thuig re dtriall d'fhoghail é. Ní buan ór ag ógbhoidh Chaisil idir chrithribh na gcorm dte táinig d'anáil chuaigh fa Chormuc gabháil smuail a ndonnbhrat de. Coiléan leomhoin Leithe Mogha, maighre sénta sleachta Céin, ní beag a-nochd é dhá fhaire gidh bé port a raibhe a-réir. D'ógbhaidh toghtha ar tteacht 'n-a dheaghoidh dol dá fhéghoin nírbh é a leas; ní fál gan bharrshlait síol Sadhbha; ar síodh Cormuic tharla a dtreas. Ruisg uaine 'n-a n-aoibhlibh corcra ceilt na toile nach tig lé, bean dhá thaobh a dteirce codoil; craobh Dheirce do adoimh é. Ní guais do dhún dreagon Luighne lucht brogha do bhreith a ghill; lear gCormuicne ó ól do éirigh clannmhaicne mhór Éimhir Fhinn. Fiodhbhoidh chraoisioch cloinne hÉimhir andamh toradh na tug siad; ní fédthor boing dhóibh a ndeaphaidh croinn do-chóidh ós fheadhaibh iad. Fiodhbhaidh

 VI Tadhg Mhac Giolla Brighde Meic Bhruaideagha .cc.

Ciondus fríth fearand Luighne ó rígh Fódla férghuirme? fir bhoga cathurrdha ó gCéin, foda ón athurrdha iaidséin. Ní fearand fríth gan fhachoin ó mhaicne Cuinn Chédchathoigh, fuinn lánshocra do líon mil le síol árracha Éimhir. Mór do fhuilngiodur impe d'imshníomh uile is aidhmhillte, d'anbhuain chatha, dho chogthoibh, sgatha in daghshluaigh dhíoghaltoigh. Tadhg mhac Céin céidfhear do ghlac Luighne a gcath Crionna ó Chormac ar son a eadrána air ar ccor theagmhála um Theamraigh. Dála Laoi nar loc iomoidh, mac Cormaic ghil Ghaileangoigh, d'uaim a ghlainshlightheadh do ghabh; ainmnighthear uaidh an t-achadh. Ar chosg Í Ruairc fuair an fear Luighne ó Ruaidhrí rí Gaoidheal, flatha gan taithleach dtachair, Taithleach chatha Conachair. Cairt ar Luighne na learg nglan Ó Ching Risdeard rí Sagsan do réidhigh Aodh Ó hEadhra, an féinnidh saor soidhelbha. A Art Ó hEadhra a n-Áth na Ríogh rug Féilim—fada an t-imshníomh— cóigiodh cairt an oirir fhinn ar n-oicchidh Airt fa Fhéilim. An seisiodh cairtse ag Cormac ar clár bhfionn na bhfochanbhrat, cairt as dísle san domhan, an tírse a hairc dh'fhuasgoludh. Laoi mhac Cormaic, ciabh na sreath, Art is Aodh, Tadhg is Tailteach, ní leig a ngar Luighni a lot, ní mhar dá gcuimhni acht Cormac. Sé féin as mhó fhuair dá hulc, é bhus fearr seal dá sochrucht, sé ar maith as cheand dá chineadh; flaith 'n-a cheand ní cuirfidhear. Ó aois naoighean gus a-niogh ag cosnamh críche a shinnsior a-tá taibhgheoir brúigh Bhearbha d'aimhdheoin tnúidh gach thighearna. Ní rug aonlá ar n-éirghe a-mach ó aois leinibh laoich Theamhruch ní ar talumh bhudh leathtrom lais ar thamhan ndearccorr nDurlois. Síol gCuind agus clanna Céin, mór lá do-rinni riuséin osadh síth comhdháil cogaidh mun gcrích ttonnbháin dtiobradaigh. Mór lá nar choigil Cormac, gur shaor í ar a hothorlot, sgaoi sheancholg dtirmlígeal tte d'imdhídean leathbhord Luighne. Meinic do bhí a bhas leaphar fa cholg dtrom dá tuirseaghadh, dá mbeath gur fhada in adhaigh, 's a each aige ar aradhuin. Meinic bhós do bhean chasnoidh don bhais séghoinn solusghloin crann sean as neamhfhoirfe neimh ar feadh geamhoidhche geimhridh. Meinic do cheangoil cuisne an cneas nar chlaoi athtuirsi re beirt bhfuair ngoirméidigh ngil fa sduaigh choirrghéigil Chaisil. Do ghabh Cormuc gu nua a-niodh dó féin coidhche is dá chineadh críoch Luighne ass í gan urraidh— ní as duilghe dá ndubhramair. Fuair Luighne na lubhghort bhfionn, d'éis a dtorchoir 'n-a timchioll, lot cáich is coimhdhe a a chinidh 'n-a sáith d'oighre ar éinshlighidh. An uair as dóthcha a ndol as ar shíol gCéin as ann fhásas pailm do mhórchrann trom thoroidh 'n-a lóchrand lonn lasamhoin. Ní mór nach mac a samhla Feniox an t-én allmhurdha don ríghealbha do chloind Chéin, na croind fhíneamhna a héinfhréimh. Ní mó ná aoinén uile iomthús na n-én neamhdhuidhe, bhíos aca go bráth san bhioth slata gan bhláth gan bhisioch. Saoghal gach eoin don ealtoin go gcuirthir é a n-illreachtoibh —iomdha líne dh'fhiaghuin air— míle bliaghain do bhliadhnoibh. Én soin le bhfaghthor gach fios; tionóilidh, an tan tuigeas a bheatha a ndeiriodh ag dol, sreatha teiniodh 'n-a thiomchol. Do-níthior ainnséin re headh luaithreadh beag dhe fa dheireadh, go dtéid sé a n-illreachtoibh as; mindleantair é as a eolass. An luaithreadh cédna a gcionn trill, téid sé re haimsir aithghirr fa dheoigh 's na reachtoibh reimhe d'fheartoibh an eoin ainglidhe. Ní bhí éinmhí gan an t-én, 's ní bhí dhíbh ann acht éinén; iongnadh gach cás don dá chor, fás is iondramh na healtan. Mar soin do chlannmhaicne Chéin; mar thiaghoid as go héinfhréimh tig an fhrémh bhós 'n-a bile do nós na n-én n-ainglidhe. Uair is fiche fuair a lot ó Thadhg mhac Céin go Cormac gan aodhaireacht éinfhir air saoroireachd céillidh Clároigh. Ní fríth éanuair aca sin nar fhás díbh dh'éis a n-imnigh dá ndeirbhfhine féin dá bhfuil ceinnbhile ó gCéin do chabhuir. Fada do bhádur fa bhrut go teacht chuca do Chormuc, gur shaor geilfhiodhuch clann gCéin an crann deireanuch díbhséin. Amloigh do bhí a bhél corcra 'n-a naoidhin óig éadrochta gan aithne ar achadh a shean a haithle a athar dh'oighiodh. Goirid d'aimsir dá éis soin go dol dó a ndígheann cogaidh, gruaidh fhinnmhíolla shuilbhir hseang, fuilngidh imshníomha Éireann. Mór dh'ulc fuair bhur bhfear suirghe fad cheannsa, a chríoch sheanLuighne; maith do chuir leis agus libh gan fhoil a chneis do choigil. Ó chéibh mbuig go bonn ttaisgheal ní fhoil ball dá bhallaibhsion —ní ró teasmholta ar thuir mBreadh— nach phfuil treasghonta ad thimcheal. Ní fhuair neach comhmaith an cheirt a-tá ar Luighni ag laoch Deirgdheirc, críoch na gclaontamhan bhfiar bhfionn a n-aontalamh d'iadh Éirionn. Míle acht dá bhliadhoin a-bháin ceithri céad—ní cúis tseachráin— don chrích ainghlidhe ag cloinn Chéin gan ainbhfine ag roinn riuséin. Andamh aoinneach riamh roimhe, dá bhféachthaoi in réim ríoghroidhe, gan cheart nua ar atharrdha in fhuinn go hua gcatharrdha gCriomhthoinn. Do shliocht Taidhg mheic Céin chalma lór a fhad as atharrdha, clár óir na gcraobhleas gcorcra; dóibh ní haoibhnios iasochta. Fuair Cormac féin mar gach bhfior —maith do lean lorg a shinnsear; gá ní as domhaolta um barr mBreadh? — comhaonta Gall is Gaoidhil. Cormac mac Céin nar chlaon breath, far iadhsad ógbhoidh Luighneach, a gcosg foghla, a ndíon docra, gríobh comhdha na cródhachta. A ré lán, a lán mara, a ngrian tar éis fhearthana, flaith as rodhaingne rún gnáth, as úr comhairrle, a gconách. A sgur feirge, a bhfraoch deabhtha, a dtinne dh'ór aithleaghtha, dar chaith an ríghe reimhi a bhflaith fíre foirghlidhe A mír chruadha, a gceann uidhe, inghilt súla sochoidhe, tileadh clár na bhfiodhbhudh bhfionn, grádh na bhfionnbhan nach bhfaicionn. Ciondus fríth mar fuair Máire amladh óir ón amháille dá deirc gcuirr mongfhabhroidh mir ó ollamhnoibh fhuinn Éimhir. Gé fhuair inghean Mhaoil Mhuire d'aonláimh uatha a n-ionmhoine; gidh bé dá dtabhroid a dtol ní thabhroid é gan adhbhor. A n-orrláimh dhuine ar domhan acht dúinne an t-aois ealoghan ar chóir taisgeadha ní thig aisgeadha óir ná airgid. A seoid bhuadha, a bruit chorcra, tug sí sealbh a n-iasochta don luchd taisgeadha do thogh a huchd aisgeadha a n-ughdur. Searc na n-éigeas dá dreich ndil saoilim nach slad a n-aisgidh; fáth a n-ionmhoine ag dol di gan chrodh d'ionghaire aici.Cionnus

Aois an Tigherna an uair do-rinniodh an dánsa 1584 Aois an Tigherna an uair do cuireadh cath Crionna eadhón dhá chéd bliaghan

 VII An Fear Cédna .cc.

Anam gá chéile, a Chormuic; fada fola in otharluit —an fhala ná déna dhuid— do-bhéara cara ar charuid. Gach cara dhínn, a dhearc corr, loiteas an cách nos carond, an chara gé thí ar taithlioch, bhudh í an chara chomhuightheach. Cairdios do cheangal re neach ní hé as docra, a dhealbh shoichleach, —ná car séd acht molta a-mháin— docra fa chéd a chonnmháil. Fada a-rís go dtéid a dteas, don dá rann gidh bé bhriseas, an síodh cuirthior 'n-a chéile, a ghríobh cruithgheal Coirrshléibhi. Gidh bé ionadh iarrus neach an chéduair, a chruth áiseach, as sé an té ionnarbthoir ass; ionnarbthoigh an té thiocfas. An cíos fhuilngthear as a uchd, gidh bé neach do-ní an umhlucht, mór luagh na heasumhla air freasabhra uadh dá bhfaghthoir. Mó ná gach olc re a airdmheas, acht go n-éirghe an t-easgcairdeas, sgur ní lamhud go luath dhe, fuath na gcarud dá chéile. Dá dhoimhne as-dteagh théid an grádh —truagh, a Dhé, cor na gcompán— mór as dhoimhni ag tocht as-dteagh olc na foirne acht go bhfilltear. Do bhean díom déanamh ainchean, gidh bé cairdeas congoibhthear, acht seachna deabhtha Dé bhí; as dearbhtha é um gach éinní. Ní mhaireann duine ar domhan céd bliaghoin re a bhreathnughadh do shíol gCréidhe thuaigh ná theas dar fhuaigh re chéile cairdeas. Mairidh cairdeas, a chruth glan, míle bliaghan gan bhádhudh ag druing d'fhineadhuibh gach fhuinn nar bhuing d'fhiliodhoibh urroim. Gach rann dá raibhe ag cloinn Chéin san mhaith do dáileadh dóiphséin táir an mhaith is maroid sin do charoid, a fhlaith Luimnigh. Ná tréig do chara ar chaoi ar bioth 's ná tréig sinni an sluagh Muimhneach, acht déna in dál is bhuaine, a rélla ó chlár Craobhruaidhe. Mar thugois druim don taoibh theas, tríd chuirim cugad cairdeas, beith amhairseach gur dual damh ar shluadh ghlanaidhbhseach Gulban. Mo chédchairdeas red chéibh mbuig —ór seanoibh as seadh thánuig— as rann dá chéile an dá chloinn clann Chréidhe agas clann Chárrthoinn. A lámh chruaidh, a chroidhe bog, mo dhara cairdios chugad: má taoi umam dhá fhalach do bhaoi ar ccomand carthanach. Ribhsi dá rí sinn a leas gá ní as teo iná an treas cairdeas? an cháil ón ceanamhla sind, báigh na healadhna at indtinn. Ní nochdubh coidhche dom chead do chairdios ní mó mhaoidhfead ort, a fholt cladhsholus cam, 's gan amharus ort agam. Ní mhaoidhfe meisi, a mheic Céin, dá mbeath go mbeimis aimhréidh ar olc dá ndearnamar duid, tort nír cheanglamar caruid. Do ghabh leithéid eagla in fhir, Ó Maol Conaire céillidh, fad mhaoinibh giodh hé as usa mhé red dhaoinibh dúthchusa. Beag an turbhoigh dá dtig olc, urusa mh'fhearg do dhúsocht, bí ar hionggabháil madh áil libh, a fhionnbhranáin chláir Chaisil. Ní mhaithfinn doit, a dhearc mhall, dod dheoin dá ndeachtha toram ná dot aimhdheoin uair oile, a thaibhgheoir bhruaigh Bhóroimhe. Ní dheachaidh tú romham riamh dá bhfaghoinn adhbhur dímhiadh, a ghnúis ghlan chéillidh chonnla, tar tal éinfhir elodhna. Breathnuigh romhad, a rosg mear, féach ad dhiaigh, dearc ad thimcheal, gidh bé taobh dá ttiocfa ar ccion ar ccionta ar-aon go n-aincthior. Déanam a gceann a chéili, coisgiom cúis ar n-aimhréidhe, is bí san riocht roimhe rum; ar iocht ar-oile anam. Ar h'athoir airdrí nimhe feirde oineach impidhe, ós tú as ghlórmhuire as-ttigh thall sir, a óghMhuire, mh'anam. Anam gá chéile, a Chormuic.

 VIII Fearghal Mór .cc. do Cormac Mhac Céin Ó hEadhra

Táinig san chluiche ag Cormac, gég nach uaisle an iubhurshlat, má tharrla beart ag dol de a neart ag cor san chluiche. Ní rugadh aonchluiche air le hiomud a bheart mbaoghoil, críoch thiormaibhneach na ttrágh tte fa chlár lionnmhaighreach Luighne. Tairnig dhó—díochra in toirbheart— le hiomad a uasoilbheart, fear le bhfríoth fuighle filiodh, críoch Luighne do léirthiliodh. Beart cluiche ní dheachaidh dhe gur tiliodh dh'éis ar-oile, clár bindealtach na mbrat ngeal le himeartach mhac Míleadh. Gnáth craobh ar díon a duille; do hsaor imirt éanduine síol ríghEadhra tar rún cáigh, súdh na fíneamhna a fionnMháigh. Ó aois leinibh—lór do rath! — do bhí ag déanamh beart mbaodhluch, ceann an tslóigh nar mhuidh mionna, gur fhóir ar fhuil Oiliolla. Ó hEadhra nar ob éinfhear, ní raibhe acht aois óigfhéinniodh uaidh dhá dhaghathair ar ndul ag sduaigh glanachoidh Gulban. Suil do éirigh Ó hEadhra fóbroid cách—cúis doimheanma! — slat do mhín muighe Mumhan a thír uile d'átucchadh. Ó aois leinb gus an lá a-niodh do éiridh d'aimhdheoin Gaoidhiol, damh na ríghealbha ó ráth Cuirc, fáth mímheanma do mhaluirt. Tar mhíorún cháigh um Chormac fríoth le folt na bhfochonnshlat ós chionn shlóigh fhola hEadhra a thogha mar thighearna. Cách ar ndéanamh dóithe dhe, tulcha réidhe learg Luighne a-táid dá n-aimhdheoin uile fa thaibhgheoir fhóid Iughoine. Ar an gcorsa cian ó shin d'aimhdheoin gach aoin do éirigh, samhoil Chormoic d'iadh Earca triath dob ordhroic n-aigionta. Do bhí ag Cnucha—fa cúis leoin; is dé a-tá tús an uirsgeoil— a ndán do ghéirreandoibh Guill cládh do chéimeannoibh Cumhuill. D'aithle an chatha do chor air Cumhall dá éis nír fhágoibh, bláth na saorshlat ó Bhóinn Bhreadh, acht aonmhac dar chóir creideamh. Ní raibhe dísle ag duine d'éis Chumhoill d'Fhionn Almhuine, craobh raichéillidh ón Bhóinn bhinn, flaithfhéinnidh do fhóir Éirind. Fios a eachtra as aithnidh damh; rug Bodhmhonn dh'éis a athar an leanbh lé idir bhonnoibh beann, gur fholuidh é ós íseall. A ndiamhroibh a n-ochtoibh all dá chaomhna do bhí Bodhmhand ón ghlionn fholuidh go ar-oile do fhoghoin d'Fhionn Almhoine. D'eagla aitheanta—as dál dearbh— beart allmhurdha fan óigleanbh do chuir a bhuime Bodhmhann ler luigh uirre d'anbhforlann. Le huamhan a daltáin dil fead aonuaire dá haimsir ní thug faill a mac Mhuirne, slat nar chaill a comairghe. Mar sin dí ó ghlionn do ghlionn gá dhíothludh ar fhud Éirionn, géag cubhra do-chuaidh ós fhiodh nó go bhfuair umhla ar éigean. Éirgheas in flaithfhéinnidh Fionn dá éis so dh'aindeoin Éirionn, dá bhfuair rímheirgi bheann mBreagh geall díbheirge fa dheireadh. Dob éigean dó teacht fa a thoil; tug Goll a n-íoc a athor a bhreath féin dó fa dheireadh; ag só in céim do cúitigheadh. Gá dám ris acht ráinig Fionn cuid a shean d'inis Éiriond; críoch a oirbhearta as sé sin an té as oirrdhearca ag eolchaibh. Do fágbhudh eighre ó nEadhra 'n-a ógmhacaomh oireaghdha mar do fágbhadh a fáidh Fionn ag clár fhádghlan na hÉirionn. Do nós Find d'éis a athor ní fríth—gá mó mearachadh?— neach san tírse cloinne Céin do-rinde dísle dhoiséin. Do éiridh d'aindeoin gach fhir; ar ó nEadhra do imthigh dála flatha na Féine, brágha chatha Choirrshléibhe. Do éiridh an donn daithgheal le hiomud a ionnsaightheadh 's le méd oirbhirt Í Eadhra, an ghéag oirrdheirc fhíneamhna. 'N-a chédarmoibh ar ndol dó nír leig uaidh uiread aonbhó, an chraobh tharoidh ó thoigh Tháil, gan bhoin 'n-a haghoidh d'fhagháil. Goin san ghoin is creach san chreich gur chuir an iomáin d'éinleith —nír bhean a ghníomh re gníomh tais!— do-níodh ag díon a dhúthchais. Feadh Luighne na learg nuadhonn mór do fuilngeadh d'éadtualong Cormac ar cách suil do chinn, bláth na ndonnshlat a Duibhlinn. Do bhíodh thrá—fa tuar docra!— gan fhleidh gan cheol codolta acht sriobh caol a ngabhloibh gleann, craobh do tharrngair an Táilgeann. Do bhíoth gur éirigh d'fhoghoil lámh aige as an aradhuin, 's lámh 'n-a armoibh uair oile ag faghluidh Chuain Challroidhe. Rí Luighne na gcuach gcorcra do bhíoth faoi feadh codulta folt donnghlúineach dan dual toil gormlúireach fhuar mar iomghaidh. A cheannaghart gach n-oidhche dob í an cheinnbheart chlochfhoirfe; ar a cholbha dho chuireadh an t-omhna nar hionnsoighiodh. Do bhíoth idir bheannoibh sliabh ó Challroidhe go Coirrshliabh, súil re a dheirbhfhine dho dhíon, ceinnbhile dh'úir na n-airdríocch. Triath Luighne na dtoirbheart dtrom, mór fhuair Ó hEadhra dh'fhorlonn fa chlár mín na magh sreaphghlas gur ghabh tír is tighearnas. Bruit chorcorrdha agus cuirn óir, fíon is ceol—ní cúis dobróin!— ar faghoil, gérbh fhada dhó, aga i n-aghoidh a andró. Gnáth aigi a n-íoc a fhorloinn 'n-a chuirt fhionnbhláith iobhardhuinn, gruadh nár do fógradh le Fionn, gáir ógbhadh is fuaim fithchioll. Luach a easaonta dhó ag dol gnáth 'n-a thigh bráighde biodhbhadh, múr fonnbhán na bhfeadh gcubhra, is tromdhámh fhear n-ealadhna. Eighri Céin nar char cionta fuair sé ar son a oirbhearta aoibhmos fa mhian a mheanma san chaoimhlios fhial oireaghdha. Ní tugadh bhós—ní bréag sin— a chuid d'aoibhneas fhóid Fhionntoin, críoch na sriobh ngoirmealtach nglan, acht d'fhior oirbheartach uasal. D'iath Banbha na mbord n-oirrdhearc mór fhuair do bhrígh bhuanoirbheart fa chrích ngloin na mbraoinlios mbláth a thoil d'aoibhneas is d'iomrádh. Tar churadhoibh fhuinn Earca tug iomad a oirbhearta, ré iomlán ó thoigh an Trír, iomrádh ar Choin in Chleitín. Ó Chonn Céadchathach tar ceart fuair leath Éiriond a hoirbheart le neart deorudh go fiadh bhFáil ar dtriall d'Eoghan ón Easbáinn. Murchadh mhac Briain—ní beart nár!— fuair as a oirbheart iomrádh, na hórchroinn fa gloine gníomh, tar mórchloinn oili in airdríogh. Branán coimhghe chláir Lughaidh Cú Rí fa rí dh'Iarmhumhain, ceann an tsluaigh dob iomlán iocht, fuair iomrádh as a oirbheart. A Magh Tuireadh—taom oirrdhearc— cian uadh do dhruim deaghoirbheart —báidh linn a gcur fa chomhthaibh— do chinn Lugh ar Lochlonnchaibh. Dá nós súd—ní saobh in reacht— fuair tusa inmhe a hoirbheart, a bhláth craobh Thighe an Teampla, a bhile saor soidheargtha. Dá bhfaghtha a bhfuarudar sin ní thiobhartha, a thuir Uisnicch, geall ar oirbheart d'aon oile, a ghoirmdhearc shaor hseabhcoidhe. Ní dóith d'aonduini hoighriocht; ní déntar ód dheaghoirbheart dóith chogoidh do chloinn Eadhra, a chroinn abaidh fhíneamhna. Tugsad cách—ní claon in reacht! — geall ar uaisle 's ar oirbheart doit, a chéile cláir Eamhna; cóir na tréidhe tighearna. Táinig dhíot díon do shleachta; fuair tusa a hucht t'oirbhearta mar nar fhaláir, a bharr Breadh, anáir Ghall agos Gaoidheal. Sí fad mhaoroibh, a mheic Céin, críoch Luighne na magh mínréidh, a ghéag thoroidh ón Bhaoil bhuig, a cobhair dod thaoibh thánuig. Bíodh Peadar eadrom is sibh laithe in bhrátha, a rí in ríchigh; cneadh ad chígh gidh doilidh dhoid bhur n-oighidh as trínn tánoig. A mheic Gráinne, a ghruaidh mar shuibh, nach marann tú, a thuir Aolmhuigh, uch mun-uar is fáth urchra truagh sa chách an comhorrtha. Teisd inghine Maoil Mhuire béim dhí ní fhuair aonduini; sí do chléir ní dóidh dhearoidh dá méin as cóir creideamhoin. Lorg a sleachta lé leantoir; fuair teisd as a toirbheartoibh, bean do-chóidh tar crú Suibhne; clú cáigh ar a comairghe. Ní ceiltear maoine Máire, 's í fa thoil gach thromdháimhe; a daghshamhoil as sí soin, as baramhuil í d'Eimhir. Blagh 'n-a áit aice ag anmoin, téid sé uile dh'ollamhnoibh, cuid dá crodh rú ní rannfa; cor a clú 's dá comharrtha.Táinig san

