<!DOCTYPE TEI.2 PUBLIC "-//TEI P3//DTD Main Document Type 1994-05//EN" [

<!ENTITY % TEI.extensions.dtd PUBLIC "-//CELT//DTD Extensions to the TEI//EN">

<!ENTITY % TEI.corpus   'INCLUDE'>
<!ENTITY % TEI.prose    'INCLUDE'>
<!ENTITY % TEI.transcr  'INCLUDE'>
<!ENTITY % TEI.textcrit      'INCLUDE'>
<!ENTITY % TEI.names.dates   'INCLUDE'>
<!ENTITY % TEI.linking  'INCLUDE'>
<!ENTITY % TEI.figures  'INCLUDE'>

<!ENTITY % ISOlat1 public "ISO 8879:1986//ENTITIES Added Latin 1//EN">
<!ENTITY % ISOlat2 public "ISO 8879:1986//ENTITIES Added Latin 2//EN">
<!ENTITY % ISOnum  public "ISO 8879:1986//ENTITIES Numeric and Special Graphic//EN">
<!ENTITY % ISOpub  public "ISO 8879:1986//ENTITIES Publishing//EN">
<!ENTITY % ISOdia  public "ISO 8879:1986//ENTITIES Diacritical Marks//EN">
%ISOlat1; %ISOlat2; %ISOnum; %ISOpub; %ISOdia;

<!ENTITY % TEI.extensions.ent PUBLIC "-//CELT//ENTITIES Extensions to the
TEI//EN">
]>
<TEI.2 id="G103006">
<teiHeader creator="Beatrix F&auml;rber" status="update" date.created="2008-08-27" date.updated="2012-10-03">
<fileDesc>
<titleStmt>
<title type="uniform">The Triads of Ireland</title>
<title type="gmd">An electronic edition</title>
<author>unknown</author>
<editor id="KM">Kuno Meyer</editor>
<respStmt>
<resp>Electronic edition compiled by</resp>
<name id="EP">Emer Purcell</name>
</respStmt>
<respStmt>
<resp>Proof corrections by</resp>
<name>Emer Purcell</name>
<name>Hilary Lavelle</name>
</respStmt>
<respStmt>
<resp>Second draft revised and enlarged by</resp>
<name>Beatrix F&auml;rber</name>
</respStmt>
<funder>University College, Cork</funder>
<funder>The HEA via the LDT Project.</funder>
<funder>CELT via the Writers of Ireland Project.</funder>
</titleStmt>
<editionStmt>
<edition n="2">Second draft, revised and enlarged.</edition>
</editionStmt>
<extent>
<measure type="words">10165</measure></extent>
<publicationStmt>
<publisher>CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of University
College, Cork</publisher>
<address>
<addrLine>College Road, Cork, Ireland&mdash;http://www.ucc.ie/celt</addrLine>
</address>
<date>2008</date>
<date>2011</date>
<distributor>CELT online at University College, Cork, Ireland.</distributor>
<idno type="celt">G103006</idno>
<availability status="restricted">
<p>Available with prior consent of the CELT programme for purposes of academic research and teaching only.</p>
</availability>
</publicationStmt>
<sourceDesc>
<listBibl>
<head>Manuscript sources</head>
<bibl n="1">Trinity College Dublin, MS TCD 1318 (H 2 16), The Yellow Book of Lecan, a vellum of the end of the fourteenth century, pp. 414b&ndash;418a, a complete copy.</bibl>
<bibl n="2">Royal Irish Academy Dublin, MS 23 P 12, the Book of Ballymote, a vellum of the end of the fourteenth century, pp. 65b&ndash;66b (ends imperfectly).</bibl>
<bibl n="3">Royal Irish Academy Dublin, MS Stowe, D II 1, the Book of H&uacute;i Maine, a vellum of the fourteenth century, fo. 190a&ndash;fo. 191a. A complete copy.</bibl>
<bibl n="4">Royal Irish Academy Dublin, MS 23 P 2, the Book of Lecan, a vellum of the fifhteenth century. The leaves on which the Triads are found are now bound up with the Codex H 2 17 belonging to Trinity College. It is a complete copy begining on p. 183b and ending on p. 184b. The editor remarks that, 'by an oversight' he has 'referred to the MS sometimes by Lec and sometimes by H. In some cases both Lec and H will be found quoted in the variants. The same MS is always meant.' This practice has been left stand.</bibl>
<bibl n="5">Dublin, Royal Irish Academy, MS 23 N 10, a paper ms written in the year 1575, pp. 98&ndash;101. A complete copy, the gap between p. 100 and 106 being made up by pp. 7a&ndash;10b of the vellum portion of the manuscript.</bibl>
<bibl n="6">Trinity College Dublin, MS H 1 15, pp. 946&ndash;957. This is a paper ms written by Tadhg Tiorthach &Oacute; Neachtain in 1745. It is a complete copy with copious glosses in Modern Irish.</bibl>
<bibl n="7">Dublin, RIA, Stowe Collection, a paper quarto now marked 23 N 27, containing on fo. 1a&ndash;7b a copy of the Triads. It was written in 1714 by Domnall (or Daniel) o Duind mac Eimuinn. Its readings closely agree with those of N.</bibl>
<bibl n="8">Manchester, Rylands Library, a copy written in 1836 by Peter O'Longan, formerly in the possession of the Earls of Crawford.</bibl>
<bibl n="9">Edinburgh, Advocates Library, MS Kilbride III, vellum, begins on fo. 9b2.</bibl>
</listBibl>
<listBibl>
<head>Digital images of Meyer's edition</head>
<bibl n="1">Available at http://www.archive.org.</bibl>
</listBibl>
<listBibl>
<head>Literature (incl. references given by Meyer)</head>
<bibl n="1">James Henthorn Todd (ed. &amp; trans.), The Irish version of the Historia Britonum of Nennius (Dublin: Irish Archaeological Society 1848).</bibl>
<bibl n="2">Eugene O'Curry, Manners and Customs of the Ancient Irish. Vol. 1&ndash;3 (London 1873).</bibl>
<bibl n="3">Kuno Meyer, Cath Finntr&aacute;ga or Battle of Ventry (Oxford: Clarendon Press 1885). [From Bodleian Library MS Rawlinson B 487).</bibl>
<bibl n="4"> Charles Plummer, Irish Miscellanies: the Conversion of Loegaire, and his death, Revue Celtique 6 (1884) 162&ndash;172.</bibl>
<bibl n="5">Whitley Stokes, The prose tales in the Rennes Dindshenchas, Revue Celtique 15 (1896) 418&ndash;484 (no. 44 and 111).</bibl>
<bibl n="6">W. Neilson Hancock, Thaddeus O'Mahony, Alexander George Richey &amp; Robert Atkinson, Ancient Laws of Ireland, 6 vols. (Dublin, 1865&ndash;1901).</bibl>
<bibl n="7">Kuno Meyer, 'Das Apgitir Cr&aacute;baid des Colm&aacute;n maccu B&eacute;ognae ',  ZCP 3 (1901) 447&ndash;455.</bibl>
<bibl n="8">Whitley Stokes, Martyrology of Oengus the Culdee, Henry Bradshaw Society 29. (London 1905) 112.</bibl>
<bibl n="9">Siegmand Hellmann, 'Sedulius Scottus', p. 135, in: Ludwig Traube, 'Quellen und Untersuchungen zur lateinischen Philologie des Mittelalters', vol. 1 (M&uuml;nchen 1906).</bibl>
<bibl n="10">Whitley Stokes &amp;  John Strachan (ed. &amp; tr.), Thesaurus palaeo-hibernicus (2 vols, Cambridge 1901&ndash;03, supplement by Whitley Stokes, Halle/Salle (1910), reprinted in two volumes, Dublin 1985).</bibl>
<bibl n="11">Patrick Weston Joyce, A Social History of Ancient Ireland,  2 vols (New York, London, and Bombay: Longmans, Green, &amp; Company, 1903).</bibl>
<bibl n="12">Kuno Meyer  (ed. &amp;  trans.), C&aacute;in Adamn&aacute;in: an Old-Irish treatise on the Law of Adamnan, Anecdota Oxoniensia, Mediaeval &amp; Modern Series 12  (Oxford 1905).</bibl>
<bibl n="13">Rudolf Thurneysen, Die B&uuml;rgschaft im irischen Recht, Abhandlungen der Preu&szlig;ischen Akademie der Wissenschaften, phil.-hist. Klasse, no. 2 (1928).</bibl>
<bibl n="14">Rudolf Thurneysen, Irisches Recht, Abhandlungen der Preu&szlig;ischen Akademie der Wissenschaften, phil.-hist. Klasse, no. 2 (1931).</bibl>
<bibl n="15">&Eacute;amonn de h&Oacute;ir, 'The anglicisation of Irish place-names', Onoma 17 (1972) 192&ndash;204.</bibl>
<bibl n="16">For modern Irish proverbs in triadic form, compare for instance Enr&iacute; &Oacute; Muirgheasa (ed.), Seanfhocail Uladh, Eagr&aacute;n Nua (Baile &Aacute;tha Cliath: Oifig an tSol&aacute;thair, 1976) 3&ndash;8.</bibl>
<bibl n="17">Patrick Sims-Williams, 'Thought, word, and deed: an Irish triad', &Eacute;riu 29 (1978) 78&ndash;111.</bibl>
<bibl n="18">Fergus Kelly, A Guide to Early Irish Law (Dublin: DIAS 1988).</bibl>
<bibl n="19">Michael A. Monk &amp; John Sheehan, Early medieval Munster: archaeology, history and society (Cork 1998) [p. 83 on condiments and relishes mentions echmuir].</bibl>
<bibl n="20">Fergus Kelly, Irish Wisdom: Classic Irish Triads (Belfast: Appletree Press 1993).</bibl>
<bibl n="21">P. W. Joyce, The origin and history of Irish names of places. [Facs. of the original edition in 3 volumes published 1869&ndash;1913.] With a new introductory essay on P.W. Joyce by Mainch&iacute;n Seoighe (Dublin: &Eacute;amonn de B&uacute;rca for Edmund Burke 1995).</bibl>
<bibl n="22">Kevin Murray, 'Fr Edmund Hogan's 'Onomasticon Goedelicum', ninety years on: reviewers and users', Ainm 8 (1998&ndash;2000) 65&ndash;75.</bibl>
<bibl n="23">Historical Dictionary of Gaelic Placenames (London: Irish Texts Society 2003). [Volume 1 of Hogan's revised <hi>Onomasticon</hi>.]</bibl>
<bibl n="24">P&aacute;draig &Oacute; Riain, Diarmuid &Oacute; Murchadha and Kevin Murray, Historical Dictionary of Gaelic Placenames, Fascicle 1 [Names in A-] (London: Irish Texts Society 2003); repr. with addenda and corrigenda April 2007.</bibl>
<bibl n="25">P&aacute;draig &Oacute; Riain, Diarmuid &Oacute; Murchadha and Kevin Murray, Historical Dictionary of Gaelic Placenames, Fascicle 3 [C-Ceall Fhursa] (London: Irish Texts Society 2008).</bibl>
<bibl n="26">Fergus Kelly, Thinking in Trees: The Triad in Early Irish Literature (Sir John Rhys Memorial Lecture), Proceedings of the British Academy 125 (December 2004) 1&ndash;18.</bibl>
<bibl n="27">Diarmuid &Oacute; Murchadha, 'D&uacute;n Cermna: a reconsideration', &Eacute;igse 34 (2004) 71&ndash;89.</bibl>
<bibl n="28">Kenneth Nicholls, 'The Protean placename', in: C&iacute;n Chille C&uacute;ile: Texts, Saints and Places. Essays in Honour of P&aacute;draig &Oacute; Riain, edited by John Carey, M&aacute;ire Herbert and Kevin Murray (Aberystwyth 2004) 225&ndash;233.</bibl>
<bibl n="29">Bernhard Maier, Die Weisheit der Kelten. Sprichw&ouml;rter aus Irland, Schottland, Wales und der Bretagne. (Munich: C. H. Beck 2011) [An anthology of proverbs from Ireland, Scotland, Wales and Brittany in the original languages, with German translation. Includes introduction and bibliographic references].</bibl>
</listBibl>
<listBibl>
<head>The edition used in the digital edition</head>
<biblFull>
<titleStmt>
<title level="m">The Triads of Ireland</title>
<editor>Kuno Meyer</editor>
</titleStmt>
<editionStmt>
<edition>First edition</edition>
</editionStmt>
<extent>xv + 35 pp., v&ndash;xv Introduction, 1&ndash;35 Text and Translation, 36&ndash;43 Glosses and Notes, 45&ndash;46 Index Locorum, 46 Index Nominum, 47&ndash;54 Glossary.</extent>
<publicationStmt>
<publisher>Hodges Figgis &amp; Co.</publisher>
<pubPlace>London</pubPlace>
<date>1906</date>
</publicationStmt>
<seriesStmt>
<title level="s">Todd Lecture Series</title>
<idno type="volume">13</idno>
</seriesStmt>
</biblFull>
</listBibl>
</sourceDesc>
</fileDesc>
<encodingDesc>
<projectDesc>
<p>CELT: Corpus of Electronic Texts</p>
</projectDesc>
<samplingDecl>
<p>The present text represents Meyer's Introduction and pages 2&ndash;34 of the edited text; corrigenda are integrated.</p>
</samplingDecl>
<editorialDecl>
<correction status="medium">
<p>Text has been checked and proofread twice. All corrections, including some by Kuno Meyer and supplied text, are tagged.</p> 
</correction>
<normalization>
<p>The electronic text represents the printed text. The editor's corrigenda have been integrated. Expansions shown in italics in the hardcopy have been marked. Variant readings are integrated into the apparatus, including the variants from Stowe Collection 23 N 7 MS included in the preface. At times the variants were unclear and it was not possible to integrate them into the apparatus. In these cases, as at entries 42, 64, 79, 92, 109 and 223, the variants are supplied as footnotes to the text. The reader is referred to the printed edition.</p>
</normalization>
<hyphenation>
<p>When a hyphenated word (hard or soft) crosses a line break, the break is marked after the completion of the hyphenated word. There are no instances of hyphenated words crossing a page break.</p>
</hyphenation>
<interpretation>
<p>Names of persons (given names), places and group names are not tagged. Direct speech is rendered <emph>q</emph>; except where it cannot be nested within or outside the apparatus; then it is rendered <emph>'</emph>.</p>
</interpretation>
</editorialDecl>
<refsDecl>
<state gi="DIV1" freq="1" label="Section" unit="number">
</refsDecl>
</encodingDesc>
<profileDesc>
<creation>By one or more unknown Irish authors.<dateRange from="830" to ="900">9th century</dateRange></creation>
<langUsage>
<language id="ga">The text is in late Old Irish.</language>
<language id="en">Witness list and Introduction are in English.</language>
<language id="la">There are Latin passages in the Introduction.</language>
<language id="de">There are a few words in German in the Introduction.</language>
</langUsage>
<!--<textClass>
<keywords>
<term>gnomic</term>
<term>prose</term>
<term>medieval</term>
</keywords>
</textClass>-->
</profileDesc>
<revisionDesc>
<change>
<date>2012-10-03</date>
<respStmt>
<name>Beatrix F&auml;rber</name>
<resp>ed.</resp>
</respStmt>
<item>One bibliographic reference added.</item>
</change>
<change>
<date>2011-02-26</date>
<respStmt>
<name>Beatrix F&auml;rber</name>
<resp>ed.</resp>
</respStmt>
<item>More bibliographic references added.</item>
</change>
<change>
<date>2011-02-05</date>
<respStmt>
<name>Beatrix F&auml;rber</name>
<resp>ed.</resp>
</respStmt>
<item>Bibliographical details added; new wordcount made.</item>
</change>
<change>
<date>2011-01-27</date>
<respStmt>
<name>Beatrix F&auml;rber</name>
<resp>ed.</resp>
</respStmt>
<item>Meyer's Introduction converted to XML; proofed; structural and content markup applied; integrated into file for second draft of CELT edition.</item>
</change>
<change>
<date>2011-01-21</date>
<respStmt>
<name>Beatrix F&auml;rber</name>
<resp>ed.</resp>
</respStmt>
<item>Minor modifications and additions made to header.</item>
</change>
<change>
<date>2008-09-11</date> 
<respStmt>
<name>Beatrix F&auml;rber</name>
<resp>ed.</resp>
</respStmt>
<item>File parsed and validated. SGML and HTML files created.</item>
</change>
<change>
<date>2008-08-27</date> 
<respStmt>
<name>Beatrix F&auml;rber</name>
<resp>ed.</resp>
</respStmt>
<item>Header adapted from header of companion file T103006.</item>
</change>
<change>
<date>2008-08-15</date>
<respStmt>
<name>Emer Purcell</name>
<resp>ed.</resp>
</respStmt>
<item>Minor changes to structural markup and apparatus added.</item>
</change>
<change>
<date>2007-08-01</date>
<respStmt>
<name>Emer Purcell</name>
<resp>ed.</resp>
</respStmt>
<item>File proofed (1); some structural markup and apparatus added</item>
</change>
<change>
<date>2006-08</date>
<respStmt>
<name>Hilary Lavelle</name>
<resp>ed.</resp>
</respStmt>
<item>File proofed (1); some structural markup added.</item>
</change>
<change>
<date>2005</date>
<respStmt>
<name>Data capture company</name>
<resp>text capture</resp>
</respStmt>
<item>File captured by scanning.</item>
</change>
</revisionDesc>
</teiHeader>
<text n="G103006">
<front>
<div type="Witness List" lang="en">
<witList>
<witness sigil="L" lang="en">The Yellow Book of Lecan, pp. 414b-418a</witness> 
<witness sigil="B" lang="en">The Book of Ballymote, pp. 65b-66b.</witness>
<witness sigil="M" lang="en">The Book of H&uacute;i Maine, fo. 190a-fo. 191a.</witness>
<witness sigil="Lec" lang="en">The Book of Lecan (also referred to as H by Meyer), (H 2 17 p.186b ends p. 184b Trinity College)</witness>
<witness sigil="N" lang="en">23 N 10, pp. 98-101.</witness>
<witness sigil="H1" lang="en">H 1 25, pp 946-957.</witness>
<witness sigil="S" lang="en">Stowe Collection, 23 N 27, fo. 1a-7b.</witness>
</witList>
</div>
<pb n="v">
<div type="preface">
<head>PREFACE</head>