IX An Fearghal Óg Céadna .cc.

Sona sin, a chlanda Cuind; a-tá oirbhsi a gclár Criomhthoinn, fon solus na ngéigfhiodh ngeal sonus nach éidir d'áireamh. Sona dhaoibh mar táid thalloin, a chlanda Cuinn chréachtlannoigh, sluagh ríoMhumhan ag roinn ribh, croinn dob fhíorumhal d'éigsibh. Nach cuid dá bhur sonus sin? táinig Tadhg ma Céin chugaibh a hIarmhumhain na séd sean, gég ó ghrianbhrodhoibh Gaoidheal. Ó bhur ngaol re Tadhg Teamhra, a shíol gCuinn chláir sheinEamhna, nír fhéd líne ridhe ruibh fa ríghe thighe Tuathuil. Tadhg mhac Céin an chúil sgathoigh Sadhbh inghean Chuinn Chéadchathuigh a sheanmháthair as sí sin, rí ó eangráthaibh Uisnigh. Táinig Tadhg do thaoibh a ghaoil ó thuathaibh Caisil chollchlaoin a-niar go Cormac Cláire dondshlat ó iadh fhiondMháidhi. As sé Tadhg mhac Céin do chuir fa cheann saoirmheic Airt éachdoigh coróin ríogh fionnmhoighe Fáil; díor an ionnmhuine dh'admháil. Ar son Chormaic cian ó shoin tug seacht n-éachdchatha dh'Ultoibh Tadhg mhac Céin, tuir na Teamhra, slat réidh ó mhuigh mhínLeamhna. A shé meic dég—dearbh in dáil— 's na trí Fearghois—feidmh neamhnáir— dáibh gá haird i narbh eagal le láimh Thaidhg gur thuiteadar. Leis do cuireadh—céim bloidhe— cath Crionna ar chloinn Rudhroidhi ar sgáth rígheidhre beann mBreagh, ceann sírsheilbhe na sindsear. Do iar diombudh fhola hÍr, do-rinne Tadhg slios seingmhín, críoch gnéshlim na ngormshlat ngeal, Cormac ós Éirinn d'oirneadh. A námha riamh roimhe sin sona do mhac Airt Éinfhir Tadhg dá oirneadh ós iath Fáil triath nar toirneadh a tteagmháil. Dá chéile ón lósoin a-lle fine Chuinn 's an chlann Chéinse fa chrích móir bhformadaigh bhFáil dóigh gor chonnmhadair combáigh. Síol gCéin dá chomhartha sin do an cuid díbh go deimhin ón Mháigh goirmghil duind dathaigh fa oighribh Cuinn Chéadchathaigh. A rogha féin d'éis fhuirigh do mhínLeith Chuinn chraobhdhuilligh do thuill síol catharrdha Céin; díon dá n-atharrdha iaidséin. Dlighidh síol gCuinn chosnas troid —go deimhin as dó a-támoid— ealbha na laochlann leaphar, saorchlann Eadhra dh'uaisleaghadh. Mó as daor do tuilleadh le Tadhg ó shíol Airt na n-each mbeannard, damhna ríogh mhoighe Mumhan, a shíol uile dh'ardughadh. Síol gCuinn na gcraoisioch bhfoirfi ua Taidhg Cormac créachdghoirthi, mun sédachadh um Bóinn mBreadh a mhédachadh dóibh dlighthear. As beithti dhóibh—dia do bhágh!— dá eagla nó dá fhíorghrádh ar tí uaislighthe fhir Bhreadh na guaisbheithre ó thigh Thailltean. Muna chonnmhoid clann Fhéilim báidh Taidhg dá bhais bhláithmhéirsheing a gcrích ghéiggil chuirmthigh Chuinn tuillfidh ar éigin urruim. Le sníomh colg, le corcradh ga, maith as aithnidh d'Ó Eadhra, tamhun cubhra ón ghormMáigh ghil umhla dh'fhodhbháil ar éigin. Tuilleadh umhlucht amhluidh sin; meinig do chuir lúib luaimhnigh buachoil leargmhoighe bruaigh Bhreagh tre dheargdhoire chruaidh caoilshleadh. Frais d'armoibh fa áit a shean iomdha caithghleo nar caitheadh ó Mhuaidh go sédphort Sionna re héchdchorp í Oiliolla. Sochar gan dochor ní dú; meinig do dhoirt a dhonnchrú, críoch bláth na dtiormdhoiri tte ar sgáth liondmhoighe Luighne. 'N-a lúirigh do loigheadh sin, meinig do chleacht ól eighridh agas cruaidhshneachta dá chorp agos fuairleabtha gan adhart. Do-rinne Ó hEadhra ar éigin críoch Luighne in chláir chaoimhghéiggil díon a shíothmhuighe mar sin, fíocruinne na ngníomh ngaisgidh. Nír fhéach d'imshníomh ná d'ól sreabh, nír fhéch anbhuain ná dh'éigean, cian do bhíoth a mbothaibh slat, a chríoch gur chothaigh Cormac. Do shíol gCuinn dá gcreidiogh soin nach ffuigheadh uatha a hurdoil do bhíoth ar cuimhne ag Cormac, críoch Luighne na leabharshlat. Olc do-rinde cineadh Cuinn buain re himlibh a fhearuinn; dá dhonnghlaic nar dháigh chogoidh; báidh Chormaic nír chonnmhaduir. Do cheangoil Cormac ó Cuind —dá aicme ní hiul leathtruim— báidh go bráth re caoimhchloinn Chéin, na saorchroinn ó ráth ríNéill. Ón deighrigh dá dhearbhudh sin fuair Tadhg mhac Céin cuid chrandchoir don chrích mhínghil um Bóinn mBreadh; dá sgríbhnibh as cóir creideamh. Siobhul a eich re headh laoi tug Cormac d'Éirinn fhéarnaoi don ré thuraidh Tadhgmhac Céin, ardshlat ón Mhumhoin mhínréigh. A chongnumh féin feadh a ré tug Tadhg—ní hiul gan fhínné— tar chách do Chormac dhá chionn, donnghlac ar nar ghnáth géibhionn A ndiaigh a bháis—ní bréag sin— fa chur re síol Airt Éinfhir tug fógra choidhche dá chloinn fa Fhódla gcoirmthe gCriomhthoinn. Feirde síol gCuinn a chobhair, gríobh an aignidh éachtghonoigh; do rígh Luighne an tráigh thaisghil as cóir cuimhne an chadaighsin. Do shíol gCuinn ní ceilte a bháidh congnamh Í Eadhra d'fhagháil; as feirde Éire uile, céile leirge Liathmhuine. As fiu a eineach 's a oirbheart as iomad a uasailbheart nach cóir gaolbháidh dh'éra air, an rélla ón chaolMháidh chréchdoigh. Feirde an fine gá bhfoil báidh re a ghruaidh ndrithleannoigh ndonnbháin, bláth glainchleath muighe Meadhbha ruire caithmheach claoinTeamhra. Beithir chréchduch chleas ngoile, éigne eiteadh n-órrdhoidhe ó shruth úr míonchaol Máidhe, ríochraobh dh'úr na hEasbáinne. Géag do choillidh chnuic Áine, damh dh'ealbhaidh fhóid fhionnGháille, bláth na bhfeadh ó leirg Luimnigh nar ghabh fheirg fa athchoinghidh. Cormac sgáthán gach sgoile, slat abhla chnuais chubhroidhe d'fhiodhbhaidh Fhéile is eang Luighne, don fhéile as ceann comuirghe. Gnáth leis ag díol dámh ndoiligh, le hiomad a fhíoroinigh, éd ar Caiteilín do chor, gég dhaighceiníl na ndeorudh. Achd re heineach Í Eadhra Caiteilín cruth soidhealbha, géis ón Bhúill chuirmthe chleithghil, tnúidh uirrthe ní hairighthir. Deirdre na tíre thalluin, Eimhear fhréimhe Raghallaigh, inghion Toirrdhiolbhaigh, glac geal slat do ghoirmfhiodhbhoidh Ghaoidheal. Mór Mhumhan a fréimhe féin, fagháil a deargtha ó daoirchléir dá gruaidh ní gar a-nosa; an bladh fhuair ní hurosa. Mág Aonghusa nar ér mhe, truadh don bhás a bhuain dínne, gég do-chuaidh tar chrú Rosa; an clú fhuair ní hurusa. Fa bhás Cuinn dreach nar donnadh mór ríoghan as ríoghollamh mór n-oireacht do bhuail bhosa; toigheacht uaidh ní hurusa. Saoradh m'anma d'éis mo bháis go dtí do Pheadur príomhfháidh 's do Mhuire is don chíoch corcra; ríomh mh'uilcse ní hurusa.Sona sin

 X An Fearghal C.na cct

As fiacha ar neach an ní gheallas; gealladh daingean—dia do bhuaidh! — lámh as treisi ar fhud gach fheadhma, tug meisi d'Ó Eadhra uaim. Do gheallus laoidh 'n-a laoidh cumuinn, craobh do lubhghort leasa Floinn, dom laodh dil, do Chormac Cabha, glanshlat do dhligh ragha is roinn. Cuige do chomhall mo gheallta, géag thoroidh as truime bláth, fear nar iarr acht a n-ágh urruim, triall lem dhán comuinn tar chách. A theachtoire théid go Cormac, dá chneas lúthmhar lingeas tóir, fear do thabhoigh go hég m'annsa, tabhair an tréd rannsa róinn. Iomdha romham san raon díreach le druing dheaghrann dan dual toil ón trian teas go Cormac Cláire, donnshlat ó Eas Mháighe a-moigh. Beir ón Mhumhain na múr ndaithgheal an drong rann do-rinne mé go bile Gréag tar gach Gaoidhiol; séad fine na n-aoigheadh é. Maith a chumann, caomh a aigneadh, aoibhinn doidse dol 'n-a cheand, fear nar aomh béim ar a bhiodhbhaidh, craobh réidh don fhiodhbhaidh as fhearr. Ní tuirsioch doit dol go Cormac; cuirfidh mo chéili, creid uaim, —laoidh nó duan ní háil a n-aisgidh— ad láimh luach bhur n-aisdir uaidh. Síos go seolchrann sleachta hEadhra ní haithreach dhoit dul ar séad; laoidh riamh ná aonrann a n-aisgidh nír iarr saorbharr gaisgidh Ghréag. Dom chéile ar gcluinsin na rannsa reac uaim ris, is ní rádh clé, mo bheith a ngioll ag géig Thaoidhean, 's nar thréig sinn ar aoinfhear é. Cóir do ghrádhoigheas géag Mháighe; minic fhuaras san trian tuaidh a ghrádh, a uille ar cúl comhóil, a rún uile, a onóir, uaidh. Gan fháth ní thugus toil doiséin; a ndiaigh na tarbha téid an grádh; fuaras uaidhe a each 's a eirreadh, an chleath nuaidhe neimhmion nár. A-tá sind ar son ar gceannoigh ag Cormac ó chroidhe thé budh buan go héag an toil tuilltir; ó shin as dá mhuindtir mhé. Beith ag Cormac na gcolg ngreanta, gruaidh loinneardha dar las gríos, do neach dom thréad ní toil mheallta, géag ó Thoigh an Teampla thíos. Cormac Ó hEadhra ucht solus, seabhac éachtach na n-each mbras, nír thuill diomdha um dháil a mhaoineadh iomdha idh na n-aoidheadh as. Do lean Máire mhéin na gcraobhsoin, na craobha ór chin ciabh na lúb; meinig ag cách a clú ar cuimhne, as gnáth le crú Suibhne sútt. Na croinn fhíneamhna ór fhás Máire, 'n-a maoinibh ní mór a gcás, do mhéadoigh sí a ccéim re chéile, sí do réir a fréimhe ag fás. Doirseoir Dé ná diultadh mheisi; míorbhul bhuan ar nach bíodh glas síodh biodhbhadh san Róimh do-ríne; ní hiongnadh dóidh fhíre as. Adhbhar bróin a bheith fan gcomhraidh, Conn Aolmhuighe na n-each mbras; ní ghabhadh sin séad ó aoinfhear, géag do chin ó Ghaoidhiol Glas. As fiacha ar neach.

XI An Fearghul Céadna cc

Grádh mo chroidheisi Cormuc, rí Luighne na leapharghlac, slat chraobhnár d'óigfhiodh na n-Art, mh'aonghrádh dho chóigeadh Connacht. Tugas grádh chon dá cuaini dá ghruaidh ghairthi ghríosnuaidhi, ré lán fa bhfeacthar an fiodh, nó grádh ealtan dá hinbhear. Tugas grádh eoin dá énoibh dá bhais tseada tseingmhéraigh— do mhuin toile a-tám dá thaobh— nó grádh oighi dá hóglaodh. Nír charus é gan fhachoin Ó hEadhra in fhuilt fhionnsgothoigh; tearc a aithghein do chloind Chéin, dá aithribh nír thoill toibhéim. Ní thiocfa ní tháinig riamh, a gcrích Chuinn na gcoll mbairrfhiar, gég tharuidh nar mhuidh mionna, a samhoil d'fhuil Oiliolla. Ar uiread righe ris féin ní chuala a aithghein ainnséin, fonn trághfhoirfe na tTrí bhFear, rí sároighthe na sinnsear. Ó hEadhra Buidhe, bas dil, fáth mo ghráidh dá ghruaidh chrithrigh —bíd do hsíor ag cleith Chabha fíon is eich is ealagha. Ar sdéduibh uaisle, ar eallach, gnáth leis dán do dheighceannach, 's fíon do dhaoircheannach mar dhigh, gríobh ó chaoimhtheallach Caisil. Cormac mhac Céin, cúl failgheach, triath éachtach na n-oghoinbhreath dreach craobhghoirthe ar nar chinn lámh, sinn taobhshnoighthe dá thromghrádh. Ar feadh Luighne na learg ndonn, toibhéim uirre ní fhaghann, earla fiar na gcleath gceiníl, neach nach cian ó Chaiteilín. Nír thuill ó ollamhnoibh fheirg; nocha raibhe ó aois óigleinb a n-aghoidh duine le dán, do thabhaigh uile a n-énghrádh. Ceand einigh innsi Logha Mág Aonghusa mh'fhíorchara, líonta a-nú dá thoil a-tám a-tú ar n-am ghoin dá ghéarghrádh. Grádh mo chroidheisi.

 XII Irial O hUiginn .cc.