<p>The collection of Irish Triads, which is here edited and translated for the first time, has come down to us in the following nine manuscripts, dating from the fourteenth to the nineteenth century:&mdash;

<list>
<item>L, <frn lang="la">i.e.</frn> the <name type="manuscript">Yellow Book of Lecan</name>, a vellum of the end of the fourteenth century, pp. 414b&ndash;418a, a complete copy.</item>

<item>B, <frn lang="la">i.e.</frn> the <name type="manuscript">Book of Ballymote</name>, a vellum of the end of the fourteenth century, pp. 65b&ndash;66b (ends imperfectly).</item>

<item>M, <frn lang="la">i.e.</frn> the <name type="manuscript">Book of H&uacute;i Maine</name>, a vellum of the fourteenth century, fo. 190a[1]&ndash;fo. 191a[2]. A complete copy beginning: <q lang="ga">Ceand Erenn Ardmacha,</q> and ending: <q lang="ga">tri hurgairt bidh a caitheam d&iacute;escaidheadh (<frn lang="la">sic</frn>) a chaitheam iarna coir a caitheam gan altughudh.</q> Then follow proverbial sayings from the <q>colloquy of Cormac and Cairpre,</q> such as: <q lang="ga">Dedhe ara ndligh gach maith domelar ithe &ampersir; altugud. Anas deach gacha fleidhe a cainaltughudh &ampersir; a mochdingbail. Caidhe deach samtha. Ni <ex>hansa</ex>. Gal gan forran. Deasgaidh codulta frislige,</q> &amp;c., ending: <q lang="ga">deasgaidh aineolais imreasain. Ni d'agallaim Cormaic &ampersir; Cairpre coruici sin.</q></item>

<item>Lec, <frn lang="la">i.e.</frn> the <name type="manuscript">Book of Lecan</name>, a vellum of the fifteenth century. The leaves on which the Triads are found are now bound up with the codex <name type="manuscript">H. 2. 17</name> belonging to Trinity College. It is a complete copy beginning on p. 183b: <q lang="ga">Ceand <ex>erenn</ex> Ardmacha,</q> and ending on p. 184b: <q lang="ga">ceitheora aipgitri baisi baig connailbi gell imreasain.</q><note type="auth" n="1">By an oversight I have referred to this MS. sometimes by Lec and sometimes by H. In some cases both Lec and H will be found quoted in the variants. The same MS. is always meant.</note></item>

<pb n="vi">
<item>N, <frn lang="la">i.e.</frn> <name type="manuscript">23. N. 10</name>, a paper MS. written in the year 1575,<note type="auth" n="2">As appears from the following colophon on p. 101: <q lang="ga">Oraoit uaim ar do lebor a hOedh in c<ex>&eacute;d</ex>luan iar n-aurtach Johannes. Baile Tibhaird ar bla maige mo mendad scribne hi farrad Se(a)ain hi Maoilconari. Mese (Dubthach) do scrib in ball soin da derpiris &ampersir; rl&aelig;. Anno domini 1575. Guroiuh maith agat.</q></note> pp. 98&ndash;101. A complete copy, the gap between pp. 100 and 106 being made up by pp. 7a&ndash;10b of the vellum portion of the manuscript.</item>

<item>H', <frn lang="la">i.e.</frn> <name type="manuscript">H. 1. 15</name>, pp. 946&ndash;957. This is a paper  manuscript written by <ps type="scribe"><fn>Tadhg</fn> <fn>Tiorthach</fn> <sn>O Neachtain</sn></ps> in 1745.  It is a complete copy, with copious glosses in Modern Irish,  the more important of which are printed below on pp. 36&ndash;43.  At the end <ps type="scribe"><sn>O Neachtain</sn></ps> has added the following:&mdash;<q lang="ga">Tr&iacute; subhailce diadha: creidhemh, dothchus agus gr&aacute;dh. Tr&iacute; a  n-aon: athair, mac, spiorad naomh, da raibh gloir, mola<ex>dh</ex>  &ampersir; umhlacht tre bith sior tug r&eacute; don bhochtan bocht so. Aniu an 15 do bhealltuine 1745. <ps type="scribe"><fn>Tadhg</fn> <sn>O Nechtuin</sn> <nk>mac</nk> <fn>Seain</fn></ps> a  n-aois ceithre bliadhna d&eacute;ag et tr&iacute; fithchit roscriob na  trithibh &sdot;uas.</q></item></list></p>

<p>These manuscripts have, on the whole, an identical text, though they all occasionally omit a triad or two; and the order of the single triads varies in all of them. They have all been used in constructing a critical text, the most important variants being given in the foot-notes. The order followed is in the main that of the <name type="manuscript">Yellow Book of Lecan</name>.</p>

<p>There are at least three other manuscripts containing copies of the Triads. One of them I discovered in the Stowe collection after the text had been printed off. It is a paper quarto now marked <name type="manuscript">23. N. 27</name>, containing on fo. 1a&ndash;7b a copy of the Triads, followed on fo. 7b&ndash;19a by a glossed copy of the <title type="wisdom text">Tecosca Cormaic</title>. It was written in 1714 by Domnall (or Daniel) O Duind mac Eimuinn. Its readings agree closely with those of N. In paragraph 237, it alone, of all manuscripts, gives an intelligible reading of a corrupt passage. For <q lang="ga">cia fochertar im-muir, cia berthair 

<pb n="vii">
hi tech fo glass dodeime a tiprait oca mb&iacute;</q>, it reads: <q lang="ga">cia focearta im-muir, cia beirthear hi tech fo glass no do theine, dogeibther occan tiprait</q>, <q>though it be thrown into the sea, though it be put into a house under lock, or into fire, it will be found at the well.</q> In paragraph 121 for <q lang="ga">cerdai</q> it reads <q lang="ga">cerd</q>; in paragraph 139 it has <q lang="ga">rotioc</q> and <q lang="ga">rotocht</q>; in paragraph 143 for <q lang="ga">gr&uacute;ss</q> its reading is <q lang="ga">gr&iacute;s</q>; in paragraph 153 it has <q lang="ga">aibeuloit</q> for <q lang="ga">eplet</q>; in paragraph 217 <q lang="ga">tar a n-&eacute;isi</q> for <q lang="ga">dia n-&eacute;isi</q>; in paragraph 218 <q lang="ga">lomradh</q>(twice) for <q lang="ga">lobra</q> and <q lang="ga">indlighidh</q> for <q lang="ga">i n-indligud</q>; in paragraph 219 it has the correct reading <q lang="ga">&eacute;iric</q>, and for <q lang="ga">dithechte</q> it reads <q lang="ga">ditheacht</q>; in paragraph 220 it reads <q lang="ga">fri aroile</q> for <q lang="ga">fria c&eacute;ile</q>; in paragraph 223 after <q lang="ga">ile</q> it adds <q lang="ga">imchiana</q>; in paragraph 224 it reads <q lang="ga">gr&iacute;s brond .i. galar</q>; in paragraph 229 for <q lang="ga">meraichne</q> it has <q lang="ga">mearaigheacht</q>; in paragraph 235 it has <q lang="ga">mhamus</q> for <q lang="ga">m&aacute;m</q>; in paragraph 236 <q lang="ga">Maig Hi</q> for <q lang="ga">Maig Lii</q>; and for <q lang="ga">co ndeirgenai in dam de</q> it reads <q lang="ga">co nderna in dam fria</q>.</p>

<p>Another copy, written in 1836 by <ps type="scribe"><fn>Peter</fn> <sn>O'Longan</sn></ps>, formerly in the possession of the Earls of Crawford, now belongs to the Rylands Library, Manchester, where it was found by <ps reg="John Strachan"><rn>Professor</rn> <sn>Strachan</sn></ps>, who kindly copied a page or two for me. It is evidently a very corrupt copy which I have not thought worth the trouble of collating.</p>

<p>Lastly, there is in the Advocates' Library a copy in a vellum manuscript marked <name type="manuscript">Kilbride III</name>. It begins on fo. 9b2 as follows:&mdash;<q lang="ga">Treching breath annso. Ceann Eirind Ardmacha.</q> I hope to collate it before long, and give some account of it in the next number of this series.</p>

<p>In all these manuscripts the Triads either follow upon, or precede, or are incorporated in the collections of maxims and proverbial sayings known as <title type="wisdom text">Tecosca Cormaic</title>, <title type="wisdom text">Auraicept Morainn</title>, and <title type="wisdom text">Senbr&iacute;athra F&iacute;thil</title>, the whole forming a body of early Irish gnomic literature which deserves editing in its entirety. It is clear, however, that the Triads do not originally belong to any of these texts. They had a separate origin, and form a collection by themselves. This is also shown by the fact that the Book of Leinster, the oldest manuscript containing the <title type="wisdom text">Tecosca Cormaic</title>

<pb n="viii">
(pp. 343a&ndash;345b), the <title type="wisdom text">Senbr&iacute;athra F&iacute;thail</title> (pp. 345b&ndash;346a), and the <title type="wisdom text">Br&iacute;athra Moraind</title> (pp. 346a&ndash;b), does not include them.</p>

<p>It is but a small portion of the large number of triads scattered throughout early Irish literature that has been brought together in our collection under the title of <title type="wisdom text">Trecheng breth F&eacute;ne</title>, <frn lang="la">i.e.</frn>, literally <q>a triadic arrangement of the sayings of Irishmen.</q> I first drew attention to the existence of Irish triads in a note on Irish proverbs in my <corr sic="addition">edition</corr> of the <title type="tale">Battle of Ventry</title>, p. 85, where a few will be found quoted. A complete collection of them would fill a small volume, especially if it were to include those still current among the people of Ireland, both among Gaelic and English speakers. I must content myself here with giving a few specimens taken at random from my own collections:&mdash;</p>

<p>
<list>
<item>Three kinds of martyrdom that are counted as a cross to man,  <frn lang="la">i.e.</frn> white martyrdom, green martyrdom, and red martyrdom.&mdash;The <title type="text">Cambray Homily</title> (<title type="book">Thesaurus Pal&aelig;ohibernicus</title>,  II., p. 246).</item>

<item>Three enemies of the soul: the world, the devil, and an impious teacher.&mdash;<title type="text">Colman maccu Beognae's Alphabet of Piety</title> (<title type="periodical">Zeitschrift f&uuml;r celtische Philologie</title>, III., p. 452).</item>

<item>Three things whereby the devil shows himself in man: by his face, by his gait, by his speech.&mdash;<frn lang="la">Ib.</frn>, p. 453.</item>

<item>Three profitable labours in the day: praying, working, reading.&mdash;<title>Regula Choluimb Cille</title> (<title type="periodical">Zeitschrift f&uuml;r celtische Philologie</title>, III., p. 29).</item>

<item>Three laymen of Ireland who became monks: Beccan son of  Cula, Mochu son of Lonan, and Enda of Arann.&mdash;Notes on the <title type="book">F&eacute;lire of Oengus</title> (Henry Bradshaw Society, vol. xxix., p.  112).</item>

<item>Three chief artisans of Ireland: Tassach with Patrick, Conlaed with Brigit, and Daig with Ciaran.&mdash;<frn lang="la">Ib.</frn>, p. 186.</item>

<item>Three poets of the world: Homer of the Greeks, Vergil of the Latins, Ruman of the Gaels.&mdash;<title>Book of Leinster</title>, p. 354b.</item>

<item>The three worst counsels that have been acted on in Ireland through the advice of saints: the cutting short of Ciaran's 
<pb n="ix">
life, the banishment of Colum Cille, the expulsion of Mochuta from Rathen.&mdash;Notes on the <title>F&eacute;lire of Oengus</title>, p. 204, and Tripartite Life, p. 557.<note type="auth" n="3">Where for <q>wrong stories</q> read <q>wrong counsels</q> (<q lang="ga">sanasa s&aacute;eba</q>).<!--remainder of note was omitted--></note></item>

<item>Three things there are for which the Son of living God is not grateful: haughty piety, harsh reproof, reviling a person if it is not certain.<note type="auth" n="4"><!--Text of note was omitted.--></note></item>

<item>Three things there are for which the King of the sun is grateful: union of brethren, upright conversation, serving at the altar of God.<note type="auth" n="5"><!--Text of note was omitted.--></note></item>

<item>Woe to the three folk in horrid hell of great blasts: folk who practise poetry, folk who violate their orders, mercenaries.<note type="auth" n="6"><!--Text of note was omitted.--></note></item>

<item>Three things there are which do not behove the poor of living God: ingratitude for his life whatever it be, grumbling, and flattery.<note type="auth" n="7"><!--Text of note was omitted.--></note></item></list></p>

<p>The following modern triads I owe to a communication from <ps reg="Patrick William Joyce"><rn>Dr.</rn> <fn>P.</fn> <fn>W.</fn> <sn>Joyce</sn></ps>, who heard them in his youth among the people of Limerick:&mdash;
<list>
<item>Three things to be distrusted: a cow's horn, a dog's tooth, and a horse's hoof.</item>
<item>Three disagreeable things at home: a scolding wife, a squalling child, and a smoky chimney.</item>

<pb n="x">
<item>The three finest sights in the world: a field of ripe wheat, a ship in full sail, and the wife of a Mac Donnell with child.<note type="auth" n="8">This triad comes from the Glynns of Antrim, the Mac Donnells' district.</note></item></list></p>

<p>In our collection an arrangement of the Triads in certain groups, according to their contents, is discernible. Thus, the first sixty-one&mdash;of which, however, the opening thirty-one are no Triads at all&mdash;are all topographical; and among the rest, those dealing with legal matters stand out clearly (paragraphs 149&ndash;172).</p>