Ceanglam re chéile, a Chormuic, a bhaisghil réidh ro-ordhruic; riamh, a ghruadh ghlainleaphur ghrinn, buan gach daingneaghadh díthchill. A ríoghfhlaith Thighe in Teampla, ceanglam cunnradh neamhmeallta; bíom ar-aon go hurrlamh air ná haomh acht condramh cosmhail. Re feadh ar mbeatha, a bhas tseang, ar cconnradh ní heacht aithghearr, ceanglam ar-aon leath ar leath, a dhreach shaor neamhghann náireach. Nír mealludh tusa, a ghruaidh ghlan, ag so dhoit do dhíol d'ollamh, deimhin liom nar mealladh mé, sionn ar gceangal re chéile. Budh leat díoghrais mo dhána tar chách, a chruth seangmhálla; a bhruinne seang, ní saoire leam h'uille agas th'iolmhaoine. Ná bíodh, a leomhain Luighne, rún cogair ná comhairle, a-tá dod dheirc romhoill rinn, ar ceilt oroind at indtintt. Mar sin cheangloim mo chondradh riot go daingean deaghurrlamh; buan a chlú dod chéibh ttaissi as tú féin ar bhfiaghnoisi. Am dhiaigh bhudh anáir dh'ollamh an cunnradh do cheanglomar, ag fine Chéin budh cuimhneach, a bhile réidh ríoMhuimhneach. D'éis gach thimchill dá ttug sind idir Alboin is Éirind béin fad mhíonbhois as mithidh ler ndíoghrais féin fillfithir. A mheic Úna, a ucht solus, gé bheith oirn 'n-a fholtonus leat tol mo chroidhe, a Chormoic, a bhile glan gégorrdhruic. Clár Luighne acht a loighead duit caith is cosoin, a Chormuic— tuig nach cleathrámh ar chan mé— 's ná han ar leathchlár Luighne. Maicne Chéin toir agas tiar —moluim dhóibh 's ní dímhiadh tú dho thuill mar dhleaghar duit— treabhadh fad chuing, a Chormuic. Fuil ríoChuinn na mbronntadh mbog is fuil Mhodha náir Nuadhad do teilgeadh fa thaobh th'aighthe, a chraobh dheirggeal duphghairthe. Ní fríth dh'easbhoigh Í Eadhra céim do thréidhibh tighearna feidhm nar dearbhudh leath ar leath do dheilbh dh'eangnamh is d'eineach. Meadh Chormaic a ttráth troda mílidh do chloinn Chearmada, nó mac mearghlan Modha Néid nó eangnamh Logha a leithéid. Ó tá Luighne ar láimh Chormuic fríth lé liaigh a hothorluit, tarrla ar láimh a leadha a luibh, cóir a cneadha do chabhuir. Re mac Céin ceingeoloidh mé chundradh gan chead a sgaoilte; bíodh ar searc rer-oile and, ar n-eachd ó chroidhe ceanglam. Tréighe ríomhná a méin Mháire d'einioch agas d'fhíornáire ar bladh 'n-a huchd do hanadh le lucht ban do bhreathnaghadh. Suas go hinghin Mhaoil Mhuire dá n-áirmhinn go haonduine —a clú a gcuimhne dho cuireadh— crú Suibhne nír sáruigheadh. Do chin Máire ar mhodhaibh ban, céim mall is beagán briathar fuairsi modha do mhebhuir d'uaisle fhola is d'airrgheanuibh. A Eoin Baisde, beir mheisi libh fa thásg an tigheissi; badh réigh mh'fhala san tigh thall ribh, a chara, dhá gceanglam. Ceanglam

 XIII An t-Irial Céadna Ó hUiginn .cc.

Creach ag Luighne ó Leith Mhodha cuimhne ar an chreichsi cheana, creach ríogh as mhó ar íbh Modha, rogha a ngníomh dhó fa deara. Creach dh'iath Luighdheach do lámhoigh; Luighne leantar a n-iaroinn, trom an bhreath ar iadh n-Éimhir; déinimh chreach riamh 's dá riaghuil. An bhfuil dídean a ndligheadh ri creich ón mhuighsin Mhumhan? sí dhíonn do bhreith nír beanudh, dleaghar díon ar chreich churadh. Fine Céin an chreach luaidhim, a gcéin ag teacht tar tóruinn; ar luidh d'fhoirind ar aoineing maoidhim d'fhuil Oilill Óluim. Do bhreith Chairthe is a cluinsin, leibh, a Chaisil, an chreachsin, do chreach do-chí san orsain, an breath chosmhoil í at easbhoigh. Creach ríogh ar chuimhne cluintear, do dhíoth Muimhneach ní moltor, Luighne do-chím gur chiontoigh, tiocfaidh trínn cuimhne ar Chorcaibh. Tóir ó Thráidh Lí 'n-a leanmhoin gurbh áil cóir ón chrích Luighnigh creach shluaigh 's a fios gá foghlaidh connmhoidh Muaidh ó lios Luimnigh. Siad a gcéin d'anmhain uaidhe do ghlanMhogh Néid ní náire; mas sé as toil dar gcloinn Chéinne ní boing bhéime ar mhoigh Mháidhe. Do Chormac dh'aithle a n-umhla, flaithbhile as oirdhearc n-anma, ar ghairm ríogh do fhréimh Eadhra meanma réigh ag síol Sadhbha. Ró teasda ar eachtra uadha dá measdar ní meath dála; sgaoilidh dámh fa iadh Úna, lán súla riamh gá rádha. Ní gan fháth fhuair a n-umhla ó chách a n-uair an fheadhma; leis a mbeirn do bhí a bhiodhbha diongna in ní dh'fheidhm Í Eadhra. Ríoghfhlaith re roinntear maoine dá díothludh ar bhoing mbéime, maith fa roinn acht roinn tíre, flaith fíre dhar ccloinn Chéinne. Ealta hseabhuc dh'fhuil Eadhra cuingidh le mbeantar biodhbha fáth narbh áil síodh na Samhna tarrla dháibh díol a ndiomgha. Cormac re hucht gach aoinfhir fa chonfadh a ngort ghábhaidh dá féin as am dá fhéaghadh, dénadh clann Chéin ar chánoigh. Tadhg mhac Céin re cairt chloidhimh dá sdair as déanta deimhin gur dhearbh sé sén a chinidh; sgél dlighidh é dhá oighir. Lámh tharrla ós fheidhm gach aoinfhir Tadhg a mbeirn nó gur bhuadhaigh; tig le tréan ó iadh n-Éimhir triall dar éiridh séan sluaghaidh. Tadhg ar fhoghoil re n-ógoibh sbairn 'n-a n-aghaidh narbh fhéidir, budh thuaidh ar dtriall an óigir trian cóigidh fhuair ar éigin. Fuair dhá shíol sochor suthoin, foda bríogh a n-a bhreathaibh; tiad ós aird ar dtriall tochoir sochair Thaidhg ar iadh n-Eachaidh. Dual dá shíol cách fa a chomhaidh, gach críoch fa chánaidh cuiridh; mór n-aird do iadh 'n-a aghaidh d'fhaghail Taidhg ar fiadh bhfuinidh. Nír chuir suirghe ar cheand gcumuinn tuir Luighne re léim glaineang, mac Céin 's dá fhiadhach dh'fhearann gealfhonn réidh grianach Gaileang. Gnáth airrghi ríogh 'n-a ríoghfhuil, síol an Taidhgsi 's dá ttréidhibh, maicne fa dhíol do dheoraibh síol leomhain d'aicmi Éimhir. Sé dá mheas le mac Úna meadh chosmhoil mar do-chuala; lorg Taidhg ar ghníomh do-ghébha sgéla ríogh ós aird uadha. Beith dána a deaghbhloidh dlighidh Ó hEadhra tar chách cuiridh, teisd cháigh ós aird do fhoiligh oighir Taidhg re ndáimh nduiligh. Gasroidh órbh anta a n-iorghoil fa Thadhg don mhacraidh Mhuimhnigh; sgéla a theasd libh dhá leanmhain dearbhaidh sibh, a fhleasg Luimnigh. Ró teisde ar ndul a ndaoirsi nach roichid cur red chéimsi, do chlú dá gcora i n-uaisle fuairsi rogha ón chrú Chéinse. Do shirthe ag rochtain rompa, a Osgair Thighe an Teampla, lór uaibh ar chách mar chionnta buain iompa a ttráth na teannta. Toil ag fear linn nach ludha do shreibh mhir fa mhadh Modha sé ón teas n-a thráigh thana Eas Dara ios táin dá thogha. Tug fáidh aithne ar a airghibh, tairthe fa thráidh gach innbhir searg an chuain 's an ghoil gheamhroidh; dearbhaidh soin Muaidh 'n-a minshreibh. An ríoghfhuil ó mhuidh Mhumhan, gá bhfuil ríoghdhacht 'n-a roghar, sealbh in chlú dá druim dleaghar bearar crú Cuinn 'n-a gcomhar. As fiu a ndáilid ó dheaghthoil clú 'n-a gcároid nach cuirthir, téid a mhéin re muir ttorchoir; fuil Dhonnchaidh a gcéill cuirfidh. Cách ag tnúdh le díol dáimhi nír shín a gclú re chéile; téid an clú dháibh a ndaoire daoine láimh ler gcrú Céinne. Fiodh dar lia bile is barrshlat tearc triath dá ttig a thromlot, muna guais Goill dá n-iomlat, coill fhionnshlat chnuais fa Chormac. Arm cruaidh neimhmeirbh an naomhchroch uaimh Ifrinn nó gur fhírchreach, sleadh do bhí ad chíoch mar chaomhthach; saothruch fríth, a rí, an ríchreach. Creach ag Luighne.

 XIV An t-Irial Céadna Mhac Aonghusa Í Uiginn .cc.

Ag so chugad, a Chormuic, drud le fasgadh fochanbhruit; roimhe ad cheann do-chuaidh meise, bhudh fearr an uair eileisi Asam tuirsioch aniudh. Ag so mhé dhuit, a dhreach ghlan, gabh rinn a-rís mar ollamh lámh a láimh is cneas re cneas; gan teas ní cóir an cairdeas. Córuide réidhioghadh rind —ní hé a-bháin, a bhas tséghoinn— neach nach ordhruic gan ollamh, a Chormuic, do-chualamar. Gidh maith damhsa, a dhreach mhálla, do bhronnta is barr th'anára, feirde thú ollamh agoibh, a chnú ollamh fhíorabuigh. A ghnúis ríomhálla, a rosg mall, cubhoigh ribhsi é dh'fhulang dá mbeath ainmhéin at ollamh, a dhreach glainréidh, gan athollamh. Rí Midhe agus Mac Coise —sgél foirfe go bhfiadhnoisi— tiad, a Chormoic, ó chéile, dob ordhruic a n-aimhréighe. Dob é a-rís críoch a gcogoidh a ndíoghrais go ndeachodair Maoil Eachloind ios a ollamh; ní leathroind ar labhromar. Do bhí Fíthiol fada a bhfeirg le Cormac mac Airt airmdheirg; do-ní a mheanma do mheasgadh rí Teamhra do thréigeasdar. Ar an ollamh as sé a bhrígh, do-chuaidh iarruidh ón airdrígh; síodh cheandoigh ór mhaith meanma do cheannoigh flaith finnTeamhra. Giolla Brighde ó Bhaile Í Néill fa fheirg go Cruachoin gclaidhréigh gor bronnadh réir tar riaghoil d'ollamh í Néill Naoighialloigh. Murchadh mac Briain eacht oile 's Mac Liag lán do chorroighe tugsad annsacht darr-oile gan fhallsacht 'n-a n-ionmhoine. Ní bhiam réidh red rosg rionnghlan a gcaidreamh ná a gceiliobhradh go bhfaghthar, a chleath Choradh, breath Chathfaidh ó Chonchobhar. Mar dho-rinne gach rí dhíobh ó a-tá tú ar airrcchibh innríogh, tú dhúinn bhus cuisle chroidhe cuirsi ar gcúl ar gcorroighe. Sé ar ghníomh do chor 'n-a chomhaidh gach rí dhíobh dhá ndubhromar dar leat do fhaomh Ó hEadhra; nír ghlac acht taom tighearna. Ríoghradh Éireann leath ar leath ler gceirdni ag iomchor ainbhreath; gár chóra dháibh iná doit? fam rádha as cóir, a Chormoic. Gabh meisi, a Mhuire, ar hionchuibh, a ghnúis dhiagha deighiomchuir, a chroidhe ar nach feas formod, a chneas lile leabharlag.Ag so chugad.

 XV An t-Irial Céadna Mac Aonghusa Í Uiginn .cc.

Cionnaim a-nois cia ar gcara a n-aimsir na heasbhadha dá mbeath mh'anocoil and each 'n-a hanshocair oram. Cia a-nos ó bhfuighinn an t-each idir chlár Luighne is Luimneach, ar meas tslóigh Ghaoidhiol is Ghall acht dóigh a haoinfhear agam. Go dol go síol Néill a-nonn —go dtí Dia dh'fhéachoin oram— bead feasda choidhche dom chois; toirnfe deasga mo dhíomois. Ar n-aonchara a-bháin a-bhus —ní thig duini gan dúthchus— gé leam ríoghradh Teamhra thall Ó hEadhra d'fhíorbhun accam. A Í Eadhra, aigneadh fial, a chroinn do mhórchoill Mhaicniadh, ná diult damh fan méidsi a-mháin, éisdsi agus gabh mo ghearáin. Ní héidir dhúinn dol a bhfad ag so mhé dom chois cugad, a ghnúis tsliommall ghairthi ghlan, fiondam haithne fat ollamh Do-bhér duit díol ar a hson fa molfoid cách do chonnradh; feirdi ar mbreath, a bhoisghil bhuig, nach each a n-aisgidh iarrmoid. Ní hadhnáir dhoidsi, a dhreach sheang, meas féin h'each agus h'inneall; biaidh gan easbhoigh a luach libh an t-eachsoin má luath láidir. Do-bhér uaim ar an eachsoin, ó tá orm d'uireasbhoigh, do bhreith ghealghruadh gan ghoradh, teannluagh a eich dh'adhmholadh. Do-ghéan dán díoghraiseach dhoit; mairfidh so choidhche, a Chormoic, dom chur suas, a chleath Chaisil, each as duas don díoghraissin. Girre ná sin saoghul h'eich buaini an laoidh 's ní mar leithbhreith; cóir iarruidh séad ar a son dá chéad bliaghoin do-bhéradh. Ní móide go mairfeadh heach a gcionn bhliadhna, a bhláth Muimhneach; ós dó a-tám, a ghruadh ghairthi, dán na suadh ní sochaimhthe. Dá dteagmhadh dhí dealg 'n-a cois ar a rioth do dhruim dhíomois creid dúnn, a dhreach mar lile, heach ar ccúl do cuirfidhe. Abuir riom, a rosg nuaidhe, beir an rogha is robhuaine, each dhuid agus deaghdhán damh; neamhnár do chuid don chondradh. Iomdha uaid go hÉimhear bhFionn do toghadh ar chlú a gcéimionn, dual dh'fhilidh athtogha ort, dlighidh deaghcara dúthracht. Gan dul a gcath dá chionnsa maith cheanchuim each Í Eadhra; fearr dá ghruadh gealmhálla grinn a luagh deaghdhána díchill. Maith an malartach mac Céin; clú ar mhaoinibh—gá mó deighcéim?— do gealladh dá ghnúis corcra, cúis nach mealladh malorta. Inghean Toirrdhealphoigh, taobh slim, bíodh liom ag déanumh díthchill; a taoibh as dolta dhisi mo laoidh mholta mhilisse. Mar sin mhéadoighthear an mhaith impidhe ríoghna ar ríoghfhlaith; ordhruic an dá chéim cheiníl, méin Chormuic ag Caiteilín. Bíoth liom ar leithsgél mo ghníomh Eoin Baisde, bráthair mh'airdríogh; do shíorthogha in eoil 'n-a am Eoin ar bhfíorchara fionnam.Fionnam.

 XVI Domhnall Óg Mhac Aodha Meic Dhomhnoll Chaim Í Uiginn .cc.

Frémh na fíoruaisle fuil Chéin, ní cuid don fhíoruaisle fhuair; cia in fhuil—agus féaghadh féin— ar fhuil Chéin do-bhéarudh buaidh? Geall ó uaisle adhbha hÍr tarrla ar a nduasaibh do dháil; ní bhí acht trom a bhfileadh féin ag ciniodh Chéin ar fonn bhFáil. Láimh re tráigh ar gcor a chuart do-chóidh ar nbloghadh a bhárc; d'uaisle an anma fhuair ós écht do hslécht don uaidh tharrla a ttrácht. Échta ríogh ios ceana cáigh díol a n-éarca dleaghar dhóibh; iomdha biodhbha ag ciniodh Céin, a dtiomna ghéill ighiodh n-óir. Tréd féinniodh dan fuilngeach rí, ní fhuilngid ar n-éirghe laoi do luaighil Í Eadhra é; do bhuaidhir sé a meanma ar mnaoi. Meic ríogh ar a rádha féin ag díol a chána gan chóir; fios fiach í Oirill mar fhuair do-chuaidh triath ós fhoirind óir. Líon troda um Chormac a ccuan nar obtha dh'fhoghluidh re n-ádh, do bhí ar ógaibh na gcleath ccaol saor do thógoibh teach ós trágh. Líon ádha in mhílidh ón Mhuaidh ní bhí a námha dílios dóibh; tír biodhbhudh do chineadh Chéin ag ionnramh ghéill igheadh n-óir. Slat do lubhghort Thealcha Té, mac Úna nach doirbh fa draoi, rí dhar chuibhghe treabh Dhá Thí, ní hí Luighne a mheadh dho mhnaoi. Géill fhoghloidh ag dol 'n-a dháil tar Éirne ag torchor ghleoidh; leabhair fhoirfe chinidh Chéin d'fhilidh géill as coirche ceoil. Líon ádha fa oighir Céin, nach táinig go soighin sídh iomdha deighfhear dornchla óir; deiriodh slóigh tholcha a dtír. Ní fhúigfe fa oirear n-Ír cúirte gan doighir 'n-a dhiaigh; a-táid fiaghain fhoghla ar hféin géill ios fiaghoil Bhanbha Briain. Tug a chrích 's a oighre uadh, ar a dhíoth do-roighne rún; ní hé an síodh uile dho iarr giall ríogh dod ghuidhe ar a ghlún. D'éis a chríche d'fhoghoil uaibh, a dhícheall do chora a gcéill, foigse a shean dod ghabhloibh gaoil do mhaoidh fear adhbhair ar hféin. Fiu a dtarrla do dhochar a ndáimh nach gabhthar a gcomhaidh gcóir; lór féghadh filiodh ar hféin do théghudh géill igheadh n-óir. D'iarroidh fhírshreabh bhfoirfe bhfionn do líon cliachdha um ochtoibh all, buinne caol am bhonnaibh beann, raon 'n-a cheann ón choraidh chrann. Iomdha rí umhal dot fhéin budh díon do thuloigh an Trír; meic ríogh ag luidhe fad láimh, díon cáigh a ngach dhuine dhíbh. Feadh do dhiomdha um n-oirear n-Ír ní loighfeadh a bhfiodhbhaidh féin gérbh fhada fear adhbhair uaibh ar adhbhuidh fhuair nír bhean béim. Bró fhéinniodh narbh obthach n-áigh dá féaghoin nír dholta dhóibh, nír bheag do chor anma ar hféin, ar a son féin tarrla tóir. Omhan do dhonnadh fa dheoigh le bhfoghthar don ollamh uaibh; deargfoidh file agus fuil Chéin a bhfuil do mhéin ghile ad ghruaidh. Uatha ní tigthear le tóir do n-uagha le dtiltear tír; leig dod dheithfir ar fheadh n-áigh, beirthir ar dháil na sleadh sídh. Rí dá ndleaghair inis Ír do bhí a deabhaidh libhse a láimh; do shaoil giall na n-idheadh n-óir gur chóir dhá chineadh fiadh Fáil. A mheic Úna nar ér sgoil, a ndúthchus gé léigthear libh, cuirid sin a míne an mhuir, fir nar chuir fan ríghe ribh. An fhearthoin nach bhfaicthear fóibh do haithneadh ar thealchaibh túir; néll ceatha fan madh ós Mhuaidh do an 'n-a bhuaidh eatha ar úir. Feadh taisdil na sroth mun Sídh ní fhacoigh acht clocha cuaigh; d'éis tiomchoil na learg mun Léim ceard féin ní iomchair a bhfuair. Ioth a dtalamh, teas a ngréin, na tairthe ag meabhsain fan Muaidh; fiu ar chuir dho thoradh a dtír muir mhín do bhlodhadh a bruaigh. Ua Oiliolla in earrla naoi ní soigheaphtha in bhearna a mbí; fear fine dhon fholoidh é sé ag foghoil tighe Dhá Thí. D'éis a bhfoghla ar fionnmhuigh n-Ír gan adhbhar diomgha 'n-a ndeoigh gár bheag dh'ionnramh chean ó gCéin sreabh nach éir tar fiodhradh bhfeoir. Teacht a-niu le comhaidh gcóir fiu a cheart ar tholaigh in Trír; tabhairt theannál tre theagh tTáil náir do leannán na sleadh sídh. Croinn dhírghi—is doighirthe dhe— a sgríbhni ar tholaigh Dá Thí; sleadh chaol ler toghladh in Traoi le saor an chraoi omnadh í. Méin Chormuic 's gach dhuine dhíbh ar thoirbheart ndoiligh do dháil; iomdha orrudh cruidh do chléir d'fhuil Chéin ag donnadh re ndáimh. D'fhonn ágha ar fhéinnidh ó nDuach do éimhidh a chána ar chách; re héara nach bhfuair ó iath do-chuaidh triath ó nÉanna ar áth. Buighne cléire ag dol 'n-a dháil ag cor chuimhghe ar réidhi an raoin; beiridh do sgoil ar chloinn Chéin a-moigh féin nar thoill re a ttaoibh. Ar tteacht roimhe um cholbha cuain a gcoinne Cormuic do-chóidh do mhaoidh bean go raibhe a-réir ag faire ghéill na n-eadh n-óir. Oighre Céin nach donnfa draoi d'éis choimhghe tholchadh Dá Thí nírbh é a thráth dh'Ó Eadhra é sé re gcách san bhearna a mbí. Caor shlóigh nach bhfoghar gan fhíoch, nach taobh comha na gcóig n-iath, laoich dob ordhruic n-anma ar áth, ar sgáth Chormuic tharrla a dtriath. Géill fhaghludh le heighir Céin d'éis a fhaghla um oirear mBriain; iomdha bráighe a mbeirtigh sróill leigtheir le fóir Gháille ón ghliaidh. Síol gCéin as orrdhruic um ól —gá céim don oirbheart nar fhéagh? fir dhan tréidhe dámh do dhíol, ní nár dhá síol féine a bhfrémh. Béin ón ainnirmhín dob áil céim tar Chaiteilín do-chuaidh, suil fhuair file aithne a heoil, neoil ghairthe tre ghile an ghruaidh. Bean don fhréimh Raghollaigh riamh um réir daghollaimh gan díon, gé bheith sí a n-éigion bha n-iarr, nír léigiodh cliar dhí gan díol. Inghean Toirrdhealphaigh, taobh seang, ó a sgoithleaphraibh gach craobh chorr eala neamhdhoirche as bhláith barr, an mhall thláith dhealbhghoirthe dhonn. Bean le bronnadh fhailgheadh n-óir, ler haingheadh goradh a gruaidh a gceand chléire suil do-chóidh, geall ó mhnáibh a fréimhe fuair. Frémh.