<p>When the collection was made we have no means of ascertaining, except from internal evidence, such as the age of the language, and a few allusions to events, the date of which we can approximately fix.</p>

<p>The language of the Triads may be described as late Old-Irish. Their verbal system indeed is on the whole that of the Continental glosses,<note type="auth" n="9">I may mention particularly the relative forms <q lang="ga">t&eacute;ite</q> 167, <q lang="ga">b&iacute;te</q> 127, <q lang="ga">ata</q> 75, 76, 224, &amp;c., <q lang="ga">berta</q> (O. Ir. <q lang="ga">berte</q>) 109, 110, <q lang="ga">f&iacute;chte</q> (145), <q lang="ga">coillte</q> (166), <q lang="ga">t&eacute;ite</q> (167), <q lang="ga">aragellat</q> (<frn lang="la">sic leg.</frn> with N) 171; the deponent <q lang="ga">neimthigedar</q> 116, &amp;c.; <q lang="ga">at&oacute;</q>, <q>I am</q> (104), and the use of the perfective <q lang="ga">ad-</q> in <q lang="ga">conaittig</q> 77, 78.</note> and would forbid us to put them later than the year 900. On the other hand, the following peculiarities in declension, in which all the manuscripts agree, make it impossible for us to put them much earlier than the second half of the ninth century.</p>

<p>The genitive singular of <emph rend="ital">i-</emph> and <emph rend="ital">u-</emph>stems no longer shows the ending <emph rend="ital">-o</emph>, which has been replaced throughout by <emph rend="ital">-a</emph>.<note type="auth" n="10"><q lang="ga">r&aacute;tha</q> 56, <q lang="ga">foglada</q> 92, <q lang="ga">flatha</q> 151, 248, 253; <q lang="ga">dara</q> 4, 34; <q lang="ga">Ela</q> 31, 35, 44 (cf. <q lang="ga">Lainne Ela</q>, AU. 816); <q lang="ga">&aacute;tha</q> 50, <q lang="ga">betha</q> 82, 83,
249.</note> Now, in the <title>Annals of Ulster</title>, which are a sure guide in these matters and allow us to follow the development of the language from century to century, this genitive in <emph rend="ital">-o</emph> is found for the last time in A.D. 816 (<q lang="ga">r&aacute;tho, Ailello</q>). Thence onward the ending <emph rend="ital">-a</emph> is always found.</p>

<p>The place-name <q lang="ga">Lusca</q>, <q>Lusk,</q> is originally an <emph rend="ital">n</emph>-stem making its genitive <q lang="ga">Luscan</q>. This is the regular form in the <title type="book">Annals of Ulster</title> till the year 880, from which date onward it 

<pb n="xi">

is always <q lang="ga">Lusca</q> (A.D. 916, 928, &amp;c.). In our text (paragraph  46) all the manuscripts read <q lang="ga">Lusca</q>.</p>

<p>In slender <emph rend="ital">io-</emph>stems the dative singular in Old-Irish ends in <emph rend="ital">-iu</emph>. I find this form in the <title type="book">Annals of Ulster</title> for the last time in A.D. 816 (<frn lang="ga">Gertidiu</frn>). Thence onward it is always <emph rend="ital">-i</emph>, as in our text (<frn lang="ga">hi C&uacute;ailgni</frn> 43, <frn lang="ga">d'uisci</frn> 64).</p>

<p>The nasal stem <frn lang="ga">l&eacute;imm</frn> makes its nom. plur. <frn lang="ga">l&eacute;immen</frn> in Old-Irish. In paragraph 32 we find instead (<frn lang="ga">tair-</frn>)<frn lang="ga">leme</frn>. So also <frn lang="ga">foimrimm</frn> makes its nom.
plural <frn lang="ga">foimrimme</frn> in paragraph 163.</p>

<p>The word <frn lang="ga">dorus</frn> is neuter in Old-Irish, making its nom. acc. plural either <frn lang="ga">dorus</frn> or <frn lang="ga">doirsea</frn>. In our text (paragraphs  173, 174) the word is masculine, and makes its nom. plural <frn lang="ga">doruis</frn>.</p>

<p><frn lang="ga">Druimm</frn> is an <emph rend="ital">i-</emph>stem in Old-Irish, but in the later language passes into an <emph rend="ital">n-</emph>stem. In paragraph 51 we find the nom. pl. <emph rend="ital">drommanna</emph>.</p>

<p>The neuter <frn lang="ga">gr&aacute;d</frn> in paragraph 166 makes its nom. plur. <frn lang="ga">gr&uacute;da</frn> for O. Ir. <frn lang="ga">gr&aacute;d</frn>.<note type="auth" n="11">The infinitive <frn lang="ga">bith</frn> for O. Ir. <frn lang="ga">buith</frn> (91), the dative <frn lang="ga">cinn</frn> for O. Ir. <frn lang="ga">ciunn</frn> (98, 135), the nom. pl. <frn lang="ga">sligthi</frn> for O. Ir. <frn lang="ga">sligid</frn> (which I have restored in paragraph 49), the confusion between <frn lang="ga">do</frn> and <frn lang="ga">di</frn> (e.g. 83), and other details are probably due to the Middle-and Modern-Irish transcribers.</note></p>

<p>On linguistic grounds, then, I should say that our collection was made some time during the second half of the ninth century. That it cannot be dated earlier is also apparent from another consideration. <ps reg="Heinrich Zimmer"><rn>Professor</rn> <sn>Zimmer</sn></ps> has taught us to search in every ancient Irish text for indications of its having been composed either before or after the Viking period. I find no words from the Norse language in the Triads, or, if there are any, they have escaped me; but there are two distinct references to the Viking age. In paragraph 232, a Viking in his hauberk (<frn lang="ga">Gall ina l&uacute;irig</frn>) is mentioned as one of three that are hardest to talk to; and, in paragraph 44, Bangor in Co. Down is called unlucky or unfortunate, no doubt, as the gloss says, because of the repeated plunderings and destruction of its monastery by the Norse during the early part of the ninth century (A.D. 823, 824).</p>

<pb n="xii">
<p>In endeavouring to trace the origin of the Triad as a form of literary composition among the Irish, one must remember that it is but one of several similar enumerative sayings common in Irish literature. Thus the collection here printed contains three duads (124. 133. 134), seven tetrads (223. 230. 234. 244. 248. 251. 252), and one heptad (235). A whole Irish law-book is composed in the form of heptads;<note type="auth" n="12">See <title type="book">Ancient Laws of Ireland</title>, vol, v., pp. 118&ndash;373.</note> while
triads, tetrads, &amp;c., occur in every part of the Laws.<note type="auth" n="13">Thus in the first volume of the Laws we find duads on p. 228, 15; 294, 27; triads on p. 50, 9. 27; 230, 4; 264, 20; 288, 28; tetrads 40, 21; 54, 7; 64, 1; 240, 24; 256, 4, &amp;c.; 272, 25; 274, 3, &amp;c.; pentads 30, 21; 50, 32; 90, 29; 102, 6; hexads 68, 11; 248, 7: a heptad 134, 9; an ennead 16, 20.</note> Such schematic arrangements were of course a great aid to memory.</p>

<p>If the Triad stood alone, the idea that it owes its origin to the effect of the doctrine of the Trinity upon the Celtic imagination might reasonably be entertained. The fact that this doctrine has led to many peculiar phenomena in Irish folklore, literature, and art has frequently been pointed out. Nor would I deny that the sacred character of the number three, together with the greater facility of composition, may have contributed to the popularity of the Triad, which is certainly the
most common among the various numerical sayings as well as the only one that has survived to the present day.</p>

<p>However that may be, I believe that the model upon which the Irish triads, tetrads, pentads, &amp;c., were formed is to be sought in those enumerative sayings&mdash;<term lang="de">Zahlenspr&uuml;che</term>, as the German technical term is&mdash;of Hebrew poetry to be found in several books of the Old Testament.
I am indebted to my friend the Rev. Carl Gr&uuml;neisen for the following list of such sayings, which I quote in the Vulgate version.</p>

<pb n="xiii">
<p>DUADS AND TRIADS.</p>
<p><cit><bibl>Ecclus. 23: 21,</bibl> <qt>Duo genera abundant in peccatis, et tertium adducit iram et perditionem, &amp;c.</qt></cit></p>

<p><cit><bibl><frn lang="la">Ib.</frn> 26: 25,</bibl> <qt>In duobus contristatum est cor meum, et in  tertio iracundia mihi advenit: 26 vir bellator deficiens per  inopiam, et vir sensatus contemptus, 27 et qui transgreditur a iustitia ad peccatum, Deus paravit eum ad romphaeam.</qt></cit></p>

<p><cit><bibl><frn lang="la">Ib.</frn> 26: 28, </bibl> <qt>Duae species difficiles et periculosae mihi  apparuerunt: difficile exuitur negotians a neglegentia, et  non iustificabitur caupo a peccatis labiorum.</qt></cit></p>

<p> TRIADS AND TETRADS.</p>

<p><cit><bibl>Proverb. 30: 15,</bibl> <qt>Tria sunt insaturabilia, et quartum quod  nunquam dicit: sufficit. 16 Inferuns, et os vulvae, et terra quae non satiatur aqua; ignis vero nunquam dicit: sufficit.</qt></cit></p>

<p><cit><bibl><frn lang="la">Ib.</frn> 30: 18,</bibl> <qt>Tria sunt difficilia mihi, et quartum penitus ignoro: 19 viam aquilae in caelo, viam colubri super petram,  viam navis in medio mari, et viam viri in adolescentia.</qt></cit></p>

<p><cit><bibl><frn lang="la">Ib.</frn> 30: 21,</bibl> <qt>Per tria movetur terra, et quartum non potest  sustinere: 22 per servum cum regnaverit: per stultum cum saturatus fuerit cibo, 23 per odiosam mulierem cum in matrimonio fuerit assumpta, et per ancillam cum fuerit heres dominae suae.</qt></cit></p>

<p><cit><bibl><frn lang="la">Ib.</frn> 30: 29,</bibl> <qt>Tria sunt quae bene gradiuntur, et quartum quod incedit feliciter: 30 leo fortissimus bestiarum, ad nullius pavebit occursum, 31 gallus succinctus lumbos, et aries, nec est rex qui resistat ei.</qt></cit></p>

<p><cit><bibl>Ecclus. 26: 5,</bibl> <qt>A tribus timuit cor meum, et in quarto facies mea metuit: 6 delaturam civitatis, et collectionem populi, 7 calumniam mendacem, super montem, omnia gravia, 8 dolor  cordis et luctus mulier zelotypa.</qt></cit></p>