 XVII Diarmoid Dall Mac in Fhir Léighinn .cc.

Fada re huaisle cland Chéin; a-táid re hathoidh n-imchéin ag cathochodh thiar is toir bha sgathachadh bhfial bhFionntoin. Ó dho chuirsead cath Crionna, leomhoin go gcruas gcoimhlionga, laoich fhromhtha ar nar cinneadh cath, nír filliodh orrtha i n-énrath. Gérbh iomdha cath is cogadh go fóill riamh a rabhadar, croinn ós fheadhoibh tholcha Táil, nír mheabhoidh orrtha i n-éancháil. A-tá cogadh nuaidhe a-niodh ar hsíol gCéin—cóir a mhaoidhiomh— nar iomchrodoir roimhe riamh fiondphobal mhoighe Maicniadh. A gclú gé do-chóidh a bhfad, as sé an cogadh nar chleachtsad, sluadh ogal céillidh connla, cogadh éinfhir ealadhna. Gin go ccoisgeadh clanda Cuind síol gCéin mheic Oilill Óluim, coisgfidh mé iad um aonur, siad re a ré gan robhaodhul. Do cuiriodh oroind, más fhíor, beagán d'fhuighlibh tre fhairbríogh do rádh re caithbhile ó gCéin; aithrighe dhob ál aindséin. Tarrla dhúinn 'n-a dheaghoidh sin bha cheand gcorma uair éigin bha dhán bhadh céillidh gcomhráidh glór bhar éirigh iomorbháidh. Do labhros, gér bhorb an bhreath, mar do bhí mh'indtinn uaibhreach, gan oirrim cháigh dá chéile re coindil Cláir Choirrshléibhe. Fine Chonoill is cland Néill, tairrngeartoigh Éiriond iaidséin, fir chumoind fa cruaidh gcogoidh, urroim uaim ní fhuarodair. Ní um gabh eagla rompa riamh, síol gConchobhoir, cland Uilliam, ná síol lond toirbheartoch Táil, drong fa hoirbheartach n-iomráidh. Síol na gColla gidh iad and, cland Charrthoigh chríche Frémhann, nó Gearaltoigh grádh gach fhir, deaghaltroimh na ndámh nduillidh. Cath oirbheartoch Aodha Finn do-ghéabhoind uathoibh uirrim, 's ó amhsoibh Éiriond uile, gasruidh mhéirsheang Mhaonmhuighe. Nír éisdios le hÓ nEadhra, bím teand ar gach dtighearna, fear do ghabh le cabhoir gcáigh cor 'n-a aghoidh dob éagcáir. Do-rinde mé is mac Úna troid dob fhachoin iomthnúdha far éirigh fearg na flatha dar cheard déinimh deaghratha. A-tá sind ó sin a-le a ngoil chogoidh re chéile; biaidh a-rís róinn gan ghábhodh grís as chóir do chombádhadh. Guais as mhó le clandoibh Céin gidh lán Leath Cuinn dá ccaithréim tachor ruind do rígh Luighne; bím fa chuing a ccomuirghe. Beith mar do bhámar roimhe réidh a haithle ar n-oirbheire; mó as fhondmhar in geall do ghlac, fearr an condrodh do Chormac. Muna mhaithe gríobh Gailiong damh a ndearnas d'uraidheall gidh fiu ar n-agra ar Ó nEadhra, ní bhiu ag tagra as tighearna. Dá ndearnoinn, mar nar dleacht damh trom ar oide na n-ándradh bím féin um fhaghail gun fhior, céim 'n-a aghoidh ní héidior. Gus a-niu as tráth dá thuigsin— dá gcreidiodh an Cormoicsin— a thoil gen go dtabhoir dhamh cor um aghoidh ní fhédfadh.Fada.

 XVIII Madhnus Óg Mhac Aodha Meic Dhomhnoill Chaim Í Uiginn .cc.

Beiriodh easaonta d'fhuil Chéin; d'easaonta ní fhuil 'n-a ndiaigh nach bí a ndíon 'n-a bhfoltoibh féin; síol gCéin ní gontoir a ngliaidh. Síol gCéin gan fhaloidh gan fhíoch gá réir nar thabhaigh dá ttriath? díol sein 'n-a ndearna dhá ndíoth do-gheiph síoth Í Eadhra dh'iath. Mór ndaoirchean ndoilidh 'n-a dhiaigh nar saoileadh do shoighin shídh, rí 'n-a cheann gan chabhair hslóigh, tóir as fhearr ler thabhoigh thír. Laoich ag géarughadh chleath gcaol gach treabh fa éanomhan uadh; do-rinne toil na tTrí tTriar an chliar do bhí ag goin a ghruadh. Fiu an aisgidh do chuir le cléir a ghoin a n-aisgidh nach bhfuair, díol a érca dh'ighibh óir do-chóidh dh'fhilidh échta uaidh. D'éis a échta um fhionnmhagh n-Ír dob iomdha déra gá ndáil; cuirid laoich ós línibh cuaigh maoith fa uaigh mhílidh ar mnáibh. Go cneadhoibh ní léigthear liaidh a n-éigean go mbearar buaidh; do dheithfir fheadhma ar fhuil Táil narbh áil goin Í Eadhra dh'uaim. Ní adoimh deaghdhath re ndáimh, ní casmhoil is Cormac féin; ag so a bhfoil gan adhnadh uaidh, goil a ngruaidh fhoghladh ní éir. Cáin ríogh gach talaimh dhar tháith mar dhíol a sgoltaibh a sgéith; do caoineadh uaidh an t-éacht laoich le bhfuair ghaoith dá chréacht a gcléith. Rí dob eighir ar iath n-Ír 'n-a gheimhil nó gur dhiall dáibh, go díol fhiach a fhileadh féin triath ag féin Lighean a láimh A gcumhoil ó othar fhuair a thochmharc le tuloigh mBriain; beith ba fhleigh an bhrogha ós Bhóinn do fhóir neimh a ghona ón ghliaidh. Mór n-eachtra nach adhbhur rúin ar Chormac fa cheantoibh cáigh sgeoil naoidhi dá gcleith ag cléir go breith ar fhéin Daoile dhóibh. Dob fhiu in cleachtadh faghla fuair nach beantar le hadhbhaidh n-Ír; sirthear le fear ceart í Chéin do bhean chéill do theacht a dtír. D'fhoghoil a gcleachtadh do chuir don eachtra go ttabhair toil; nó gur sireadh triall do thoigh nír loigh riar an fhileadh air. Aoidhe ní fhuidhe 'n-a ndiaigh, na maoine chuirid le cléir; doilidh boing fa dhuais do dháil is guais re ndáimh ar chloinn gCéin. Ná bí feasda dh'adhbhuidh fhuair; do neartsa tharrla ar gach taoibh; do cuireadh fear h'adhbhair uaibh do bhuain chean dá gabhloibh gaoil. Tiltear le neart Inis Ír, as a cheart do dhlighis dóidh; ní bhéarudh sein bhreith le báidh fáidh a-deir do bheith ós Bhóinn. Mór bhfoghluidh 'n-a orroidh uaibh, a Chormaic, le gceangoil tír; tarraidh triath dot fhaloidh n-óir gur thabhoigh chóir ar fhiath n-Ír. Sgeoil t'fhoghla ag gach duine dhíbh ar shuidhe san adhbhaidh fheoir, suan ón bheirn san oidhche ar hféin, a bhfeidhm féin ag coirche cheoil. Goin budh roibheag ar áth n-áidh a hoiread gan táth dá thír, gan tarbha a ngoin t'fhoghluidh dh'uaim, mar soin dar fhuaidh d'adhbhaidh Ír. A nguais t'adhnoidh ní tearc tír, a Chormuic nach cleachtann chlúimh, uaimh hsídh do fholoigh ar hféin ní léir tír ó dhoighir dhúinn. Lucht eolois mar thriallae a ttráigh 'n-a ndeoraibh fa chliathmhadh Céin ag so a bhfoil gan adhnadh uaidh goil a ngruaidh fhaghladh ní éir. Iomdha airrghe foghla fúibh, a Chormuic ler toibhgheadh thír, ní leigeadh daoibh h'aphra dh'uaim na saoir do fhuaidh adhbha Ír. Roinn choinnmhe ar thobroibh ós thráigh dot obair, a oighre Céin; iongnadh le mílidh airm óir, gairm óil bha fhírshreibh ar h'fhéin. Dóibh ar-aon as ionann méin, a ngaol ris an sriobhmhall sídh cosmhail í ret ealta shlóigh, ní bhí Bóinn re teachta a dtír. Cleachtthor an t-éagnuch ar h'fhéin, gach énshruth a n-easbhoigh lúidh; maoidhidh fear tar aisgidh n-óir an tsreabh fóibh d'fhaigsin a húir. Gan chomhlot oirir dhar fhuaidh do Chormuc as soighin sídh; srotha tiorma ag triall ó thráigh do bháidh do dhiomdha ar fhiadh n-Ír. Tar fionnshruth feacthar a mbarr do cleachtadh na bhfiodhbhadh pfionn; ar ndol tre chíghibh cíogh gcorr braon trom 'n-a línibh ós lionn. Faoidh bhionnshruth a ccomhar chiuil le foghar iongnadh gach eoin geall re haisgidh na sreabh sídh, fear lín ag claisdin a gceoil. Maoir thobhaigh ar hsealbha a hsean d'Ó Eadhra nach cogoil crodh, aithreach ar fhiar d'fhéigibh feadh; rian na sreabh ní héidir dh'or. Siad ar ceilt um oirear n-Ír na hoirimh ar mbreith a mbuaidh; nuall treaphthoigh ag cosg a gceoil, eoin n-a ttosd ós thealchaibh tuair. Caithfid dola a n-aisgidh uaidh na srotha a ngaisdibh ag gréin, ar áitibh sreabh achaidh Ír fear lín do dhathoigh a dhéoir. Croinn toraidh an mhuighe ós Mhuaidh do chobhair mar chuirid súil, ní dhligh guidhe re cloinn Chéin, coill nach éir a huille dh'úir. Do íoc mar soin comhlot cáigh ag sgoil ar Cormac do-chóidh; gonoidh file grian in ghruaidh tar bhuaidh ngliadh na hidhe óir. Mall ghabhoid bha échtmhuigh Ír, ní sgaroid re sgéloibh cuain, ealbha i ngach éineing dá fhéin béim Í Eadhra ar Éirintt d'uaim. Inghean Toirrdhealphaigh triall mall a riar do oirbheartoigh fhonn; as a fíonfhuil a-tá a teann, geall mhná re ríoghoin ní ronn. Le mbí orra d'ainbhreith dhruagh cairdi do dhola ar a ndíol d'fhuil Raghollaigh nír chleacht cliar, tearc riamh acht daghurroidh díobh. Cliar nuaidhe do dhéine a duas ní théighfe a gruaidhe mar ghrís; sgol ar Caitilín ní cás fás daighceiníl gá bladh bhíos. Beir.

 XIX An Fear Céadna .cc.

Ná bíodh athtuirsi ar fhuil Chéin go brách ná braithtear iaidséin na laochraidhe dhar chóir cion; maothchroidhe dhóibh ní dlighthior. Ná bíodh orrtha, aithnim díobh, ró athtoirsi nó iomshníomh, ar gcuimhne ar a ndeacroibh dáibh, tre bheartoibh duilghe an domhnáin. Dámadh hé bhudh fhachoin dáibh dúthchus a n-aithreadh d'fhágbháil, laoich ghoimheamhla ar nar ghnáth béim, nírbh fháth doimheanma dhóibhséin. Ní cás dóibh dol ó a ndúthaigh; dénoid dál in mhurrdhúchoin, laoich as rodhocra a rinn áidh, re linn anshocra dh'fhadháil. Murrdhúchoin an mhara gloin, bí faoilidh fead an gheamhroidh; fraoch doininne a gcás ní chuir go fás shoininde samhroidh. Mar mheasas cabhair chuga re dteacht síne samhrada, ar bheochroidhe 's ar mhéid mir téid a eolchoire aignitth Cuid oile dá airrghibh soin, bí fós ar feadh an tsamhraidh doimheanma do ghnáth dhá ghoin, do sgáth ghoimheamhla an gheamhroidh. Do mhac Céin as samhoil soin, én ceannsa in chroidhe shuilbhir, críoch d'athardha fan seang sriobh, um cheann atharrdha a aithriotth. Do fuilngeadh leis—lór do phéin— ainbhreath chniochtGhall chláir riNéill mun gcrích gcoirmthe do fhóir Art a ndóith go bhfoighthe furtacht. Le Cormac do cuirthi a mbríogh a bhfaghbhadh d'urchra is d'imshníomh, an faghlaidh far mhín an mhuir, ag anmhoin le sín samhroidh. Do caitheadh re ciniodh Céin an geimhreadh uathmhar aigmhéil; 'gearr uainn an téarma tuirsi ní huair dhéanmha doghuilsi.' Rug orra adhbhur meadhra, tréigthe dóibh an doimheanma, laoich nach doimheallta ag díon chruidh, an tsíon tsoineannta hsamhruidh. Ag so a-rís a n-a riocht féin, móide as ionghotha iaidséin, bha bhile suaimhneach Sionna fine uaibhreach Oiliolla. Dá bhríogh sin nar dhénta dháibh run a n-athtuirsi dh'admháil, roshlóigh gan fhear a n-obtha, ar feadh anhsóigh iasachda. Ní fhuair riamh Gaoidhiol ná Gall —córoide anbhuain d'fhulang— fachoin roimheadhra um ráth Breadh nach fáth doimheanma a dheireadh. Gá beag sin dá chor a gcéill? meadhair Ghall um ghort ríNéill téid dáibh ar neamhghlóir a-niodh; as seanmhóir dar cóir creidiomh. Do bhídis féin riamh roimhe, fian Ghall um ghort Laoghaire, críoch armruadh na sídheas sean, ag dímheas glanshluadh Ghaoidheal. Na breatha do-bheirdis Goill ar Ghaoidhiolaibh chláir Chriomhthoinn, faolchoin ris a dteith gach tonn, dá breith ar laochroidh Lonnantt. Cóir a fhala ar oighir Céin mar táid Goill na ngníomh n-aigmhéil, méinni saoirfhear far cóir Colt, ó fhóir Ghaoidhiol a nguasacht. Ceilt diomgha, taibhgheoir toile, inghreim sreibhi siobhloighe, teagar gach tíre a mbearna, dreagon sídhe seinEamhna. Ná braithtear maoith 'n-a meanmain, inghean taoibhgheal Toirrdhealphoigh, an ghég chruithgheal nar char locht; ní gar nach bhfoighthear furtocht. Cosg fuatha, fadógh goimhe, díochor sriobh, súr iorghoile, dídean cean téchtmhagh tTeamhra, bean échtmhar nach infheadhma.

 XX Maol Muire Ón Cháinte .cc.

Dia do chongnamh le Cormuc, fear nach clos do chogarlot, gég do shlógh mhearrdha Mhumhan, sógh meanma do mhédughadh. Dóchoide deighrí nimhe do chungnamh ler gceinnphile neamhthoil Dé nach dearnadh leis sé gur dearbhudh 'n-a dhíoghrais. Ó aois naoighean gus a-nois dé thárroigh tréan a dhúthchois, grás Dé dá choimhghe ar cheanoibh, sé don Choimdhe ag creideamhoin. Mac mheic Oilill nar char crodh, creideamh dhó dho Dhia athor damhna a luaidh tar chaomhchloinn cCéin, na saorchroinn nar thuair toibhéim. Ós do Dhia tárruigh treisi codhnach an chláir Luighneise, tréigion Dé dhó ní dlighthir, an té as mhó as a muinighthir. Tuigthe dh'airghibh oighre Chéin go dtarrla Dia dá dheighréir; rath Dé do dheaghbhronnadh dhó 's nír neamhphronnadh é uadha. An flaitheas fhuair Ó hEadhra —do chách ní cúis dhoimheanma— a huchd chodhnoigh cláir nimhe foghnaidh dháibh mar dheirbhfhine. Gé a-tá ar breith dh'oighre Úna cur as dá aos iomthnúdha, go mbeid soin is sé dh'éantoil acht toil Dé ní dingéntoir. Tig ann d'airrgheanoibh flatha nach díoghoil a dheacracha le féin gcrannruaidh cláir Luighne d'anbhuain cháigh dho chomairghe Mar tá cuingidh chláir Shligigh ionmholta as a fhoighidin clú ar thoirbheartoibh do thoill sin tar chloinn oirbheartoigh Éimhir. Tuilltear leis a láibh feadhma —gen gur thréidhe tighearna— clú teagmhála fa chlár Cuinn lámh eadrána gach anbhfaintt. Gé bheith dóith gá dénamh dhe fa chuid don chríchsi Luighne nírbh iongnudh dá chéibh gcladhoigh fionnmhagh Céin fa a chomhadhoibh. Mar dhírgheas claon na córa an macsa mheic Onóra, do roimhéadoigh fiar na bhfeadh coimhédoigh giall na nGaoidheal. Do laghdoigh sé na sreapha, do mhéadoigh na maighreadha, do-ní mionshrotha don mhuir rí Fionnlocha dá fhéaghoin. Ní hiad a-mháin do mhédoigh, tairthe an talmhan troimthrédoigh, do-ní an flaith gá mbí ar mbunadh gach ní maith do mhédughadh. Cóir do Dhia gan chor 'n-a cheann bha bheagán d'aoibhneas Éireand; sduagh fhionnardghlan ó thigh Tháil nír dhligh ionnarbadh dh'fhagháil. Mac Úna nar eitigh fhear, dóchoide Dia dá dhídean nar thúir sé fholoidh dh'fhadháil; omhan gan é dh'ionggabháil. As sé as aonghuth dhá fholt slim, rath Dé nach cóir dho choigill; riar sgol dá aithle aigi toil an chaithmhe as córuide.Dia do.

 XXI An Fear Céadna .cc.

Mithidh déanamh cuairte ag Cormac cuingidh Luighne na learg mín, crann ós fhiodhbhaidh d'fhine Eadhra, bile dh'iobhraibh Teamhra in Trír. Seachna codhnaigh chinidh Mhodha meisdi an tí re dteagfodh sé; dóith as fhearr ní fhuidhi aoinfhear, ceann uidhe na n-aoidhiodh é. Fad na treimhsi a-tú 'n-a fhéagmhois, éanbhrath céile chríche Fáil, lór do thúr fhaludh dom aithghein, tamhan a húir thairthigh Tháil. Ní hurusa dh'éis a chleachtaidh a gcéin uaidh go n-anfadh fear, bile coirmthe mórchlann Modha, lóchrand oidhche bhrodha Breadh. Deacroide dhuinn déanamh thairis, tearc a chomhmaith dho chleacht sinn, meic ríogh nach cuirthear re chéimibh do shíol cruithgheal Éimhir Fhinn. Gé a-tá mé re hathoigh d'aimsir a n-éagmhois Cormuic mheic Céin, a ghrádh um chridhe do caomhnadh, an bile nár saorghlan séimh. Dob fhiu ar ndúthchos re dhreich maorrdha, mac mheic Oilill airgeas tír, gan bheith do shíor uaidh ag anmhoin an ghríobh ón Mhuaidh mhallghloin mhín. Tuigeadh féin an fáth fa bhfoilim feadh treimhsi gan triall dá fhios, ar mbuain ó chomhghar a chéile, gruadh donnghlan as séimhi slios. Ní thréigfinn ar adhbhur oile earrla clannúr dan cóir toil, beantor sind le sluaghoibh Danar gur uamhan linn aghoidh air. Do-chuala gur cuireadh eision d'imlibh corra críche a shean —gá ní bhudh doilghe do dhéinimh?— rí Luighne nar éimhigh fhear. Dá bhrídh so do seachnadh linne leannán éigeas innsi hÍr; go mbiadh dar n-égnuch dob easbhuch ciabh na ngéagbhoth seasmhoch sídh. Ó a-táid Gaoidhil do ghuth éinfhir ag athchor Ghall nguirt na bhFionn, 's na slóigh ó lios Eamhna d'fhéagsoin, d'fhios Í Eadhra as éasgaidh ind. Dóibh a-rís ní racha Cormac céim do dhruim a dhúthchois féin, fian Ghall 'n-a aghaidh fa aonchuing, croinn toraidh do chaomhchloinn Chéin. Dá dtí dhínne dol in uairse fa iath Muaidhe na madh nglan, fonn maoithréidh as uaine oirir, aoinchéim uaidhe as doilidh dhamh. Dá roisiom a radharc Cormuic clódh uaidhe ní fhéadfa sind, fear as treisi ar ghníomhradh glaisreann seisi síodhbhrudh bhfairseang bhfionn. Leomhan éachtach d'fhíonfhuil Mhodha, múr doileagtha as daingni rún, fear as roiréidh bha riar bhfileadh, ciabh chloidhshéimh na n-igheadh n-úr. A aircctheoir cniochtGhall, cosg a bhfoghla, feithmheoir baoghoil Bhanbha Cuinn, caor bhuaidh ar chéimibh a gcathaibh, féinnidh go ngruaidh ndathaigh nduinn. Fear as mhaorrdha a measg a theaghlaigh, triath Luighne re lingthear sluadh, béim foladh ó aon ní foghar, raghaidh saor ó ghorudh gruadh. Ar chaoineas, ar chomhrádh dtaighiuir, tearc aoinfhear a aithghein sin; dá mhéad dáileas um cheann gcomhráidh fearr áineas an donnbháin dil A ua Oilill mhóir mheic Mhadhnois, méad h'anma ní hiongnadh dhuid 's a dtig uadha thríbh do thonnoibh, a mhír chruadha an bhronnuidh bhuig. Más cúis mhórrtha dod mhac samhla seachna béime, a bhruinne seang, 's gan teacht re haoinfhear bha bhfuighthe, tearc Gaoidhiol badh cuirthe ad cheann. Fuarois céile as chosmhoil doitsi díth maoine ní mhothuigh sí; cóir teacht le a tréidhibh a-nalloin searc gach éinfhir annaimh í. Dual do bhanua Briain mheic Eoghain éigsi Banbha do bheith lé; tarrla ar gach taobh d'fhíonnchloinn Fhearghna craobh do ríoghchoill Teamhra Té. Mithidh déanamh.

 XXII Do Cormac Mhac Céin Ó hEadhra

Gabh mo chosaoid, a Chormuic, a ua na ríogh ro-orrdhruic, a shlat amra do chlár Chéin, a lámh tarrla gan toibhéim. Dom chosaoid dá-ríribh ribh táinicc meisi ar cuairt chugaibh, a bheangáin do chineadh Chuirc, a leannáin fhileadh n-orrdhuirc. Tugsad uaisle cláir Chonnla cúl rinn in t-aois ealodhna; a chaor bhuaidh ar chách a gcath in tráth nó in uair dá égnach. Clann nDálaigh is daghfhuil Néill do-chuadar uile dh'éinmhéin, a ghéag nach bhfaghair folamh, a n-aghaidh na healadhan. A thriath laochraidhi Luighni, doid as cóir ar ccobhairni, a shlat théagair ón Mháidh mhoill ní cóir gan fhéagain oroinn. A shlat réidh ó Luimneach Luirc, a bhile do lár lubhghuirt, a ré lán in taoibh thalloin, ní dán daoibh do dhearphamoir. Cuimhneach uaisli chloinne Céin, a lámh nach toilleann toibhéim; cuimhneach tú do mhuigh Mhodha, ní fhoil red chlú comhrogha. A dearmad nír mhéaduigh mé an ingheansoin Maoil Mhuire; éasga glan finntighe Floinn, gabh a himpidhi oroinn. Gabh mo chosaoid

Isam sgítheach aniu a nGleann Fhiadha a mBaoidhiollchaibh. Ag sin doid a Chormuic Í Eadhra ogus sgoth leis ód chaomh ód charoid Tuathal O hUigintt, &ersir; ní fheadar cia do-ríne an dán beagsa ro sgríobhus daoibhsi go fóill.

 XXIII Tuathol O hUiginn .cc.

Díoghruis chomainn ar Chormac, earrla fiar na bhfochanshlat, re a dhreich náir dtroighfhearrdha dtais budh báidh doidheaghla ar ndíoghrais. A dhíoghrais do dhruim thoile ceanglais a hucht ionmhoine; re a bhais gcorrshaoir ndéadla nduinn, 's an chomaoin chéadna ceangluim. Briocht seirce as iomthnúdh dh'ainnribh 'n-a ghruaidh línigh leaphairghil, 's re gcuirthear teannál fam thoil ó leannán chruithgheal Chlároigh. Fáth ar gcumoinn re a chúl bhfann —ní thigim ní thig thoram— dob é ar gcédannsa a ghruaidh gheal; ní fhédabhsa uaidh m'aigneadh. Dá mbeith gan adhbhar oile agam dh'fhadógh m'ionmhoine, d'fhine Gaoidhil bhrogha Breadh rogha gach aoinfhir eisean. Mar so charoid a chiabh lag, buidhne neimhneacha námhad, 's ní ró ceana é acht omhan; sé fa-deara a dheonaghudh. Do ghuais reann a rinn feadhma, d'iolfhaobhraibh lann loinnearrdha, mór n-uair as taibhgheoir toili fuair d'aimhdheoin an ionmhoine. Do thabhoigh Cormac mhac Céin ar foghloidhibh fuinn tsaoirNéill barr ionmhoine nach iarr sin a ngrian iorghoile is éigin. Más ar tharbha téid an grádh ar mhuirn nó ar chion nó ar chomhrádh, filidh cláir naomhthabhuig Néill, is cóir aoncharuid eiséin. no ar teasdaibh nó ar tréidhibh ríogh nó ar díochor uilc nó ainbhfíor nó ar cléir nduasoirrdhreic do dhíol —as céim uasoilmheic airdríogh— nó ar bhriathraibh tearca tromdha, nó ar mhaith nó ar mhéd mbaromhla, nó ar buaidh ndealbha mar dhleaghar, fuair Ó hEadhra a uaisleaghadh, nó ar clú nó ar uaisle a fhola a-táid cách dhá chomhthogha, nó ar chor gcliachdha um chrích a shean nar iartha a díth do dhéineamh, ionann charoid a chruth nár an chaor charud nó an compán, nó mná seangleabhra gruadh nglan, nó sluadh feidhmfhearrdha foghludh. Caroimse ar an ngcor ccéadna mar chách a chruth fíréanda, ua saoirÉimhir dá bhfhiar fiodh, aoinfhéinnidh gliadh na nGaoidhiol. Luach ar n-annsa dh'Ó Eadhra fríth uaidh dh'aoibhneas oireaghdha; díol luaidh an bronnadh do-bheir nach fuair ollamh a aithghein. Muna cumhachta cloch mbuadh nó ilcheol n-iomdha n-ionnfhuar tar shlógh mBanbha na dtreabh dtais ceadh as damhna don díoghrais. Díoghrais.

 XXIV Fearghal Mhac An Bhaird Do-Roighne An Dánso ar cclos Í Eadhra .i. Cormac Mhac Céin do bheith tinn

Fáth cumhadh ag crích Luighne an ghuais fuair, fáth rodhoilghe; do bhí ag tuar dérchumhadh dhí, néllphudhar mo-nuar uaisdi. Ógbhadh Luighne lán do ghoimh tre ghuais bháis bhiodhbhadh Forbhuir, lán an deorchuire ó Dhún Cuirc; as túr eolchuire d'aghaint. Guais bháis do bheith ar Chormac mhac Céin barr na mbogroshlat tuar mímheanma druim ar dhruim do chloinn ríEadhra ó Fhréamhuinn. Bheith lán do ghuasacht ma a ghoimh fiu an chomaoin do chur orthoibh, clanna úirEadhra ó iath Bhreadh fan fiar clúimhearla coillteadh. Tre lár sluaigh ar son na nGréag meinic do cuireadh croimshdéad uile tar a sursainn siar le hursoinn muidhe Maicniadh. Ag díon a oighreachda ar oil meinic do dhearg a ndebhthoibh lann chruaidh as goirméidiodh glas; fuair doirbhéigion fan dúthchas. Tadhg Buidhe le mbiathtaoi broin an tan do thuit a bhráthair, planda saor dóidleabhar dil dob óigleanabh craobh Chaisil. Iar tTadhg mBuidhe barr Clochair do shuidh síol cCuinn Chéadchathaigh a ccleathLuidhne na ccuach tte na creachbhuidhne ó bhruach Búille. D'éis Taidhg Bhuidhe do bhuain de is sé trá a ttús a aoise, an bheochnú ar n-a crádh d'íbh Cuinn tár a fheolchrú nír fhuluing. Tug ann sin ar sén uaire d'fhóiridhin a anbhuaine ruaga leabhra do chrú Chuinn Ó hEadhra an chnú ós chrobhuing. D'eagla Í Eadhra na n-arm nocht an uairsi a n-íochdar Connacht ní bhíodh creach achd creach fa choill, 's ní bhíodh each acht 'n-a hughoim. Ní bhíodh colg acht ar colbha, ní bhíodh fós fiu an énomhna tiar tre chliathghaoith cláir na bhFionn gan láimh triathlaoich 'n-a thimchioll. Ní bhíodh mér achd mér ar sleidh, ní bhíodh ard gan fhear bhfeithimh thiar do sgáth a ghníomh ngoile 's ní bhíodh áth gan fhoroire. Ní bhíodh lúireach achd lán d'fhuil, ní bhíodh bearn acht bearn ghábhaidh, is ní bhíodh teach acht teach nocht, creach ní bhíodh acht dá bhárdocht. Treall dó mar so ag biathadh badhbh, agus ag corcradh catharm, 's ag síorchogadh fa sógh fhliuch, 's ag ól fhíorthobar n-uaignioch. Do bhean Cormac—céim sochair— as láimh shíl Chuinn Chédchathaigh —cóir a chor a ccuimhne dhi— Luighne ar an ccor ad-chluinti. Críoch Luighne na linntiodh ngeal nó gur chosain ar éigean fleasg Lí nír chagoil a chorp; dí do adoimh a annsocht. Dámadh baoghlach dá bharr nocht nírbh iongnadh d'éis a ndubhort bheith do shíor tuirsioch dá thréd; do bhíodh coisfhliuch dá ccoimhéd. Dlighidh Luighne na learg bhfionn tre a ndearna dhí do dhíchioll guidhe le Cormac Cearmna, donnshlat muighe mínLeamhna. Dlighimsi féin tar gach fear guidhe le Cormac cneisgheal, searc druadhollamh na nduan mbinn, tre bhfuaramar uadh d'uirrim. Dlighim guidhe le géig Rois dá dhuais dána tre dhíoghrois 's run is fíon damhsa do dháil is díor an annsa d'admh áil. Síol Eadhra nar éar duine 's iad riamh ó ré an chéadduine —ní dóigh achd as deimhin linn— 'n-a róimh einigh a nÉirinn. Cormac mhac Céin cleath Eachtgha ag ionghaire a oighreachta, re a dheabhaidh do ba díor sgáth, do bhíodh 'n-a dheaghaidh deargáth. Cnuas a láimhe a láthair gliadh, Mág Aonghusa na n-óirsgiath, nír shaor ceann Bladhma ar an mbás; do dhearg a arm ar éachtáth. Mac Í Ruairc nar char conách, Conn a n-uaidh 'n-a aonarán ní beag do chrádh tinn mar tá lámh nachar fhill ó eachtáth. Nír char eachradha ná ór, Peadar do fhuilngeadh annró, ná cuach ailtgheal go bhfuair bás, ní fhuair flaitheas le fuarfháth. Fáth.