<pb n="xiv">

<p>A TETRAD.</p>

<p><cit><bibl>Proverb. 30, 24,</bibl> <qt>Quattuor sunt minima terrae, et ipsa sunt sapientiora sapientibus: 25 formicae, populus infirmus qui praeparat in messe cibum sibi, 26 lepusculus, plebs invalida qui collocat in petra cubile suum.</qt></cit></p>


<p>A HEXAD AND HEPTAD.</p>

<p><cit><bibl>Proverb. 6. 16,</bibl> <qt>Sex sunt quae odit Dominus, et septimum detestatur anima eius: 17 oculos sublimes, linguam mendacem, manus effundentes innoxium sanguinem, 18 cor machinans cogitationes pessimas, pedes veloces ad currendum in malum, 19 proferentem mendacia testem fallacem, et eum qui seminat
 intra fratres discordias.</qt></cit></p>

<p>AN ENNEAD.</p>

<p><cit><bibl>Ecclus. 25, 9,</bibl> <qt>Novem insuspicabilia cordis magnificavi, et decimum dicam in lingua hominibus, &amp;c.</qt></cit></p>

<p>The question arises whether these biblical sayings were the direct source from which the Irish imitations are derived, or whether the Irish became acquainted with the numerical Proverb through the medium of Greek and Latin literature. As the Irish clerics ever since the days of St. Patrick were diligent students of the Bible, there would be nothing strange in the former assumption. But there exists at least one early document which renders the latter equally possible. Under the title of <title type="book">Proverbia Grecorum</title> we possess a collection of sayings translated by some Irish scholar in Ireland from the Greek into Latin before the seventh century.<note type="auth" n="14">This is the opinion of S. Hellmann, their latest editor. See his <title type="article">Sedulius Scottus</title>, p. 135, in Traube's <title type="book">Quellen und Untersuchungen zur
lateinischen Philologie des Mittelalters</title>, vol. i.: M&uuml;nchen, 1906.</note> Among them we find three triads,<note type="auth" n="15">A. 39, 41. B. 5.</note> two pentads,<note type="auth" n="16">A. 52.</note> three heptads,<note type="auth" n="17">A. 54. B. 3, 7.</note> and two octads.<note type="auth" n="18">B. 1, 2.</note></p>

<pb n="xv">
<p>As examples I select the following two triads:&mdash;
<text type="triads">
<body>
<p>Tres bacheriosi(?) sunt: terribilis bellator armatus
 promptusque ad praelium, leo de spelunca quando praedam devorat, aper ferus de silva quando furore in aliquem irruit.</p>

<p>Tres sunt imperfecti qui numquam ad perfectionem vitae disciplinae pervenire possunt; tunc enim a vitiis recedunt, quando mala facere non possunt. Antiquus nauta qui multis annis seductis omnibus emere et vendere poterat; senex auriga qui in curribus et in equis Deo derelicto vana cura atque conversatione meditatur atque utitur; vetula ancilla quae dominae suae subdole in omnibus rebus quae cottidiano ministerio perficiuntur male retribuit.</p></body></text></p>

<p>Triads occur sporadically in the literature of most other nations, and have occasionally been collected. But I am not aware that this kind of composition has ever attained the same popularity elsewhere as in Wales and Ireland, where the manufacture of triads seems at times almost to
have become a sport.</p>

<p>The wittiest triads are undoubtedly those in which the third item contains an anticlimax. Two perfect examples of this kind were composed by <ps reg="Heinrich Heine"><sn>Heine</sn></ps> when he tells the foreigner visiting Germany that he need but know three words of the language: <frn lang="de">Brot</frn>, <frn lang="de">Kuss</frn>, <frn lang="de">Ehre</frn>; and in his often quoted witticism: <q lang="de">Der Franzose liebt die Freiheit wie seine Braut, der Engl&auml;nder wie seine Frau, der Deutsche wie seine alte Grossmutter.</q></p>

<closer><signed>K. M.</signed></closer></div>
</front>
<body>
<div0 type="triads" lang="ga">

<pb n="2">

<head>TRECHENG BRETH F&Eacute;NI INSO S&Iacute;S</head>
<div1 type="section">
<p n="1"><app><lem>Cenn H&eacute;renn Ardmacha.</lem><rdg wit="BMHNLec">[om.]</rdg></app></p>

<p n="2">Ordan H&eacute;renn Cl&uacute;ain Maic N&oacute;is.</p>

<p n="3">Ana H&eacute;renn Cl&uacute;ain Iraird.</p>

<p n="4">Cride H&eacute;renn Cell Dara.</p>

<p n="5">Sruithe H&eacute;renn Bendchor.</p>

<p n="6">C&oacute;emna H&eacute;renn Lusca.</p>

<p n="7">&Aacute;inius H&eacute;renn Cenannus.</p>

<p n="8"><app><lem>D&iacute; &sdot;&uacute;il</lem><rdg wit="L">d&aacute; s&uacute;il</rdg></app> H&eacute;renn Tamlachta &ampersir; <app><lem>Findglais</lem><rdg wit="N">Finnglaisi</rdg><rdg wit="Lec">Findglais</rdg></app>.</p>

<p n="9"><app><lem>X</lem><rdg wit="M">[om.]</rdg></app>Tech commairce H&eacute;renn Tech Cairnig for sligid Assail.</p>

<p n="10">Idna H&eacute;renn Inis Cathaig.</p>

<p n="11">Recl&eacute;s H&eacute;renn Glenn D&aacute; Locha.</p>

<p n="12">F&eacute;inechas H&eacute;renn Cl&uacute;ain H&uacute;ama.</p>

<p n="13">Tech Foichle H&eacute;renn Fern&aelig;</p>

<p n="14">Lit&aacute;nacht H&eacute;renn Less M&oacute;r.</p>

<p n="15">Senchas H&eacute;renn Imblech Ibair.</p>

<p n="16">B&eacute;rla F&eacute;ine H&eacute;renn Corcach.</p>

<p n="17">L&eacute;gend H&eacute;renn Ross <app><lem>Ailithre</lem><rdg wit="B">Aliaicre</rdg><rdg wit="M">Elichre</rdg></app>.</p>

<p n="18"><app><lem>T&eacute;ite</lem><rdg wit="N">t&eacute;de</rdg><rdg wit="BM">teide</rdg></app> H&eacute;renn T&iacute;r D&aacute; Glas.</p>

<p n="19"><app><lem>Anmchairde</lem><rdg wit="BLec">ancairde</rdg></app> H&eacute;renn Cl&uacute;ain Ferta <app><lem>Br&eacute;nainn</lem><rdg wit="N">Brenainde</rdg></app>.</p>

<p n="20"><app><lem>Escaine</lem><rdg wit="L">hescoemna</rdg></app> H&eacute;renn Lothra.</p>

<p n="21">Brethemnas H&eacute;renn Sl&aacute;ine.</p>

<p n="22"><app><lem>D&uacute;ire</lem><rdg wit="BM">dire</rdg></app> chr&aacute;baid H&eacute;renn Fobur <app><lem>F&eacute;ich&iacute;n</lem><rdg wit="BM">[om.]</rdg></app>.</p>

<p n="23">&Aacute;ibne H&eacute;renn Ard mBrecc&aacute;in.</p>

<p n="24">Di&uacute;ite H&eacute;renn Ross Comm&aacute;in.</p>

<p n="25">F&aacute;ilte H&eacute;renn R&aacute;ith mBoth n&oacute; Druimm Lethan.</p>

<p n="26">De&sdot;erc H&eacute;renn D&uacute;n D&aacute; Lethglas.</p>

<pb n="4">

<p n="27"><app><lem>Trichtach H&eacute;renn Dairchaill</lem><rdg wit="BM">[om.]</rdg><rdg wit="E">techtach H&eacute;renn Dairchaill</rdg><rdg wit="N">Trichtach H&eacute;renn Durcaill</rdg><rdg wit="L">Trichtach H&eacute;renn Darachill</rdg></app>.</p>

<p n="28">Fossugiud H&eacute;renn <app><lem>Mag mBile</lem><rdg wit="L">Mag Mile</rdg></app>.</p>

<p n="29"><app><lem>Martra H&eacute;renn Tulen</lem><rdg wit="L">[om.]</rdg></app>.</p>

<p n="30"><app><lem>Ailb&eacute;imm</lem><rdg wit="L">aulbeimnech</rdg></app> H&eacute;renn Cell <app><lem>R&uacute;aid</lem><rdg wit="N">Ruadh</rdg><rdg wit="L">Ruadain</rdg></app>.</p>

<p n="31">Genas H&eacute;renn Lann Ela.</p>

<p n="32"><app><lem>THBr&iacute; tairleme &Eacute;renn: Daire Calgaig &ampersir; Tech Munna &ampersir; Cell Maignenn</lem><rdg wit="HBM">[om.]</rdg></app>.</p>

<p n="33">Tr&iacute; <app><lem>aithechpuirt</lem><rdg wit="Lec">aithich</rdg><rdg wit="M">heathachbuirg</rdg></app> H&eacute;renn: Cl&uacute;ain Iraird, Glenn D&aacute; Locha, <app><lem>Lugbad</lem><rdg wit="NBM">Lugmag</rdg></app>.</p>

<p n="34">Tr&iacute; <app><lem>clochraid</lem><rdg wit="BM">clothraige</rdg><rdg wit="N">clot<ex>hra</ex>i</rdg><rdg wit="L">clochraid</rdg><rdg wit="Lec">clochraidi</rdg></app> H&eacute;renn: Aird Macha, Cl&uacute;ain Maic N&oacute;is, Cell Dara.</p>

<p n="35">Tr&iacute; <app><lem>h&aacute;enaig</lem><rdg wit="L">haenaigi</rdg></app> H&eacute;renn: &aacute;enach Tailten, &aacute;enach Cr&uacute;achan, &aacute;enach <app><lem>Colm&aacute;in</lem><rdg wit="MSS">Colman</rdg></app> Ela.</p>

<p n="36">Tr&iacute; <app><lem>d&uacute;ine</lem><rdg wit="NBM">duin</rdg></app> H&eacute;renn: D&uacute;n Sobairche, D&uacute;n Cermna, Cathair Chonr&uacute;i.</p>

<p n="37">Tr&iacute; <app><lem>sl&eacute;be</lem><rdg wit="BM">sleibte</rdg></app> H&eacute;renn: Sl&iacute;ab C&uacute;a, Sl&iacute;ab Mis, Sl&iacute;ab C&uacute;alann.</p>

<p n="38">Tr&iacute; <app><lem>haird</lem><rdg wit="N">hard</rdg></app> H&eacute;renn: Cr&uacute;ach&aacute;n Aigli, <app><lem>Ae Ch&uacute;alann</lem><rdg wit="L">c&iacute;ch Cualann</rdg></app>, <app><lem>Benn</lem><rdg wit="LN">benna</rdg></app> mBoirchi.</p>