 XXV Maol Muire Ó hUiginn .cc. D'Oilill Mhac Cormuic Óig

Malairt chrotha ar chrích Luighne; do-chuaidh uaithe ar éaccuimhne a hanchruth ó 'né go 'niodh; do sgé a n-amhlach a hinnriomh. Do theilg dhí a deilbh mbrónaidh, do dhiult dá dúil n-ochónaidh, do reac uaidh a dreich ndubhaidh, do theith gruaim ón ghealtulaigh. Deallradh corcra chnoc nuaidhe, briocht seirce síoth bhféaruaine, meas órdhuighe re a ccrom coill, is coll chnóbhuidhe i ccrobhuing. Duille glasa ag gormadh fiodh, caora donna a ndath doiriodh, tír fholtsholuis na n-eas nocht, boltonuis leas is lubhghort. T'aire riot, a ráith Ghráinne, cuir fad ochtaibh úráille ba ccaoir ndeirg ndoinnfhéoir ndathaidh fan leirg moingréoidh minsgathaidh. Coimhéid coimheid, a mhadh Marr, nimh fhormuid d'inghreim t'fhearainn; ná faiceadh fear iomthnúidh ibh, a bhean an fhionnchúil fhailghigh. Déana an ccéadna, a chríoch Ceara; cuir fad chéibh coillgheala, a bhean na mbláth n-iongnadh n-úr, sgáth dod ionnramh ar iomthnúdh A-tá timcholl do thaobh nglan briocht gach sgéimhe dod sgiamhadh, do bhrotha loinneardha lil, sgotha doinndealbhdha druimnibh. Barr comhchorcra ciomhas learg, gile choille craobh ndoinndearg, srotha meadha is foighreadh fair doinnbhleadh na meala muchaidh. Do breithfidhe, a bhean sgiamhach, ar nochtadh t'fholt n-óirsgiamhach, go mbí, a dhealbhdha ghéigil ghrinn, meanma éigin fat inntinn. Ciodh nach náireach dod chéibh ccais sgeith antola agus álghais tar an ccuid oile dh'iadh mBreadh, mian do thoile nó an dtuigthear? Tuigim, tuigim, a ndearnais, a chríoch an fhuinn oirearghlais, tar magh Meadhbha an bhrogha binn, meanma do thola tuigim. Do-chuala thusa, a ghnúis gheal, Oilill Ó hEadhra d'fhilleadh is do dhreach gheal dh'innioll ort, a bhean na n-innioll n-éattrocht. As dó tuguis trillsi sreath ar t cholbhudh do chiabh ffáinneach, a ráth na n-aoillearg n-amhra, fan bhláth ccaoindearg ccorcardha. Dámadh sochar a rádh ruibh as náireach dod chéibh ccochluidh bheith ag síorfhosgladh chíogh ccorr do ghríobh fhíorrosglan eachtronn. An cleas céadna cian ó shin, do nocht tusa, a threabh Thailtigh; do riuga slóigh Shléibhe Muire an glóir fa n-éir h'ionmhuine. Do bhádhais dá bhliaghain déag an uairsi ag flaith na bhfinnghéag, 's do bheith ní as sia toil ar toil gidh toil le Dia bhur ndeadhail. Nó an measfá, a shuirgheach shaor, go roichfeá muirnn don mhacaomh as na hiomráitibh fhuair sibh fa sduaigh n-iomráitigh n-Imligh? Fuarais uime an Fionn físeach; náire, a mheirdreach mhailíseach, gidh daithbhéasa as dú dod chruth, an t-aithghléasa 'nú as nárach. Bíodh nach náireach red dhreich nduinn bheith baoth fad chéile cumuinn, do sduaigh chúilte na ccladh ttais nocha múinte an tol thugais. An tráth do thaisbéain tusa don Oilill Ó Eadhrasa, a ainnir nar aomh acht leis, sgainnir dá thaobh do thuillis. Gur nocht tusa roimhe a-rís le meirdreachas le mailís adhbhar gotha dod ghruaigh ghloin, a stuidh an chrotha chonchoir. Ar céill, ar cruth, ar iongnamh, ar airghibh th'iath n-inniolghlan, do-bhér Philis d'ainm oraibh, a phailm mhilis mhiodhamhail. Ag so an éainbhean dob fhearr toil dá fear féin ar feadh domhuin, 's as tú a-bháin, a bhean Cheara, fat fhear lenb áil t'ailgheana. Ar Philis aithréasad sgéal: tug Demophon, prionnsa Aitéan, tonna tol dá taobhréidh ttais d'aoinmhéin ria ndul 'n-a díoghrais. Searc a croidhe mur an ccéadna tug sí don donn dreichdhéadla; grádh a meanma—mór an cion, clódh a dealbha iar a dhéiniomh. Seal mur sin dósan is di 's iad i cconchlonn a chéile go rug umhlucht ó a iath féin ar thriath ughnocht na n-Aithéin. Do ghléas rí na rosg mbarrghlan cabhlach luchtmhar longadhbhal ler thriall an sliomfholtach séimh go fiadh iongontach Aitéin. Nach beith sé acht mís a-muigh do gheall don ainnir ionmhuin; mo-nuar nír choimhlíon ar chan, as truagh doighníomh re dhéanamh. Do bhíodh a súil leis gach lá an t-am tairsi gur théarná; ní bhíodh ar aire a gruadh nglan acht faire chuan is caladh. Tuitidh sisi i seirg ndubhaidh, i tteinniss 's a ttromchubhaidh sduaigh na ndonnlámh ttirmgheal ttais, lomnán d'imneadh is d'achais. Do-chuaidh ass re crádh croidhe, do ghabh d'uch is d'eolchuire; do bhí an mheirbh i mian ceasa 's a pian ag deilbh dhoilgheasa. Táinic d'fheartoibh Dé na ndúl a corpán criadh do chlaochlúdh, crann lomáin go ndearnadh de don leannglan bhfolláin bhfinnse. Tig Demophon—olc an t-am— dá éisse le sluagh n-éttrom tar mhuir ri géigneadhaigh ngil go tuir ttréidshleamhain tTraisigh. Iar ttocht dó ós chionn an chrainn, do ling crobhuing chaoin bhalsaim, as cíoghuibh a cceas a-mach, tre ríoghain na ccleas ccruthach. Tig as na craobhoibh céadna duille gorm—gníomh uaithbhéalda! lingidh doinnghreas caol ccorcra tre ghoirmeas craobh ccorcordha. Do dhoirt sé déara millse do bhláth craobh a croicinnse, 's do chéibh na ccladh mbraointe mbán d'fhaoilte da cur ria a compán. 'S é ua n-Oilill an fearsa; 's í críoch Ceara an ainnearsa, ler sgeth doirneimh ccaoimh ccorcra do chraoibh móirShléibh Mhucholta. Do phós tusa ar ttosach ruibh na trí Luighne, a fhlaith Conghair, mun ttolaigh saoir ttaoibhfhinn ttais; dob aoibhinn daoibh 'n-a díoghrais. Táinic treimhse 'n-a dheaghaidh umhlocht ort ón ccinneamhain, ón ríoghdhacht saoir ngéigil nglain gurbh éigin daoibh bhur ndeaghail. Dod easbhaidh gur éag sisi —créd sin fearacht Filisse— le maothbhrón a magh ndoireach do ghabh claochlódh comhoidheach. Iar bhfilleadh duit 'n-a dhiaigh so, a Dhemophon cláir Cheara, do cheil sí a héccruth ort, ní bhí ag éagnach ar th' amharc. A ndíl na tola tug dhaoibh fuirighsi feasda, a mhacaoibh, mar luach 'n-a daighmhéin disi an tuath lainréidh Luighnisi. Fuiridh aici, oir dhisi, má tá an t-anam intisi; beir meas ar a méin mbádhaigh, téigh sé cneas do chompánaigh. Leag do chíos, cuir do chánaigh, bóruimhe n-uill n-éadálaigh mun ttír mbratghlain ngléishlim ngloin; glantar géibhinn red ghiallaibh. Don chuid eile d'iath Banbha dealuigh uile th'athardha, a fhlaith fial ó iathmhoigh Bhreagh, ná fiafruigh triall 'n-a thimcheall. I ccrích Éirionn an fheoir bhuig ná lean acht lorg an charbaid do thír athardha budh-éin, a chathardha shídh shoiléir. Ná hiarr roinn ar fhréimh Éimhir, Dál cCais, síol cCuirc ccaithréimigh sluagh na síodh ccorrbhroghach ccuir, ná ar síol ccomhraghach Carrthaigh. Ná leig dhíot ar Chaisiol Chuirc trácht Muaighe an inbhir orrdhuirc, ná Eas Dara an ghoirmfhéoir ghlais ar ana dhoinnréoidh Durlais. Ná leig dhíot ar Dhún na Sgiath, ar chuid ranna ó fhréimh bhfinnChliach, fad do bhuinn d'fhearann Acla, ná seanfhonn fuinn Fiogharta. Ná tréig coidhche, crosaim ort, do chuid féin i ccrích Connacht, a bhreac Eithne go moing mheir, ná roinn do leithe i Laighneibh. Bíodh go ndleaghair dod dreich ndil roinn d'fhagháil ó fhuil n-Éimhir, ag so an roinn as dísle dhuit don tírse Chuinn is Cormuic. Le deich ccéad bliadhain go beacht a-tá sí agaibh d'oighreacht, luach t'fhola ó chath Crionna, a fhlath fhola an Oiliolla. A chosc 's a choimhdheargadh gleoidh, a chúis iomluit an ai-eoir, a tháth síodh, a chonmháil cheall, dá spíon orghráin na n-airdreann. A dhíon cléire, a chuing crábhaidh, a cheann an uird iollánaigh, a mheabhoir gá mbí a bun, a leabhoir na ttrí tteangan. A fhuaradh ar theas ttreasa, a theas ar fhuacht bhfuairthreasa, a dhál dá ndéntar turadh, a lámh éachtmhar easumhal. Malairt Fad ghrádhsa don dúin deighshíl ná bíodh éad ar Eibhilín, a ua na ríogh ngéagghlan gan gheis ná bíodh éadmhar let Fhileis. Ó thug mé malairt uirthe, sdíomh na ccamóg ccochluichthe, ó as í mo sheisi a n-iath Airt ní bhiath meisi dá malairt. Malairt.

 XXVI Páttruig Óg Mac An Bhaird .cc. do Ruaidhrí Ó Eadhra Mhac Cormuic Óig Mheic Cormuic Mheic Céin

Clú gach fheadhma ar fhuil Chéin, a-tá ortha i n-iath n-imchéin, cinn tsluaigh ó eachtra nar fhan, 's cruaigh gach gleacra dá ngoradh. Ag imbeirt beartán mbaoghuil gnáth iad idir iolfhaobhraibh tar roineart lámh is laoch lonn gan a ccládh re fraoch forlann. Ríoghradh nar aomh a n-obadh, fuair foighreadh a ccruadhchogadh, na sailghe ar nar sraoineadh le a ndaingne re a ndíosgaoileadh. Aontroigh nír cuireadh ar gcúl don ógbhaidh dob fhearr furtún 's nír thearc a mbuaigh gan bhuige le neart sluaigh ná sochruide. A mbuaigh ní rugadh a-riamh ógbhadh réidh na ruag n-imchian le sluagh mórdhálach ar muigh fa chuan comhdhálach Cobhthuigh. Ac gleic ar ghalaibh aoinfhir a ccosg ar n-a ccomhmaoidhimh, a maoidhiomh as meabhair liom, le haoinfhear d'fhearaibh Éirionn. A-tá orthaibh ceann 'n-a cceann séala ar a cclú go coitcheann, na sluaigh ler snadhmadh an t-ágh, a mbuaidh adhbhal ar iomrádh. Clú einigh agus eangnaimh ortha agus clú i ccaithbhearnaibh na slata fa cruaidh i ccath an bhuaidh aca gan fholach. Na laithe fa lugha a neart 's a saoilfidhe iadsan d'imtheacht don droing ógnáir gidh sia sin Dia dá ttógbhail do thairngir. Do fhaguibh éigsi innsi Fáil a tteisd a maitheas re a mórdháil, an fhian armghlan ó Bhóinn Bhreadh glóir as adhbhal re n-áireamh. Aicme Eadhra na n-arm nglas, ó sloinntear an séimh solus, leomhain taisdil Bhanbha Breagh gabhla gaisgidh na nGaoidheal. Do mhac Cormuic nach claon cuing 's dó do labhras a labhruim, tug briocht seirce 'n-a ghnúis ghloin cúis nach ceilte do chliaroibh. Giodh fáth tnúith togha dealbha, tug Dia dá dhreich loineardha deilbh aobhdha gheanamhail ghrinn mhaordha ffearamhail inghill. Ruaidhrí laoch an aignidh fhéil i n-aonchúis nar thuill toibhéim, féinnidh armghlan gaoth glantais, laoch nach adhbhar iongantais. Óg ghuthaibh sgagtha na sgol fuair sé eolas na n-ughdor; do mheabhruigh go snasta sin as leabhruibh gasda an ghaisgidh. Do bhí seal ag Ionghus Óg i síth mhaisigh na míonrod; cuingidh bean nach cleasach cuing seal go feasach ag foghluim. Fuair eolas séimhidhe seal ó Bhoghmhuin buime am ghaisgeadh, mhílidh díon ar dhiombuaidh 's ar dhacraibh 's a síoth fhionfhuar Abhartoigh. A Sídh Aodha ós Éirne brais i cceardcha cliste an chumais fuair liamhadh is gaibhneacht glan glainshliocht gan fhiaradh orthaibh. A tréighe luith is lámhaigh 's a ilcheasa Iollánuigh lann chruaidh fíorchabhair ar bhfuinn a síothbhroghaibh fuair foghluim. Nós a chinidh leis leantair le deighgníomh 's le deighbheartoibh; mór ffear 'n-a cceann le comhaidh, nírbh fhearr seal a síothbhroghaibh. Dá ttuguinn geall na nGaoidheal dá uaisle ó iul seanlaoidheadh, gnúis nár nar donnadh le droing, re rádh ollamh do fhéadfuinn. Iomdha rí roimhe san raon uadh go hÉimhear neamhchlaon, croinn chumhra na cceann tais, dob fhearr umhla don eaglais. Leantar leis lorg a athar ar ghaisdeadhaibh gleothachar, an séimh gan doghra a ndocraibh, 's a mhéin thromgha thábhochtuigh. Téid le n-a béasaibh bunaidh, aicme Chéin chomhramhaigh, croinn réidhe na cnuas nar chas ar fhéile ar chruas ar cheannas. Ua hÍ Fhlaithbheartaigh gan cheist, deaghua í Chéin re caoimhtheist, tarbh tána ar nar ceileadh cion, do-gheibheadh cána coguidh. Bradán Sligigh na sruth ffann, maighre Easa dá Éagann, eo Muaidhe an tiomratha te, Guaire fionnLocha Finne. Fear cosnumha clú gach uair, an t-Iollánach re hiolbhuaigh fos flatha, féile gan on, tréighe an ratha dá rochtain. Mac Máire nach cleasach cuing dá dháimh as díon ar dhoghruing le neart gan tár gan time le ceart 's le fál fírinne. Óg a aois, arsaidh a fhos, cliste i cclaidheadh a chomas, díochur forlann an soirbh sáimh, doirbh a chomhlann i ccomhdháil. Sás na cléire do chealgadh le áinios gan imdheargadh, féinnidh séimh as bheobhras bladh le céill is le heolas ughdar. A-tá orrtha ó am go ham clú cinidh is clú comhlann, gan shéana ar a neart a-nú séala ceart ar a chéadchlú Clú

 XXVII Maol Muire O hUiginn .cc.

Inghean tSearluis nach claon cuing Brighid iathghlan inghill dá haobhacht nochar bhean béim, bean gan aonlocht i n-aoinchéim. Deallramh seirce 'n-a haghaidh óig, gnúis áluinn nar thuill conspóid, bean shéimhidhe ghrinn ghasda chéillidhe bhinn bhéalbhlasda. Gliocas tábhocht is tromdhacht, féile mhór is measardhocht, gan tnúth ná caidreamh re col fa rún 'n-a haigneadh uasal. Fuil Bhúrcach ní cóir a ceilt a-tá innte go hoirdheirc, treoin rer ffearr a cclú do chur, fa teann ar brú gach bearnadh. Síol cCunchabhair fa a corp slim, móide a hurruim go hinghill 'n-a cneas úr go cinnte ceart; a lúdh innte dá huaisleacht. Ní huaisle an fíon iná a fuil banua Í Ruairc bhuig bhronntaigh, deaghua Í Néill 's Í Bhriain Bhreagh gan bhéim gan chiaidh 'n-a caidreamh. Ciall agus fos is féile innte ó dúthchus deaghfhréimhe; do tógbhadh le cách i ccion, bláth na n-ógbhan an inghion. Inghean

 XXVIII Tadhg Dall Ó hUiginn .cc. do Bhrian Mhac Céin Mheic Oilill Mheic Mhadhnuis Mheic Ruaidhrí Mheic Sheaáin agus do Dhomhnall Mhac Taidhg Bhuidhe Mheic Céin Mheic Oilill Mheic Mhadhnois Í Eadhra

atuirse d'éigsibh Éireann buain na gceannsa dá gcorpaibh cheannsa chumhachtoigh. a chinn daonnachtoigh Domhnoill teasgadh bhur gcorp, a dhá cheand, ní measdur re holc Éireand. Easgur a ttáthaoi as truagh leam, a chúpla sochruidh saoircheann, bhur n-aighthe dho nach dóidh a n-aithne dh'. beoil chorcra do chlaochlóidh cruth éadrochta na rosg málla na ngruadh ngeal; truagh a ndála fa dheireadh. Ní fhaghann duine ar domhan, do mhnaoi ná dh'fhior ealadhan —dál as iongnadh don dá fhear— rádh na bhfionnbhan 's na bhfileadh. Brian mhac Céin far chorrach tonn, mac a dhearbhráthar Domhnall, diombáidh mar táid re treimhsi leannain an fhóid Fhéilimse. A mbeith mar táid, truagh an cor, do fágbhadh iad 'n-a n-aonar, cinn fa daoinidhe don dreim do shaoirfhine fhinn Oilill. cruth a bhfaghthaoi don druing mhíolla mhalachnaoi, fir nar chodoil cneas re cneas ag sin agoibh a n-uaigneas. Fáth atuirsi dhíbh is dúinn do-ghébhtha, a fhir an iomthnúidh, anuain a n-aisgidh a-niodh, anuaill ghaisgidh na nGaoidhiol. a énghrádh mh'anma, nír chóir dhon aois ealadhna, 's nír chóir d'ógmhnáibh Insi Modh sibhsi dh'fhágbháil at énor. sin riamh roimhe mar so a n-ait dá huaignighe sibh a anam dá hanma ar aghall fhir ealadhna. A chinn Bhriain, a bhláth Luighne, a chinn dédla ar nDomhnoillne, gur dalladh cruth bhur dhá gcneas uch dob annamh a n-uaigneas Marthoin ler séan, as sé a hsuim, dot éis choidhche, a chinn Domhnuill, a chinn Bhriain gan charthoin gcruidh, marthoin ad dhiaigh ler ndúthuigh. Truagh leam olcas bhur n-iomchuir, cinn dob uaisle dh'Éirionnchaibh, sibh ar dhá chuailli do chor; mo thruaighe ag sin an saoghal. Fa meinig riamh roimhe sin na cinn do-chiu ar na cuaillibh, cinn ler imthigh fódmhagh Floinn, ar righthibh ógbhan n-áloinn. A dhá cheannsa ós mo chionn, nír nár le hurmhór Éirionn bheith ós chách dhaoibhsi bhur ndís faoibhsi go bráth dhá mbeimís. Sibhse do chor ós cionn cháigh, a chind Bhriain—dia do dhiombáidh— nír nár libh gus an lá a-niodh; 's ní mar tá sibh do saoiliodh. A chinn Domhnoill díochra an crádh sibh ós chomhair do chompán do theasgadh le cách, a chinn; go bráth budh easgar dh'Éirind. Ní shaoilfeadh duine ar domhan sibh bhur ndís do dhonaghadh, a chinn Bhriain, a chneas mar chailc, gan ghliaidh gan treas do thabhairt. sibh do bhás onórach éigin, a ghlac nach dúnta um cheann gcruidh, a chúpla ceann ó chianoibh. eagh gidh mór an crádh ler gcineadh, an tréad ó thiormtholaigh Tháil éag nar iomchubhaigh dh'fhagháil. Do crochadh sibh a Sligioch, a rún faoilidh foighideach, nír bheag do bhreith a bheith a ndán, a Dhomhnaill. A mheic Thaidhg—gá truaidhe dál!— an ceannsa a n-aisgidh dh'fhadháil samhail a seanróimh chláir Milltear a measg do charud tú, a Bhriain, a bhas thanabhog, sgél tinn ler muir a seanGhaillimh fhinn uasoil. Éinneach a-bháin dod bhuain dínn gan imreasoin gan eisídh gan léim foda is béim Uch as truagh nach tarrla sibh a meadhón t'arm is t'éidigh, a cheann síthealta ó Mhuaidh mhoill, uair do dhícheannta, a Dhomhnoill. Uch as truagh nach tarrla dhoid bheith, a Bhriain, ad bheirt chomhruig, a ghnúis ghlan bhog is ilmhillte Truagh nach iad Gaoidhil is Goill rug oruibh ar áth comhloind, a chúpla sénta suil fríth bhur n-échta a n-aisgidh. Na cinnse do-chiu ar h'aghaidh, a chompánoigh charthanoigh, dul dá gciorrbhadh gan chlódh uilc dob iongnadh mór an mhalairt. Anba in t-olc dhóibh fa-deara nar fhéd fear a bhfaigseana buain a gceann ó n-a gcolloibh, saor an dream a-dubhromair. Doilidh leam, doilidh dhamhsa, bheith 'n-a ndiaigh san domhansa, cinn édrochta dar fhill cind mo chédlochta comainn. Rugsad mo chiall 's mo chuimhne, rugsad mh'aithne is mh'fhorfhuighle, rugsad dá dtrian m'aisdir uam; a bhfaisgin riamh as rothruagh. Truagh mo dháil re deich laithibh