<p n="39">Tr&iacute; locha H&eacute;renn: Loch nEchach, Loch <app><lem>R&iacute;</lem><rdg wit="BM">Rib</rdg><rdg wit="N">Rig</rdg><rdg wit="O">Z</rdg></app>, Loch nErni.</p>

<p n="40">Tr&iacute; srotha H&eacute;renn: Sinann, B&oacute;and, Banda.</p>

<p n="41">Tr&iacute; machaire H&eacute;renn: <app><lem>Mag</lem><rdg wit="HBM">maige</rdg></app> Midi, <app><lem>Mag</lem><rdg wit="HBM">maige</rdg></app> Line, <app><lem>Mag</lem><rdg wit="HBM">maige</rdg></app> Lifi.</p> 

<p n="42">Tr&iacute; <app><lem>dorcha</lem><rdg wit="L">doirchi</rdg></app> H&eacute;renn: <app><lem>&uacute;am Chnogba &uacute;am Sl&aacute;ng&aelig; dercc Ferna</lem><rdg wit="N">uaim Chruachan uaim Slaine dercc Ferna</rdg>
<rdg wit="L">uaim Chruachan &uacute;am Sl&aacute;ng&aelig; dercc Ferna</rdg>
<rdg wit="B">uaim Condba uaim Slaingai dercc Ferna</rdg>
<rdg wit="M">uaim Cnodba uaim Slaingai dercc Ferna</rdg>
<rdg wit="H">uaim Cnodba uaim Slaine &ampersir; uaim Chruachan n&oacute; dearc Fearna</rdg></app><note type="EP" n="1">Variant reading from H Mss have been integrated into apparatus but it was unclear where [uaim Cnodba] should be inserted. Refer to printed text</note>.</p>

<p n="43">Tr&iacute; <app><lem>d&iacute;thruib</lem><rdg wit="BM">dithreba</rdg></app> H&eacute;renn: Fid M&oacute;r hi C&uacute;ailgni, <app><lem>Fid D&eacute;icsen</lem><rdg wit="N">Fid Dexin</rdg></app> hi Tuirtri, Fid Moithre hi Connachtaib.</p>

<p n="44">Tr&iacute; <app><lem>dotcaid</lem><rdg wit="LHLec">dotchaid</rdg></app> H&eacute;renn: <app><lem>abbdaine Bendchuir,</lem><rdg wit="L">abbdaine Bendchuir .i. ar imad argain air</rdg></app> <app><lem>abbdaine Lainne Ela</lem><rdg wit="BM">abdaine Sl&aacute;ne n&oacute; Colmain Laind Ela</rdg></app>, r&iacute;ge Mugdorn Maigen.</p>

<pb n="28">

<p n="45">Tr&iacute; huilc H&eacute;renn: <app><lem>Crecraigi</lem><rdg wit="HBM">Grecraigi</rdg></app>, Glasraigi, Benntraigi.</p>

<p n="46">Tr&iacute; c&aacute;emnai H&eacute;renn: abbdaine Liusca, <app><lem>r&iacute;ge tr&iacute; C&uacute;alann</lem><rdg wit="NL">r&iacute; fer Cualann</rdg></app>, <app><lem>secnabb&oacute;ite Arda Macha</lem><rdg wit="L">sechnap Arda Macha</rdg><rdg wit="N">segnab i nArdmachai</rdg></app>.</p>

<p n="47">Tr&iacute; <app><lem>tr&aacute;ga</lem><rdg wit="L">trachtai</rdg></app> H&eacute;renn: Tr&aacute;ig Ruis Airgit, Tr&aacute;ig Ruis T&eacute;iti, Tr&aacute;ig Baili.</p>

<p n="48">Tr&iacute; h&aacute;tha H&eacute;renn: &Aacute;th Cl&iacute;ath, &Aacute;th L&uacute;ain, &Aacute;th Caille.</p>

<p n="49">Tr&iacute; <app><lem>sligid</lem><rdg wit="MSS">sligthi</rdg></app> H&eacute;renn: slige D&aacute;la, slige Asail, slige Midl&uacute;achra.</p>

<p n="50">Tr&iacute; <app><lem>belaige</lem><rdg wit="L">belaig</rdg></app> H&eacute;renn: Belach <app><lem>Conglais</lem><rdg wit="N">Conglaisi</rdg></app>, Belach <app><lem>Luimnig</lem><rdg wit="N">Luimne</rdg></app>, Belach Duiblinne <app><lem>.i. &Aacute;tha Cl&iacute;ath</lem><rdg wit="N">[om.]</rdg></app>.</p>

<p n="51">Tr&iacute; drommanna H&eacute;renn: Druimm Fingin, Druimm nDrobeoil, Druimm Leithe.</p>

<p n="52"><app><lem>Tr&iacute; maige H&eacute;renn: Mag mBreg, Mag Cr&uacute;achan, Mac Liphi</lem><rdg wit="HBM">[om.]</rdg></app>.</p>

<p n="53">Tr&iacute; cl&uacute;ana H&eacute;renn: Cl&uacute;ain Maic N&oacute;is, Cl&uacute;ain Eois, Cl&uacute;ain
Iraird.</p>

<p n="54">Tr&iacute; tellaige H&eacute;renn: <app><lem>tellach Temrach, tellach Caisil, tellach Cr&uacute;achan</lem><rdg wit="HBM">Temair Cr&uacute;achu Caisel</rdg></app>.</p>

<p n="55">Tr&iacute; hessa H&eacute;renn: Ess R&uacute;aid, Ess Danainne, Ess Maige.</p>

<p n="56"><app><lem>Tr&iacute; fothirbi H&eacute;renn: T&iacute;r R&aacute;tha Laidcni&aacute;in, Sl&iacute;ab Comm&aacute;in,	Sl&iacute;ab Manch&aacute;in</lem><rdg wit="HBM">[om.]</rdg><rdg wit="M">Tr&iacute; fothairbe H&eacute;renn: T&iacute;r R&aacute;tha Laidcni&aacute;in, Sl&iacute;ab Comm&aacute;in,	Sl&iacute;ab Manch&aacute;in</rdg></app>.</p>

<p n="57">Tr&iacute; <app><lem>tiprata</lem><rdg wit="N">tiubrai</rdg></app> H&eacute;renn: 
<app><lem>Tipra na nD&eacute;si, Tipra H&uacute;arbeoil, Tipra &Uacute;ar&aacute;in Garaid</lem>
<rdg wit="N">Tipra Cuirp, t. Uaran nGarad, Breifene</rdg>
<rdg wit="H">Tipra nD&eacute;si, tipra UarainnGaraid, tipra Braithcleasan Brigidi</rdg>
<rdg wit="HBM">Tipra nD&eacute;si, tipra UarainnGaraid, tipra Braichleasan Brigde.</rdg></app>.</p>

<p n="58">Tr&iacute; <app><lem>haimr&eacute;ide H&eacute;renn</lem><rdg wit="L">haimreid</rdg></app>: Breifne, <app><lem>Bairenn</lem><rdg wit="M">Boirind</rdg></app>, <app><lem>B&eacute;rre</lem><rdg wit="H">Beandtraigi</rdg></app>.</p>

<p n="59">Tr&iacute; hinbera H&eacute;renn: Inber na mB&aacute;rc, Inber F&eacute;ile, Inber T&uacute;aige.</p>

<p n="60">Tr&iacute; <app><lem>hairderca</lem><rdg wit="H">hirrdraici</rdg><rdg wit="M">oirrdirc</rdg></app> H&eacute;renn: L&eacute;imm Conculaind, D&uacute;n C&aacute;in, Srub Brain.</p>

<pb n="8">

<p n="61">Tr&iacute; <app><lem>gn&aacute;tha</lem><rdg wit="N">gnath</rdg><rdg wit="HM">gn&aacute;ith</rdg></app> H&eacute;renn: Tr&aacute;ig <app><lem>L&iacute;</lem><rdg wit="L">L&iacute;&iacute;</rdg></app>, L&uacute;achair Dedad, Sl&iacute;ab F&uacute;ait.</p>

<p n="62"><app><lem>Tr&iacute; hamrai la T&aacute;in B&oacute; C&uacute;ailnge: .i. in cuilmen dara h&eacute;isi i n&Eacute;rinn; in marb dia haisn&eacute;is don b&iacute;u .i. Fergus mac R&oacute;ig dia hinnisin do Ninn&iacute;ne &eacute;icius i n-aimsir Corbmaic maic F&aacute;el&aacute;in: int&iacute; dia n-aisn&eacute;th<ex>er</ex>, coimge bliadna d&oacute;</lem><rdg wit="HBMLec">[om.]</rdg><rdg wit="N">coimde</rdg></app>.</p> 

<p n="63">Tr&iacute; meinistri fer F&eacute;ne: .i. c&iacute;ch, gr&uacute;ad, gl&uacute;n.</p>
<p n="64">Tr&iacute; <app><lem>dotcaid</lem><rdg wit="L">dodchaid</rdg><rdg wit="BM">dodcaid</rdg></app> duine: deog therc d'uisci, &iacute;tu i cormthig, suide cumang for achad.</p> <note type="EP" n="1">Variant readings are as follows; from BM luige dige, and from H luige re dig.</note>

<p n="65">Tr&iacute; <app><lem>dotcaid</lem><rdg wit="L">dotchaid</rdg><rdg wit="B">dodcaid</rdg></app> threbtha: gort salach, <app><lem>iarmur</lem><rdg wit="B">iarmor</rdg></app> cl&eacute;ithe, tech drithlennach.</p>

<p n="66">Tr&iacute; <app><lem>hairgarta</lem><rdg wit="L">hairgairt</rdg><rdg wit="H">hairgair</rdg><rdg wit="B">hurgoirt</rdg></app> ecalse: caillech fri clocc, athl&aacute;ech <app><lem>i n-apdaine</lem><rdg wit="B">ina habdaine</rdg></app>, <app><lem>banna for alt&oacute;ir</lem><rdg wit="NM">bainne for alt&oacute;ir</rdg><rdg wit="B">b&aelig;n <abbr type="n with overstroke">n</abbr> for a haltoir</rdg></app>.</p>

<p n="67">Tr&iacute; f&aacute;ilti co n-&iacute;arduibi: <app><lem>fer tochmairc</lem><rdg wit="NHBMLec">fochmairc</rdg></app>, fer gaite, fer <app><lem>aisn&eacute;ise</lem><rdg wit="N">aisneidsi</rdg></app>.</p>

<p n="68">Tr&iacute; br&oacute;in <app><lem>ata ferr</lem><rdg wit="H">is ferr</rdg><rdg wit="L">ita ferr</rdg><rdg wit="N">at ferr</rdg></app> f&aacute;ilti: <app><lem>br&oacute;n</lem><rdg wit="MB">broin</rdg></app> tre&oacute;it oc ithe messa, br&oacute;n <app><lem>guirt apaig</lem><rdg wit="BM">ac aipgiudud</rdg></app>, br&oacute;n feda <app><lem>fo mess</lem><rdg wit="H">ig messrugud</rdg></app>.</p>