 XXIX An Tadhg Dall Ó hUiginn Cédna do Sheaán Bhuidhe Mhac Eoghoin Í Eadhra

Anos bhréagnoighthear Bricne, síol gCuirc na gcolg n-innilte; an dream dhar comhfhaire Corc do mheall comhnoidhe Connachd. Comhnoidhe chríche Meidhbhe gan dol éisde ar imirghe do chan Bricne gidh bé leis; ní hé gur thigthe thaireis. Do Thadhg mhac Céin na dtreas dte olc do-chuaidh ar chan Bricne, an buachoil do bhaoi ar Mhumhain fa Chruachoin Aoi ar n-anamhoin. Do ansad fa chlannoibh Cuinn sliocht Céin mheic Oilill Óluim, an duine a ndiaigh ar-oile, ó ghliaidh Mhuighe Muchroimhe. Anoise bhus aithreach dháibh, na slóigh ó Chorcoigh cladhbháin, bha shíol gCuinn fhionnMhuighe hAoi do dhruim fhionghuile énlaoi. Beag dteasda gaoil dá ghoire tre shíol gCuinn Chláir Iughoine 's mar tharrla do chaomhchoill Chéin na saorchroind abhla ó éinfhréimh. Moch do thairg airdrí Aine dol ós cionn gach combáidhe re fréimh ghléighealdha ghloin Chuinn doimh na réidhealbha ó Fréamhainn. Rug Oilill an fhuilt sgathoigh Sadhbh inghean Chuinn Chéadchathoigh nír fhéad mis mór an céadadhbhur Rug Sadhbh shámh ó Mhuidh Mháidhe —maith an cédthús combáidhe— ocht maca do hsaorchloinn hséimh, 's ocht slata ó aonchroind iadséin Ó hsoin allé 'n-a gcloinn Chuinn a-táid sliocht Oilill Óluim gég don fpailm ghobhlánaigh ghil ó Shaidhbh hsoghrádhuigh hsoilbhir Ar Art mhac Cuinn na gcorn bhfiar fógrais Mac Con mac Maicniadh, sgath na ríoghraidhi roimhe, cath míonmhuidhe Muchroimhe. Ocht meic Saidhbhe—'s as sé a shuim— tiaghoid cland Oilill Óluim san ghleic acht gan dhainimh dol a n-aighidh mheic a máthar. Do thuit timchiol Airt Aoinfhir seacht meic Oilill fhorbhfaoilidh le Lughaidh a ló in chatha; nír phudhair dhó a dheacracha. Ní dheachadar 'n-a dhiaigh sin clanna Cuinn ná Airt Aoinfhir fan gcrích dtoinnghil bhféaraigh bhfinn gan fhéaghain d'oighribh Oilill. Ann sin do chosoin Cormac ar neimh arm dhá othorlot— sgél innreactha—a gcath Chrionna sgath fhinnshleachta Oiliolla. Tadhg mhac Céin an chrotha naoi tug seacht gcatha dh'fheidhm énlaoi, féinnidh Sionna leo ar n-a lot, a ngleo Chrionda fa Chormac. as nach raibhe cath Crionna cath Muchroimhe laoich na mbrudh slaitshleamhain slim nach an d'aicmeadhaibh Oilill. Ar dteachta do mhuigh Mhumhan do bhí an aicme ag átughadh, na curuidh as clann do Chian, in rann do Mhumhain Mhaicniadh. Do-chuadar clanna Céin —móide as iontaobha iaidséin torruchtain do thír a sean— Connachtaigh díbh ar ndéineamh. Gidh nach ionand aicme Chuinn Oilill Óluim ar ghaol ar chombáidh chogoidh 's gach taom forráin fuarodair. uirrdheirc eile ag síol Oilill d'áiridhe, slógh Uisnigh an fhuind sgathoigh Chuinn Chédchathoigh. éinfheacht ar foghoil re ordnadh chlann gConchobhuir na trí Luighne a moidh Mheadhbha buighne re hucht a gcean drong mhór do Ghalloibh Gaoidhiol an tóir ar tteagmháil orra, ní dóidh eadráin eatorra. gér lia an laochroidh allmharrdha re síol gCuinn re clandoibh Céin ar Ghalloibh nar thuill toibhéim. sé féin Ó hEadhra do-rinde sé geall 'n-a ghoin ní fearr an té le dtorchoir. laithibh comhloinn ag iomchur an anbhforloind; mór do bhuing dhíonn dar ndaoinibh síol gCuind ós dá chomhmaoidhibh. as doidhíola dháibh seacht meic Oiliolla dh'fhágbháil ar gclódh dhá n-eangnamh uile ar seanMhagh mór Muchroimhe. riamh roimhe foraois Droma Damhghoire nó an lá a Moigh chaillréidh Chrionda le fuil airmghéir Oiliolla. aidh siad ó so a-mach bás chodhnoigh chloinne Lughdhach slat doishníomha acht ar díol dámh; ní gníomh soidhíola Sea-án. Nachar lleadar clann Chéin re síol gCuirc na gcolg soilléir do fholuigh ég Í Eadhra; omhain tréad gan tighearna. ein dhúinn bhudh doilghe fuarudh ar sluagh seanLuighne ég uile dh'ég an aoinfhir oile dh'ég ní hionmhaoidhimh. Doiligh leam ar n-ég éinfhir roighni sleachta seinÉimhir a seacht dtroighibh don talamh, beart doilidh re a deonaghadh. Athtuirse bhan is bhrughadh fáth eolchoire ollamhan bás Í ríghEadhra ó Ráth Breadh, budh fáth mímheanma Míleadh. Lán do laochoibh lán do sgoil do bhí Luighni an lá torchoir críoch tonnbhán lomnán d'ól is d'aonoighibh. Gan ghníomh greadh gan ghorudh reann, gan cheol gan imeirt fhithcheall, beag do saoiliodh síol Sadhbha gan díol d'aoinfhear ealadhna. Tiad a ngníomhartha goili leis on uaidnibh iorghoile; téid leis Ó n-Eadhra d'oighidh a méid mheanma ó a macroidhibh. An díobh féin a bhfacaidh sinn do hsochroide um shíol Oilill, nó an díbh na mná nó an mhacruidh do-chínn lá 'n-a longphortoibh! Beag as aithnidh dh'fhearoibh Fáil dá mbíodh a mbruighin tSea-áin acht cath saorLuighne síl gCéin gér líon aonbhruighne iadséin. A Luighnibh na learg síthe do bhíodh cóir gach coigcríche; do thaibhgheadar ar chách a gcor gnáth an t-airleagadh d'fhaomhadh. Na breatha do-bheirdis sin gasraidh Luighne lá éigin orra a-rís as-dteagh tugadh; ceadh acht fís a bhfacodar? Tugsad cách cúl do threabhadh ó chnuas na bhfiodh bhfailtleabhar, tír na bhfinntreabh dtéiglidh dte, 's ó éignibh linntiodh Luighne. Rug leis an lá do imthigh iasg an tráchta tirimghil bláth na gcleath ngoirthe do mheath foithne 'n-a bhfarradh Gan ioth ag teacht a talamh gan theas gréine ag gabhlaghadh meabhsain sriobh d'aithle Í Eadhra gan tairthe a bhfiodh fíneamhna.Anois

 XXX Diarmoid Mac An Bhacoigh Í Chlumhain .cc. do Ruaidhrí Mhac Seaáin Bhuidhe Mheic Thaidhg Mheic Fearghoil Mhóir Mheic Domhnoill Cléirigh Mheic Airt Na Gcapull Mheic Diarmuda Riabhaigh Mheic Aodha Í Eadhra

Bráidhe ón éigsi a n-Eas Dara na héigsi ag meas ó Mhodha; a-tá uainn a n-Eas Dara ragha in tsluaigh theas re a dtogha. Fear féin ag togha a thighe, Eas Dara mo léim loighe; mo thriall do bhí ar mo bhaile do bhí ar mh'aire riamh roimhe Cána ó gCéin go fear bhForbhair as céim budh mheadh dá mheanmoin; ar seacht dtroighibh do thalmhoin reacht anmhoin d'oighir Fhearghoil. Fuarus ón rígh seal sochair an feadh do bhí 'n-a bheathoigh; laoch a n-éag é gan fhachoin, rachoidh mé ar n-eg í Eachaidh. Mo dhearc ní dhuin a comhla re dteacht dúinn nocha dearna; ní tráth d'uaill é dom abhra tarrla mé ar uaigh Í Eadhra Leath a bhfuair mé dhá mheadhair ar uaigh í Chéin ní cumhain— iongna a coimhge 's sé ar samhail— gabhuidh mé cairde ón chumhaidh. Gnaoi dhá bhás biaidh ar bhuannoibh gan chás 'n-a dhiaigh a ndeoroibh; créad um nar chuir ar dhaoinibh, caoinidh muir ég í Eoghain. Do ló an fhearta ní hanta, ar marthoin gá mó fiorta, ón aird thuaigh le sín sneachta ealta an chuain a dtír tiocfa. Críoch nuaidhmhín nach dubh droighean do Ruaidhrí tug a torudh; as fiodh réidh go mbior bhileadh cineadh Céin ó fhior Aghar. Coill dá bhás biaidh gan bhlodhadh gach bláth 'n-a dhiaigh ar ndubhadh gidh é tug an fiodh folamh rug a thorudh dh'fhior Uladh. Rí Luighne na land dtana ní ham dhá chuimhni cheana; gan ar súil re síol Modha dola in síodh dúinn fa-deara 'S é Ruaidhrí rug do roghain, rug a bhuainlí do bhrudhoigh; do bhí a ndán, a Dhé, ar ndeaghoil beanaidh sé clár dhom chumhoigh Leac Ruaidhrí an feadh nach bhfuarus ar fhuairlí ar ndearc do dhíolus; rug mé ar a uaigh eolus hseolus uaim, a Dhé, ar ndíomus. An déar le fear ar bhfeithmhe ar lén ceadh ar nach cuirfe; folchoidh uir thríbh a tairthe aithne an tsíl fuinn ní fuighthe. An ghean feasda ní fuighthe ó theasda fear ar bhfeithmhe; folchthar ar uair ar n-aithne aighthe shluaigh onchon Eithne. Biaidh ón thí theasda ar n-éinrí gach mí feasda 'n-a fuairmhí; cland Chéin mar bhudh chlann d'énmhnaoi go ham énlaoi ag réir Ruaidhrí. Bliaghain mharbhtha ua n- Eoghain a hamhghar go buan béruidh; tug sí gan chás a gcliaroibh ní bliaghoin ghrás í ar fhéghoin. Fáth neamháidh ar chách cuiridh mac Sea-áin tráth a thoruidh; cuan Innse tre fhear bhFeimhin deimhin teagh Innsi ó fhoghail. Críoch Luighne ar n-ég Í Eadhra, a Choimdhe, créd a chomhdha? ar dteacht ón ádh dh'fhéin Andla tarrla clár Céin gan chomhla. acht gan fhál iompa ag dáimh gan toisg 'n-a dteandta; ní fhuair file riamh rompa brondta cliar Thighe an Theampla. Is é ar n-áireamh as neamhnár gan mhé ag áiriomh a fheilghníomh; flaith Luain is ind gan iomrádh iomlán lind uadha ar n-imshníomh.

 XXXI Tomás Ó hUiginn .cc. d'Oilill Mhac Cormuic Óig Mheic Cormuic Mheic Céin.

Damh féin do choigleas Oilill, gá bhfios nach oirchill mhaoine? ní theagbhann cnuic ná sléibhte dá chéile is teagmhuid daoine. Giodh táid an t-ord dá bhfuilim, mar do-chluinim, dá chaitheamh, cia a-deir nach meisi as bhuaine? geal gach nuaidhe nach bhfaicthear. Ní léire luas ná moille, fáth mo thoile gan choimhling; níor chuireas cúl re a chleachtadh ar son gur sheachnas Oilill. Dá mbeind re críonnacht éda damh féin ag déanamh ciste uaisle éirghe ná leagadh fo dheireadh sheasfas mise. Io xmb 1653 An seanfhocal ní fédthar do bheith brégach an tansa; do-chí súil ní nach sillionn más fíor grinnioll na hannsa. Mac Cormuic aigneadh aireach —fear le taithmheach an fhíorrath— a beith agam ná ceileadh; as gnáth deireadh ag díoghruis. Ag saoithibh dealbhtha ar n-oige gé tá 'n-a choigle an tráthsa a leigean dóibh as ionmhall acht go ndiongnann sealbh sásadh. Más oircheas an cion táirthear ar dhán nó ar áineas bhfáthrúin dúinn ní féidir gan dortadh éigin nochtadh don nádúir. Oirill Ó hEaghra ar shaoidheacht breo re sgaoileadh na bhfoichleas ar gus ar aipcheacht seanta; dual gach ealta mar oiltear. A cceann gach oirbheirt iomláin tús m'iomráidh do-bhér dósan mar aon is sgaith ar cceirde; feirrde gach maith a móradh. Ar fhéile, ar iocht, ar eangnamh, ar rath dearbhtha gan bhaoghal, tuigidh Oirill an uairse gur buaine bladh ná saoghal. Ní beag nod do na heolchaibh; más deoraidh mé coimhling; giodh eadh mh'annsa ní haisling as damh féin chaiglim Oilill.Damh féin.

 XXXII Fhearghol Mhór Mhac Domhnoill Chléirigh Mheic Airt Na gCapoll

Comhla ratha run Fearghoil; rún ratha rún an Luighnigh, sreabha cróigh ó fheirg Fhearghoil re seamroibh sróill deirg druimnigh Budh coimseoir ar bhuaidh Bhanbha a doirseoir a n-uair fhoghla, comhla re rún ríogh Teamhra, síol Eadhra ar cúl na comhla. Dún nach dúintear re comhloidh an múr fa múintear mearghroidh; tomhus mhúir Fhinn a n-Almhoin a ngabhloibh dhúin fhind Fhearghoil. Mac Domhnoill ó fhiadh Adhar mar Chian ar chomhroinn churadh; soillse soir go slógh Laighean smól bhaileadh ar mhoidh Mhumhan. Fuair a fhoireann fa inbhear, fuair a bhfuair Oilill d'eangnamh; cearchoill shuain a dtigh thalmhan fa dhigh mhallbhan fuair Fearghal. A shlóigh throma ó Thráigh mBaile sluaidh orra ag dáil a ndighe; fear rabhaidh dhóibh gach duine Danair mhuidhe móir Mhidhe. Muir Ghréag do bhean ar bhiodhbhuigh 's gan fhear Grég ar an gormmuir; cách san Luan ní bhía ar bhearnoigh ó shluadh Fhearghoil dia Domhnoigh. Lór dá bhrath a ghlún gléigheal gach cath 'n-a mhúr dá mhaoidheamh, cuach óir fa dhigh ag dáileamh ag áireamh shlóigh ghil Ghaoidheal. An rí aonar a n-iomghoin baoghal dá mbí ar an mbearnuigh; fosdoigh sin aga a fhoghloidh idh shlabhruidh fhada Fhearghoil. Flaith Breagh go mbí 'n-a leagbhrudh bean mhaitlh do-chí 'n-a codludh; d'aithle shlóigh Chua do chaidreamh aigniodh nua don bhróin bheagbhan. Marcoch mór mhoidhe Cliodhna sróll roimhe ar glaclach gallgha; ar son Fhearghoil Í Eadhra crodh Eamhna a dTeamhroigh tarrla. Ba seach bhíos rath is ríghe cíos na gcath ag cath Bhuille; teisd a chion tar cheann dáimhe fa fháinne ó fhior sheang Shúire. Mac Éadaoine ó hSúir hsiobhloigh ní cédaoidhe um Búill bhaillghill; clocha a bais fhearta Fhearghoil bearnoidh ealta ar Ghlais Ghainmhigh. Doirr an fhir tug a thagha, do roinn sin is rug rogha; giolla séimh a sídh Dumha Mumha hsíl gCéin a chomha. Tug romhainn caithréim Conghoil, rug glainchéim Conaill Chearnoigh, tug a chreach ar cionn tsamhraidh faghlaidh a dteach fhiond Fhearghoil. Gaoi ag mac deaghlámhach Domhnoill ar ghabhlánoibh ghlac mbairrshlim giolla geal donn a Duibhlinn, far thuirrling tonn mhear mhaillbhinn. Teithmhi siar ó bharr Beirbhe, feithmhe Gall um fhiadh n-Aidhne; téid Fearghal do lár Luighne lán bruighne um ghealmhagh nGaillmhe. Ag só a rádh re rígh Mumhan: lámh re tír dhó fa dheireadh, dol ód chion, a fhir Adhar, anadh dh'fhior a dtigh theineadh. Fíon ón Mháidh aoibhinn easmhoill ad laoidhing láimh re Glaislinn; da bhrudh chorr ós linn luschoirr, long n-a hursoinn fhinn fhairsing. Goill libh at aighidh dh'iomghoin, Laighin libh agas Luighnigh; Goill thall at iath, a Fhearghoil, a leanmhain Ghall Chliach cuimhnigh. Ar lámhachadh lann gclochdhonn, ar sárachadh Ghall nguthmhall, a glún cuire tre a chathbharr fachlann úr bhuidhe bhuncham. Sgiath go n-ór ndluigh a ndeabhaidh ar thriath mhór mhuighe Fuinidh, gidh bé a-nocht do-ní dh'fhadhail lochd faluidh dhá mbí a mbruighin. Biaidh a shíoth mar ghréin gheimhridh ót fhíoch ag béin re bearnaidh; mar shruth gan tocht a dtalmhoin guth faghloidh ort, a Fhearghoil. Slógh dathta fa chleith Chliodhna lón reimhe aca dh'ealbha fiadhach shléibhe buig Banbha cuid fhaghla fhéine Í Eadhra. Feadha croidhearga ós cheochuan, sreabha soineannda a síothúdh, braon trom dhá chor um Chruachán do nuathál adh gcorr gcíochúr Nús dearg a cíghibh cédagh, drúcht do línibh learg ndíggeal, grian ar cul na gcoll ngéiggeal, éidiodh chlúmh ndonn dá ndídion. Fál gég gan unacht iompa le lubhghort séd fa sompla, fiodh claon um Theach an Teampla, deargcna cleath go caol gcolptha. Guais d'fhionnmhoine Ghall nglúnghlan barr fiodhbhaidhe go fíorbhun; doinne ar cúl na gcoll mbáingheal ó shúdh áirneadh gcorr ccíorrdhubh. Mionn ríogh go dáimh fa dhoinnmhiodh, fíon fionn dáibh ar n-a dhearbhadh; a chroinn mheala is Muaidh mhallghlan adhbhur meadha fuair Fearghal. Flaith Macha ag léim a loingidh ar léim an chatha cinnidh; sagh an laoich a loing ceandoigh dá sgaoith bheannduibh luim lingidh. Rí gealMhacha a múr mhallbhan, súdh ceannbhracha 's dá choinnmheadh; ceannchaidh bean 'n-a fhonn d'Fhearghal treabhradh geal donn um dhoinnmhiodh. A dtimchiol chuirn mheic Mhorna cuirn Cheit fa chuirm Í Eadhra; Aifreann luath do bharr Banbha a n-am fhadhla a mbruach Bhearbha. Ó Céin um Chruachoin gcloidhmhigh fa réim Thuathoil a dTeamhraigh; sluadh an ríogh go lind Luimnigh Muimhnigh fa fhíon fionn Fearghoil. An fear eile as é an t-aoinfhear 's ní hé fear Éithne ó aomhadh troid ag rígh ir rí Taoighean aoinfhear dhíbh do bhí a mbaoghal. Seol ós luing acht dia Domhnaigh ar tuinn ní bhia gá bhiodhbhoidh; uaigneas a dtoigh fhinn Fhearghoil ó leanmhoin doimh hsing hsiobhloigh. Dá dheigheach bhreagh bhróiggeal cleath Eamhna is sé san éigean féachfaidh craobh Dhor a dhídean tor díggeal d'aol dá éideagh. Ní fhuair tóir acht tóir chabhloigh, ní luaidh cóir re cóir Luighnigh; ríoghna troma dh'fhios Fhearghoil leanmhoin orra ó lios Luimnigh. Ó a chíos a mbliadhna ar Bhreadhoibh cíos Iarla bhíos go brughaidh; rachoidh sí cró tar comhaidh ní fhoghoin dó an ní a-nuroidh. Rag créachdthaobh a gceann coirrshleagh, éntaom as fhearr dhon eangnamh, leath dhó dho bhuaibh a bhiodhbhudh; iongnudh nach mó fuair Fearghal. Gasroidh mhór mhílidh Coruinn ag síneadh re slógh Cumhoill; léir sin ar síoth 's ar soininn fíoch ar fhoirind fhir Umhoill. Le heachroidhibh fhuinn Fhorbhair go luing leanfoidhir faghloidh; eathar seang fada Fearghoil leanmhoin aga ar cheand gcabhloigh. Le Fearghal a n-uaimh fholaidh do dearbhudh cruaidh a chloidhimh; fear slabhraidh truim tar teinidh beiridh faghluidh fhuinn Oiligh. San earruch fhuair an samhradh, go hearruch fuair an fadhmhor; ar dhruim cuain ghloin fan geamhradh fuair Fearghal soir an samhradh. Fa dheireadh dhó a n-ucht fheorann mó sa mhó lucht a lámhonn; tosach eoil fa fhíon nuadhonn ag buabhall ríogh mór Málonn. Rí Luighne na lann mbadhbha mar Ó Dhuibhne a n-am fhoghla; bas bhán Fhearghoil Í Eadhra dearbhoidh gealgha ar clár comhla.Comhla

 XXXIII do Chloinn Í Eadhra .i. Oilill Ó hEadhra Mhac Madhnois Mheic Ruaidhrí Meic Seaáin Buidhe Do-Rinniodh An Duanas .i. Domhnnll Ó hEadhra Agas Onóra Inghean Í Eadhra