<p n="69">Tr&iacute; f&aacute;ilti ata <app><lem>messu</lem><rdg wit="B">measum</rdg></app> br&oacute;n: f&aacute;ilti fir <app><lem>&iacute;ar ndiupairt</lem><rdg wit="N">iar ndiubairt</rdg><rdg wit="BM">iar mbreith diubarta</rdg><rdg wit="H">iar mbreith a dibirta</rdg></app>, <app><lem>f&aacute;ilti fir &iacute;ar luga eithig</lem><rdg wit="B">failte fir luga eithig</rdg><rdg wit="BM">fir [omitted]</rdg></app>, <app><lem>f&aacute;ilti fir &iacute;ar fingail</lem><rdg wit="BM">failte fir iar marbad a br&aacute;thar a<sup resp="KM">c</sup> cosnom a &fdot;eraind fris</rdg></app>.</p>

<p n="70"><app><lem>Tr&iacute; fiada co n-an&fdot;iad</lem><rdg wit="L">Tr&iacute; fiad co n-an&fdot;iad</rdg><rdg wit="N">Tr&iacute; fiada co 
n-anbfiad</rdg><rdg wit="H">tri fiaidaichi ad mesa</rdg></app>: <app><lem>gr&eacute;ss</lem><rdg wit="BM">greasa</rdg></app> i n-&oacute;entig fri muintir, uisce roth&eacute; <app><lem>dar cosa</lem><rdg wit="HM">for cosaib</rdg><rdg wit="NB">dar cosaib</rdg></app>, <app><lem>b&iacute;ad goirt cen dig</lem><rdg wit="B">biad goirt doib</rdg></app>.</p>

<p n="71">Tr&iacute; <app><lem>dotcaid</lem><rdg wit="L">dotchaid</rdg><rdg wit="B">dotcad</rdg></app> maic athaig: clemnas fri <app><lem>h&oacute;cthigern</lem><rdg wit="MN">hoigthigearna</rdg></app>, gab&aacute;il for <app><lem>tascor</lem><rdg wit="BM">tarscur</rdg><rdg wit="N">tascor (n&oacute; tarcor)</rdg><rdg wit="L">tairrseach (&excl;)</rdg></app> r&iacute;g, commaid fri meirlechu.</p>

<p n="72">Tr&iacute; <app><lem>dotcaid</lem><rdg wit="B">dodchaidh</rdg></app> threbairi: <app><lem>tarcud</lem><rdg wit="BM">targad</rdg></app> do drochmn&aacute;i, fognam do
<app><lem>droch&fdot;laith</lem><rdg wit="M">drochlaith</rdg><rdg wit="H">drochlaech</rdg></app>, <app><lem>c&oacute;emchl&oacute;d</lem><rdg wit="H">claechlud</rdg><rdg wit="M">caemclodh</rdg></app> fri <app><lem>droch&fdot;erann</lem><rdg wit="B">droch&iacute;rind</rdg></app>.</p>

<p n="73">Tr&iacute; b&uacute;ada <app><lem>trebairi</lem><rdg wit="N">trebtha</rdg></app>: <app><lem>tarcud</lem><rdg wit="B">targad</rdg></app> do degmn&aacute;i, fognam do <app><lem>deg&fdot;laith</lem><rdg wit="H">deadlaech</rdg></app>, <app><lem>c&oacute;emchl&oacute;d</lem><rdg wit="M">claechmod</rdg></app> fri <app><lem>dag&fdot;erann</lem><rdg wit="HM">deigferand</rdg><rdg wit="B">degthigern (&excl;)</rdg></app>.</p>

<pb n="10">

<p n="74">Tr&iacute; <app><lem>h&oacute;enaig eserte</lem><rdg wit="B">h&aelig;naigi nasearta</rdg><rdg wit="H">h&oacute;enaig neiseirti</rdg><rdg wit="N">haonaige neserte</rdg><rdg wit="Lec">h&oacute;enaig esertai</rdg></app>: c&eacute;lide hi tig gobann, c&eacute;lide hi tig &sdot;&aacute;ir, dul do chennuch cen <app><lem>&aacute;irche</lem><rdg wit="N">airrdhe</rdg></app>.</p>

<p n="75">Tr&iacute; c&oacute;il <app><lem>ata ferr folongat in mbith</lem><rdg wit="B">ata ferr foloingead imbith</rdg><rdg wit="N">is ferr isin mbith</rdg></app>: c&oacute;il <app><lem>srithide hi folldeirb</lem><rdg wit="LLec">sreibe hi folldeirb</rdg><rdg wit="B">srithide hi folldeirb</rdg><rdg wit="M">srithide foildeirb</rdg></app> , c&oacute;il foichne for tuinn, c&oacute;il sn&aacute;ithe dar dorn dagmn&aacute;.</p>

<p n="76">Tr&iacute; duirn ata dech <app><lem>for bith</lem><rdg wit="BM">for doman</rdg></app>: <app><lem>dorn deg&sdot;&aacute;ir, dorn degmn&aacute;, dorn deggobann</lem><rdg wit="N">dorn sair dorn gabonn dorn daim</rdg><rdg wit="BM">dorn deg&sdot;&aacute;ir, dorn degmn&aacute;, dorn degdaim</rdg></app>.</p>

<p n="77"><app><lem>Tr&eacute;de conaittig</lem><rdg wit="B">tri conaitig</rdg></app> f&iacute;rinne: mess, tomus, cubus.</p>

<p n="78"><app><lem>Tr&eacute;de conaittig</lem><rdg wit="B">a tri conaitig</rdg></app> brethemnas: g&aacute;is, f&eacute;ige, fiss.</p>

<p n="79">Tr&iacute; t&uacute;arascb&aacute;la &eacute;traid: <app><lem>osnad</lem><rdg wit="N">osnaid</rdg></app>, cluiche, c&eacute;ilide.<note type="EP" n="1">Variant reading from LBM miad</note></p> 

<p n="80"><app><lem>Tr&eacute;de</lem><rdg wit="BM">a tri</rdg><rdg wit="H">treidi</rdg></app> ara carthar escara: m&aacute;in, cruth, innraccus.</p>

<p n="81"><app><lem>Tr&eacute;de</lem><rdg wit="H">treide</rdg><rdg wit="M">a tri</rdg><rdg wit="L">tri</rdg></app> ara miscnigther cara: <app><lem>fogal</lem><rdg wit="H">fogail</rdg></app>, dognas, <app><lem>d&iacute;mainche</lem><rdg wit="HM">dimainecht</rdg></app>.</p>

<p n="82">Tr&iacute; buirb in betha: &oacute;c <app><lem>contibi</lem><rdg wit="N">contibe</rdg></app> sen, sl&aacute;n <app><lem>contibi</lem><rdg wit="N">contibe</rdg></app> <app><lem>galarach</lem><rdg wit="BM">gallrach</rdg><rdg wit="N">gallrai</rdg></app>, <app><lem>g&aacute;eth contibi b&aacute;eth</lem><rdg wit="BM">b&aelig;th contib gaeth</rdg></app>.</p>

<p n="83">Tr&iacute; buidir in betha: robud do throich, <app><lem>airchisecht fri faigdech</lem><rdg wit="N">urchuidme ria foidhech</rdg><rdg wit="B">&aelig;rcuidmed fri foigech</rdg></app>, cosc <app><lem>mn&aacute; b&aacute;ithe do dr&uacute;is</lem><rdg wit="B">mn&aacute; druithi</rdg></app>.</p>

<p n="84">Tr&iacute; c&aacute;in <app><lem>docelat</lem><rdg wit="BM">doceilead</rdg></app> <app><lem>&eacute;itchi</lem><rdg wit="B">etig</rdg></app>: sob&eacute;s la <app><lem>anricht</lem><rdg wit="B">handracht</rdg></app>, &aacute;ne la d&oacute;er, ecna la <app><lem>dodelb</lem><rdg wit="B">dodealb</rdg><rdg wit="N">dodeilb</rdg></app>.</p>

<p n="85">Tr&iacute; h&eacute;itich <app><lem>docelat</lem><rdg wit="BM">doceiled</rdg></app> c&aacute;in: b&oacute; <app><lem>binnech</lem><rdg wit="M">beinnech</rdg></app> cen as, ech &aacute;n aml&uacute;ath, sodelb cen tothucht.</p>

<p n="86">Tr&iacute; <app><lem>&oacute;ible adannat seirc</lem><rdg wit="B">haibne adannaid searc</rdg><rdg wit="O">adanta serce</rdg></app>: gn&uacute;is, <app><lem>alaig</lem><rdg wit="N">alaid</rdg></app>, erlabra.</p>

<p n="87">Tr&iacute; <app><lem>haithne</lem><rdg wit="Lec">haithneada</rdg></app> co <app><lem>fomailt</lem><rdg wit="B">tomailt</rdg></app>: aithne mn&aacute;, aithne eich, aithne <app><lem>salainn</lem><rdg wit="L">&sdot;alainn</rdg></app>.</p>

<p n="88">Tr&iacute; <app><lem>b&uacute;ada t&eacute;iti</lem><rdg wit="N">b&uacute;ada teite</rdg><rdg wit="HBMLec">buadnasa t&eacute;tnai</rdg></app>: ben ch&aacute;em, ech maith, c&uacute; l&uacute;ath.
</p>

<p n="89"><app><lem>Tr&iacute; s&eacute;gainni</lem><rdg wit="M">Tr&iacute; segaind</rdg><rdg wit="N">tri comartha segainn</rdg><rdg wit="B">Tr&iacute; segraind</rdg></app> <app><lem>H&eacute;renn</lem><rdg wit="MB">[om.]</rdg></app>: <app><lem>f&aacute;thrann</lem><rdg wit="B">fatraind</rdg><rdg wit="N">fadbann</rdg><rdg wit="MB">fadhbond</rdg></app>, adbann <app><lem>a cruit</lem><rdg wit="MN">[om.]</rdg></app>, berrad <app><lem>aigthe</lem><rdg wit="BM">[om.]</rdg></app>.
</p>

<pb n="12">

<p n="90"><app><lem>Tr&iacute; comartha cl&uacute;anaigi</lem><rdg wit="N">Tri comartha clunaide</rdg><rdg wit="M">Tr&iacute; comartha clu a&aelig;naigh</rdg><rdg wit="B">Tr&iacute; comartha clua&aelig;naige</rdg></app>: b&uacute;aidriud sc&eacute;l, cluiche <app><lem>tenn</lem><rdg wit="L">teinn</rdg><rdg wit="BM">tinn</rdg></app>, <app><lem>abucht</lem><rdg wit="HLec">abocht</rdg><rdg wit="M">abhacht</rdg></app> <app><lem>co 
n-imdergad</lem><rdg wit="HLec">co n-imnead n&oacute; imdergad</rdg><rdg wit="L">co n-uaithiss</rdg><rdg wit="N">co n-aitis</rdg></app>. </p>