Tuile rabharta rath deise dáil a gcruidh cuirid a gnás; is ál don fholachta féine lán robharta a bhféile ag fás. Do-bheir súd ar son a theisde tuile bleidhiogh is bhrat sróill cíoghaibh a-niu ag ríoghoin icchiodh n-óir. Tuile nach tráigheann teas béime bladh a-tá 'n-a thuile liag dá thuinn fhéile a haonshruth iad. Tonna líonmhara as lia torchor dá thuinn d'fhíonfhuil Eoghain Mhóir sí dóidh dáimhe do-chóidh fa Táin deighfhear is díorma ríoghan go ráth Caisil cruaidh ríoghoin le ceol eachdra a gcíoghoibh cuain. A heineach mar eineach Guaire, do ghaos Aillbhe do bhean barr; tainig bean a gcléith go fear sgéith is re crann. Bean táinig mar thorchor mara go mac Oilill dar fheac dair; da-ní caor fhuinnse don in ghein soillsi re taobh inbheir air. Tír bhiodhbhudh do bhí ar a hionchoibh Onóra do iarr a fíor; rádh Domhnoill re hfiadh a fhaghladh nar fhoghlaim riamh snadhmadh síodh. Ar bhuain ghréasa do-gheibh iomrádh iomdha fáth fa bhfaghann bladh d'uaim fa énoibh lá do-chuaidh ar bhéloibh ban. Mac Onóra re hucht gcomhloinn a ceardcha ríogh 'n-a rug gó más bean chobhra Beiridh bann tar bhladh a sinnsear ag so an bhean nach béra lón fáth díol Onóra a n-éindigh dh'ól. As feis chuil do Chruachoin Mheidhbhe, do mhnaoi Luighnigh tarrla a thol, d'fhear d'fhearaibh Luighne Teamhoir Bhreadh gan chuimhne ar chol. Mionn sleidhe dá sileid caora créd an baoghal breith a ghill crann sean an mhoin darbh fhear ó thóir fhaghloidh Find. Grés annamh ag inghin Oilill nír fhiu an gréassoin goin a méar: cuirthear eo do fhuair gleo idir iongnuibh én. Na duasa cruidh re a gcoisg tromdháimh do Thír fa Thuinn tárraidh sé Oilill doilghe do chlár Oilill é. Éigean d' Onóra ón fhuil Mhuimhnigh méd a deithfire ag díol sgol; do-chuaidh moille na mná a ndéine lá coinne na cléire um chrodh. Ealbha churadh ó chrích Luighne leo do buaidhreadh Tír Dá Thí do chuir sein ó a hadhnadh í. Tú, a Onóra, re hucht n-éigeas aimsear na dtráth go dtéid tort do cheird foghoil doghruing sgol na Do thréig tú na tíre re Caiseal ar crích Luighne na learg mín; sibh dá luadh a ndiamhair dhoire fuar an iarraidh Thoighe an Trír. Sibh Oilill a n-easbhoigh bhrat is bheartadh sróill; sibh ar-aon ó dheibheadh dáimhe daor re deireadh hfháinne óir. Ar dteacht tar muir, a mhic Oilill, ésgaidh an triall fad ríobhan rug an cáinte creach bhleidheadh ar bheagán slóigh nír shaor sibh ar fhéaghoin bhfileadh sibh ar bélaibh igheadh n-óir. Libh do-rinneadh aisling fhíri ag imtheacht ó phort go port bró long tre amhra dhá n-iomramh go dtarrla fonn iongnadh ort. Ag súd, a Onóra, ót fhéchoin an fhiodhbhaidh acht a éanbharr cnó; call claon ar a uille ót fhabhra is braon uile as damhna dhó. thuill táthaoir a dtír bhiodhbhadh ag buain ghort; do-rinne hfian a n-uair fhodhmhair buain nachar iarr hfoghloidh ort. theasmhaidh truime a mbarr ag bloghadh cleath cuirthear a bhfiodh ceoil a chéile heach in fhodhmhair aibhne tiorma tug an ghrian do shín a héill fa Eas Dara teas a gréin nach rabha riamh. Gráinne an chnuais fa choilltibh Luighne a láibh ciuine ag claonadh chall; do neartoigh cioth le claon doire gan rioth ag laodh oighe ann. Ag cuartughadh críche Luighne an lá fada an feadh do mhair do an beach a-muigh fan mallMhuaidh asd-teach ní fhuil anbhuain air dána ios dhídean dóibh dul ar theas do athroigh eo le gaoibh goile taeibh oile an t-eas. breith na Banbha gidh bé hiad an fheaghan úd gidh bé heile nach fáidh fíre teine dhá ngáibh sídhe súd. Domhnall ag dáil chaoilshleagh ar cheann slóigh d'éis chomhóla ar dáimh as dáileamh fháinneadh n-óir. Nocha raibhe ar bhFódla fada ó chéile líon cruit cheoil a fhéarbhoithe ar eachtra geoin énlaithe ag teachta a dtír. ealbha ag ingheanoibh earrudh n-óir mar theas sgáth a n-uaim na hoighe fuar sgáth na soidhe sróill. fheirge a n-aimsir thachair tonn rabharta gan réim sguir; ní théid trágh nach till meanma fa chlár Teamhra do thuil.Tuile

 XXXIV Domhnall Óg Mhac Aodha Meic Domhnoill Chaim Í Uiginn .cc. do Thadhg Buidhe Mhac Cormuic Mheic Céin Mheic Oilill Mheic Mhadhnois Mheic Ruaidhrí Mheic Sheaáin Bhuidhe Í Eadhra

Ní baodhal feasda fian Luighne; luibh a gcabhra dá gcriaidh féin ar dearbhudh a bhfáth 's a bhfileadh fáth meanman do chiniodh Chéin. Luibh chobhartha chloinne Féilim, fáidh dhá ghealladh do ghuth ard creidthear le cách é as a airrghibh, gidh bé fáth dho thairrngir Tadhg. Go díol a bhfiach le fuil Éimhir ní iarr cead a chríche féin: do chuirfiodh rí a gcóir n-a gcoinne nach bí do chóir chloinne Céin. Geall re comhthoibh chríche biodhbhadh blodhadh na sleadh, sníomh na gcolg; an chuid nach bí ar chách dá chomhoidh as sí a ráth do thobhoigh Tadhg. Caomhnoigh iath ar eighre Cormaic clann airdríogh a n-uair nar mhair; leigthear do rígh uaidh gan oighidh do bhrígh nach bhfuair oighir air. Áth troda 'n-a thíthibh corcra ó chuairt mhílidh Mhoighe Cró; teacht re sgéloibh uaidh ní fhaghar ar bhféghoin tsluaidh Dhanar dhó. Do laghduigh Tadhg teisd a chinidh, clú a mhaicne do mhédaigh sé; gé rug féin a gclú ar a gcomhair, ar chrú Céin do fholuigh é. Ar fhuil Chéin nír chuirthe a ndiongnadh gan dáil cruidh do chor ós aird; do-gheibh cliar gan fhios dar-oile a n-iarr ar slios toighe Taidhg. Daoine 'n-a chúirt nar chleacht anóir don fhuil ríogh ní raibhe a mbarr; gairid uaidh san tigh a dtiaghair fir nach bhfuair a n-iarroidh ann. Gá brígh dhóibh gan dol a n-éigean? d'fhéin ar dTaidhgne tánoig súd, cáin ríogh a n-aghaidh gach éinfhir, raghaidh don tsíol Éimhir úd. Go gcaithtear crodh chríche Danar ní dó as doilghe díol dá bhfuair; cliar agos í ag anmhoin aige faghloidh don tí as fhaide uaidh. Fine Chéin go chor an fheadhma aincidh iad ar fhaobhroibh colg; go sgur dháibh ní iarr na harma a ngrian áidh gé tharrla Tadhg. Feitheamh air nír fhada léise a láibh samhruidh, a sín fhuair; ní bhí deibhiodh ar mhnaoi mhílidh a ndeireadh laoi a cíghibh cuain. Do theisd tar chách a gclú mholta, a mheic Cormaic, cuiridh tú; do-bhéra barr dh'fhine Éimhir file an t-am nar réidhigh rú. Caithtear libhse laochruidh Chaisil, a gclocha buadha, a mbruit tsróill, ní airigh sgol ar fhuil Éimhir nach bhfuil crodh dá dhéinimh dóibh. Buadha h'arm dob aithnidh dhósan, díoghrais eoil an uair do nocht, do neimh ghona a ndiaigh a dhéanta liaigh ag cora an échda ort. Tug h'amharc, a oighre Máire, malairt datha ar dheilbh a gruaidh, bann asd-teach at orchor aga, fear le bhfoghthor aga uaibh. Dod lucht othair a n-am deabhtha daingean dóibh fa dhíon do chrann; laoich ar dho sgáth re headh n-éigin táth a gcneadh gurb éidir and. D'éis chumhdoighthe a chúirte bláithe bheith innte ní hé gur shaoil; ceandchor do hsíodh le fear bhfaghla gur bhean a díon d'adhbha aoil. Gan ghuais ghliadh gan ghealladh chomhadh ceann cóigidh ad choinne thug leigthior le cách é dot araidh gidh bé a ráth dho raghain rug. Slighthe cumhga ó chornoibh buadha ón bhais go chéile ag cloinn ríogh; cuid do chaoroibh bruaigh do bhleidhe ar craobhoibh chuaigh eile um fhíon. Ní mór mhaireas, a mheic Cormaic, don cholg bhaodhluch bhuaileas troid; tairnig deiriodh na sleadh sénta deibheadh cean gur dhénta dhoitt. Fríth tre chraobhoibh do chuach n-órtha iul go síodhbhrugh na séd mbuaidh; tig d'fhéaghoin ar bruach do bhleidhe déanaimh ar chuach eile a n-uaimh. Do bhac anmhoin re hucht tuile tairthe ag éirghe dh'áitibh sriobh; do chuir roimhe a dtrágh do thoradh lán mara nar omhan d'fhior. D'éis chuartoighthe chríche Meidhbhe do mhadh Luighne leanoidh sí; nír shaoil adh a cor ó a céidghein gail an tan do éignigh í. Ní léir eas ó h'éignibh corcra, 'n-a gcnuas féin ní faicthear croinn; dob fhiu a foghail ó gháibh gréine, gonoidh táin a chéile a gcoill. A ndeoigh cliachdha cloinne Sadhbha sleachta feadhma a bhfhaobhroibh colg; tig do ghleodh na seanlann sídhe mearbhall fa eol tíre ar Thadhg. Ní mór gur mhothuigh mac Cormaic ar chuir dh'fheidhm ar fhaobhroibh bas; nír leig braon tar bruach a bleidhi is fuath dhon taobh eile as. Tug a arma ar iomlaoid datha, deargais cathbharr, corcrois gó, deargthor colg gan chora a gceardcha; Tadhg as gobha deargtha dhó. Go dtug a ainm go hiath bhFódla, fonn toirtheach na dtoluch n-ard, tearc le bhfaghar fios a anma slios caloidh a dtarrla Tadhg. Meinig aincid eighre Máire mná sídhe re seodoibh buaidh; do-gheibhthear lá a dtoloidh throda cobhair mhná dob fhoda uaidh. Ní guais áidh, ní heagla bhiodhbhadh, do bheanfodh dhe dol ar ard; do-chíthear tolcha bheann mBanbha san ghleand dorcha a dtarrla Tadhg. Mar sin chaithid cuid dá n-aimsir d'oighre Cormaic san chrú sleadh; cuirid oidhche tar fhéin Luighne a ngéill fhoirfe ag cuimhne a gcean. Orrtha chodoil chríche faghladh fiadha í Chéin do chor ar aird; mall do réidhigh re rígh oile tír ar ndéinimh thoile Taidhg. A ghlés troda ar dteacht a n-iorghoil do ísligh síos a seol ard, saoilidh tóir dho iarr a harma do chóir ghliadh nach dtarrla Tadhg. D'éis a loitfe fa leith Modha do mhac Cormaic creidfidh sí; urradh críche Céin do chabhoir tríthe féin do aghoin í. .N.B.F.F.L. Go riar éigeas d'inghein Chathoil ní char bleidhe ná brat sróill; ní bheir an chliar ar a chéile, 's do-gheibh riar fa a ndéine dóibh. Suil do-chí é—as cuid dá ceardoibh— Caiteilín gá aithne uaidh, 's an éara nach bhfuair an file, do bhuail séla a ngile an ghruaidh. Beag a maoidhimh, mór a bronnta, a bláth tar chách cuiridh sí; ní chuir seadh 'n-a mair dá maoinibh, bean ar toil gach aoinfhir í. A Chaitilín, a chneas mínsheang, gidh mór taobh a dtigthear thort —acht do mhaorrdhacht re dáimh ndoilidh— ní dóidh aonlocht oinigh ort.Ní baoghal.

 XXXV An Domhnall Céadna .cc. Don Fhior Chéadna

A Thaidhg, cuimhnigh an comann gan cheilg, a chiabh fhochonndonn, go breith dhamhsa ar do ghruaidh ngil gach uair fat annsa as éidir. Cuimhnigh a-rís, a rosg mall, an cairdeas is an comand, a chraobh Éile na gcladh gcam ar dtol dá chéile condbham. Ná tréigidh mheisi, a chiabh chlaon, a Thaidhg Bhuidhe, a bhas bharrchaol, mar bhudh neach aonuaire ionn, a dhreach bhraonuaine bhoigfhionn. Nír thréigeas, ní thréigeamh soin, madh fada bhead um beathaidh is ná féadtoir, a ghruaidh gheal, mo chédtoil uaibh as t'aigneadh. Ní thréigfe meisi an chiabh chas ná an troigheach seada solas, ná an rosg glan, ná an mbrághoid mháin, do ghabh re námhoid neamhbáidh. Ní thréigiobh an thaobh mar ghréin ná in déd sneachtoighe soiléir ná in t-abhra réidh craobhnocht corr ar nach léir aonlocht agom. An comann do cheanglois linn, a mheic Mháire, a ghlac géigshlim, a ghrádh mh'anma ar gcúl ná cuir ó tharrla dhúnn a dhénaimh. Taisgthear dhamhsa, a fhleasg Luighne, do chogar, do chomhuirle, go mbreith oroibh, a thaobh thais; ná foghoibh aon am fhégmhais. Taisgthear libh, don leith oile, a rosg suaimhneach seabhcaidhe, h'ionnmhoine mar as dual damh, a sduagh fhionnMhoighe hAghar. Gach cairdeas dar cheanglas féin riot, a Thaidhg, a thaobh soiléir, cóir a choimhdhe dod chéibh chais, béim oirne muna fhuarais. An grés nuasa dhealbhaim dhoit tuig uaim, a oighre Cormaic, nach dleaghar gan a dhíol damh, mar dhleaghar dhíom a dhénamh. Ná roinnsi do-rinne mé tabhair uaim dh'oighre Máire mar shéd suirghe dá dhreich nduinn gan chleith do chuimhne an chomoind. Ní dolta dhoidsi iná damh tar a chéile, a chneas iodhan, a shlat hsaor an chúil chorcra duinn ar-aon ní hionndolta.A Thaidhg

 XXXVI Iar Ttabhairt Cath Crionna A-Dubhradh An Duainsi

Sgítheach sin, a chlanna Cuinn, is a shíol Oilill Óluim; leigidh feasda ar ndoghra dhíbh; córa dh'Ulltachoibh imshníomh. Créd fa ndénmoisne doghra síol Mogha is síol gCuinn chalma choidhche ar-ís nach eagoil linn teacht 'n-ar n-aghaidh fa Éirintt. Ó do chuirsiom cath Crionna ó dho gháirsiom ar ngriolla ní bhia ar ar n-aire ó só a-mach acht cluichthe is fian is fiadhach. Ná háirmheamaoid ar gcréchta is ná maoidhid ar n-ainnéachta an ní ro thionnsgnamar thrá ro chríochnoighsiomb é a n-aonlá. Do marbhadh na trí Fearghois, do loiteadh laoich thighearnois; do beanadh Éirind uile do shaorchloinn réidh Rudhroidhe. Do marbhadh le Lúdh Lá na trí Fearghois—feidhm dána; ro mharbh Tadhg mhac Céin go ngus sé meic dhég na dtrí bhFearghus. Do chuir Tadhg mhac Céin cródha seacht ruadhchatha romhóra ar chlannoibh Rúdhraidhe réil i ccath Crionna go hardchréid Do ríoghsamar comhthrom cóir ós chionn Éireamhoin fholtmhóir do ghabhsam Fódla na bhflath ná bímid feasda sgíothach.Sgítheach.

 XXVII Uilliam Mhac Ruaidhrí Í Uiginn .cc. d'Oilill Mhac Cormuic Óig Mheic

Cóir aitreabhadh ar iath Gaileang geis go ttiltear an tír uadh beanaidh fian 'n-a treabhaibh a bhfiadh Luighne treabhair tuar Tionóilid fiadh Muaighe do thogha síodh síodh an tsrotha Codlaidh cumhga cuire moghmhar Muighe Marr a ccranghail chrann Deargth minleirg muighe mo char nuaidhe fiadh d'aithle bhuadh ar fiach na healta Ateinidh treoin len gnáth greamughadh sdoc ar ionramh cnoc d'aindeoin Ghall eachtronn re hucht gcáigh gríobh dhoinnmhear do-bhér oirneadh oighre críche Gaileang grádh a ríogh ó ráinig sé gá dtám d'oirneadh an chroinn chumhra umhla Éirne as aghnadh goimhe a ngliaidh the gidh sithcháin í d'fhéin ó n-Éimhir rí ó cCéin do dhéinimh dhe. fuair sleachta hEadhra d'ualach air—gá orchra as mhó?— má tugadh gairm do ghéig Luighne as ainm téid ar duilghe dhó. Éimhir Chaisil cách dá mbuaidhreadh beanaidh sí gan dul a ndáil biodhbhagh mbearta ionramh dáibh ar eachtra í. umhla aitighidh iath go hÁth Liag laochraidh chobhsuigh Muighe Maine baile ar anbhuain iad a fhearainn ar ceol caismeart mbinn ní cuirthear é fa chlár Cnodhbhdha an lámh chlé ag comhdha cinn. do chrú n-Eadhra ua an Raghallaigh nar riadh dáil d'oirneadh a-moigh Luighne ar duilghe dháibh aidh leo re linn a ríoghtha rángadar de déunadh síodh 's gan leigean fhoghladh fa a n-oirear 's teugar adhbhagh roigheal ríogh. Muighe Tuireagh thogbhas longphort fa Loch Cé maighre finngheal do thráigh thoraigh sirreamh dáibh ar fhoghoil é uaidh leo re linn a ríoghtha rángadar de dénadh síodh gan leigean fhoghladh fa a n-oirear 's teugar adhbhagh roigheal ríogh. longphuirt fa Loch n-Oirbhsean fa Eas Dara sreathoidh saoir fleadhmhagh leagglas Luighne tearmon eaglas buighne Bhaoill Teagh Teampla tionól d'éigsibh iatha re hucht ealadhna dh'ú Éimhir 's lucht leanamhna an fhéinnidh a ccrích Thailtigh go teagh curadh na seanlann sídhe tearmonn a aos grádha do ghleodh fátha feirge Finn bhforfhuighle an fhinn mheardha comhairle Í Eadhra inn don nós reimhe ó rígh thoghtha Meinic tilis da taobh leachta a lucht eachtra uime a ccló deocha d'ó Chéin is cas a n-áireamh 's a bhas féin 'n-a dháiliomh dhó. Meinic duassoin Donnchaidh do dhíon shruithlearg Sléibhe Gaimh sleadha gairthe i bhfál bhfiodhraidh saighde lámh a n-iorghoil air. Meinic fa fod Gaileang gliocas ceardcha