<p n="91">Tr&iacute; gena <app><lem>ata messu</lem><rdg wit="HMB">ad meassam</rdg><rdg wit="L">ata mesom</rdg></app> br&oacute;n: gen snechta oc legad, gen <app><lem>do mn&aacute;</lem><rdg wit="LN">drochmna</rdg></app> <app><lem>frit</lem><rdg wit="L">[om.]</rdg></app><app><lem>&iacute;ar mbith &fdot;ir aili</lem><rdg wit="H">iar fes le fer n-aili</rdg><rdg wit="BM">iar mbieth fri araile</rdg></app> l&eacute;, gen chon <app><lem>&fdot;oilmnich</lem><rdg wit="N">foleimnighe</rdg><rdg wit="H">foilmig dot letrad</rdg><rdg wit="B">foilmnig agud rochtain dott ithe</rdg><rdg wit="M">foleimnigh agud rochtain dott ithe</rdg></app>.</p>

<p n="92">Tr&iacute; b&aacute;is <app><lem>ata</lem><rdg wit="HBM">ad</rdg></app> ferr <app><lem>bethaid</lem><rdg wit="H">beatha</rdg></app>: <app><lem>b&aacute;s iach, b&aacute;s muicce m&eacute;ithe, b&aacute;s</lem><rdg wit="L">b&aacute;s iaich b&aacute;s muici meithi b&aacute;s</rdg></app>
<app><lem>foglada</lem><rdg wit="L">fodhladhu</rdg><rdg wit="N">fogladai</rdg><rdg wit="B">fodalada b&aacute;s bithbenaig</rdg></app><note type="EP" n="1">Variant reading from Lec luifenaich</note>.</p>

<p n="93">Tr&iacute; <app><lem>h&uacute;athaid</lem><rdg wit="N">uath ada</rdg></app> <app><lem>ata</lem><rdg wit="M">ad</rdg><rdg wit="H">is</rdg> </app> ferr sochaidi: &uacute;athad <app><lem>dagbr&iacute;athar</lem><rdg wit="H">deagbriathar</rdg><rdg wit="MB">degflaith</rdg></app>, &uacute;athad b&oacute; hi fe&oacute;r, &uacute;athad carat im chuirm.</p>

<p n="94">Tr&iacute; br&oacute;naig choirmthige: fer dogn&iacute; <app><lem>fleid</lem><rdg wit="B">[om.]</rdg></app>, <app><lem>fer dia nd&eacute;ntar, fer ibes menip s&aacute;ithech</lem><rdg wit="H">fer nostairbir, fer ibes menip s&aacute;ithech</rdg><rdg wit="M">fer teid dia tairtiud minab saitheach</rdg></app>.</p>

<p n="95">Tr&iacute; <app><lem>cuitbidi</lem><rdg wit="H">cuidmidi</rdg></app> in domain: fer lonn, fer &eacute;taid, fer d&iacute;bech.</p>

<p n="96">Tr&iacute; cuil t&uacute;aithe: <app><lem>flaith</lem><rdg wit="BM">flaitheamh</rdg></app> br&eacute;cach, breithem g&uacute;ach, <app><lem>sacart colach</lem><rdg wit="N">sacart tuisledach</rdg><rdg wit="B">sacart diultach</rdg><rdg wit="M">sacart diultadhach</rdg></app>.</p>

<p n="97">Tr&iacute; <app><lem>fuiric</lem><rdg wit="B">fuiric .i. fleadh n&oacute; f&eacute;asta</rdg></app> thige <app><lem>degduni</lem><rdg wit="N">daghduine</rdg></app>: cuirm, fothrucud, tene m&oacute;r.</p>

<p n="98">Tr&iacute; fuiric thige drochduni: debuid ar do chinn, <app><lem>athchosan</lem><rdg wit="NBM">achmusan</rdg></app> frit, <app><lem>a ch&uacute; dot gab&aacute;il</lem><rdg wit="N">a cu dod ledrad</rdg><rdg wit="M">do congabail</rdg><rdg wit="L">drochscel lat immach</rdg></app>.
</p>

<p n="99"><app><lem>Tr&iacute; gretha</lem><rdg wit="L">tri frith</rdg><rdg wit="M">tri gartha</rdg></app> tige degl&aacute;ich: grith <app><lem>fodla</lem><rdg wit="L">fogla</rdg></app>, grith <app><lem>suide</lem><rdg wit="BM">suigidhe</rdg></app>, grith com&eacute;irge.</p>

<p n="100">Tr&iacute; dorch&aelig; <app><lem>n&aacute; dlegat mn&aacute; do imthecht</lem><rdg wit="N">nach dleguid mn&aacute; d'imtecht</rdg><rdg wit="B">narfacad do mnai imteact</rdg><rdg wit="M">n&aacute; dlegat mn&aacute; d'imtecht</rdg></app>: dorcha c&iacute;ach, dorcha aidche, dorcha feda.</p> 

<p n="101">Tr&iacute; <app><lem>sailge</lem><rdg wit="BM">soilge</rdg></app> boccachta: <app><lem>imgellad</lem><rdg wit="L">imgellad bag</rdg></app>, <app><lem>immarb&aacute;g, imreson</lem><rdg wit="BM">imarbaid imreasain</rdg><rdg wit="N">imarbaigh imressain</rdg><rdg wit="L">imreason n&oacute; imraichni</rdg></app>.</p>

<p n="102">Tr&iacute; <app><lem>airisena</lem><rdg wit="BM">h&aelig;rsenna</rdg><rdg wit="N">hairisin</rdg></app> boccachta: s&iacute;rch&eacute;ilide, s&iacute;rd&eacute;csain, <app><lem>s&iacute;riarfaige</lem><rdg wit="M">sirfiarfaighe</rdg><rdg wit="N">sirfiarfaigid</rdg></app>.</p>

<pb n="14">

<p n="103">Tr&iacute; <app><lem>comartha</lem><rdg wit="M">comarthadhna</rdg></app> <app><lem>meraigi</lem><rdg wit="N">meraigthe</rdg></app>: slicht a ch&iacute;re <app><lem>ina &fdot;olt</lem><rdg wit="BM">'na cend</rdg></app>, slicht a &fdot;&iacute;acal <app><lem>ina chuit</lem><rdg wit="BM">'na cuit</rdg></app>, slicht a luirge <app><lem>ina diaid</lem><rdg wit="B">inandiaig</rdg><rdg wit="M">na diaidh</rdg></app>.</p>

<p n="104">Tr&iacute; m&aacute;idme <app><lem>cl&uacute;anaigi</lem><rdg wit="BM">cluainige</rdg></app>: <app><lem>at&oacute;</lem><rdg wit="BM">ato</rdg><rdg wit="L">atu</rdg></app> ar do sc&aacute;th, <app><lem>rosaltrus fort</lem><rdg wit="M">rodsaltar fort</rdg><rdg wit="L">rosaltrur ort</rdg></app>, <app><lem>rot-fliuch<ex>us</ex> com &eacute;tach</lem><rdg wit="N">rosfluich<ex>us</ex> com edach</rdg><rdg wit="BM">rofliuchus com ediuch</rdg><rdg wit="L">rot-fliuch<ex>us</ex> comh edach</rdg></app>.
</p>

<p n="105"><app><lem>Tr&iacute; b&iacute; focherdat marbdili: oss foceird a congna, fid foceird a duille, cethra focerdat a mbr&eacute;n&fdot;inda</lem><rdg wit="BMHLec">[om.]</rdg></app>.</p>

<p n="106"><app><lem>Tr&iacute; scenb H&eacute;renn: Tulach na nEpscop, Ached D&eacute;o, Duma mB&uacute;irig</lem><rdg wit="N">Tr&iacute; scenb H&eacute;renn: Tulach na nEpscop, Achad D&eacute;o, Duma mB&uacute;irig</rdg><rdg wit="BMHLec">[om.]</rdg></app>.</p>

<p n="107"><app><lem>Tr&iacute; hingnad H&eacute;renn: lige inn abaic, lige nEothuili, allabair i foccus</lem><rdg wit="N">Tr&iacute; hinganta H&eacute;renn: lige inn abaic, lige nEothuili, allubuir a fogus</rdg><rdg wit="BMHLec">[om.]</rdg></app>.</p>

<p n="108"><app><lem>Tr&iacute; daurthige H&eacute;renn: daurthech Birra, daurthech Cl&uacute;ana Eidnech, daurthech Leithglinde</lem><rdg wit="BMHLec">[om.]</rdg></app>.</p>

<p n="109">Tr&iacute; hingena berta miscais <app><lem>do m&iacute;thocod</lem><rdg wit="N">do mitocuid</rdg><rdg wit="BM">do togud</rdg></app>: labra, <app><lem>lesca</lem><rdg wit="N">lesce</rdg></app>, <app><lem>anidna</lem><rdg wit="N">anidna</rdg><rdg wit="BM">nemidna</rdg></app>.<note type="EP" n="1">Variant reading from H which adds .i. esinrucas</note></p>

<p n="110"><app><lem>Tr&iacute; hingena berta seirc do ch&aacute;intocud</lem><rdg wit="L">Tr&iacute; hingena beres seirc do ch&aacute;intocud</rdg><rdg wit="BM">Tr&iacute; hingena berta seircce de caintogud</rdg><rdg wit="N">Tr&iacute; hingena berta serc do ch&aacute;intocud</rdg><rdg wit="Lec">tri hadbair serci do ch&aacute;intocud</rdg></app>: <app><lem>t&uacute;a, &eacute;scuss, idn&aelig;</lem><rdg wit="N">t&oacute; esces idna</rdg><rdg wit="BMLec">t&uacute;a, esca, idn&aelig;</rdg></app>.</p>

<p n="111">Tr&iacute; t&uacute;a ata ferr <app><lem>labra</lem><rdg wit="N">labrai</rdg></app>: t&uacute;a fri forcital, t&uacute;a fri hairfitiud, t&uacute;a <app><lem>fri procept</lem><rdg wit="B">sproicept</rdg><rdg wit="M">sproicepht</rdg><rdg wit="N">fri aithfrend</rdg></app>.</p>

<p n="112">Tr&iacute; labra ata ferr t&uacute;a: <app><lem>och&aacute;n</lem><rdg wit="N">uchan</rdg><rdg wit="BM">ocon<ex>n</ex></rdg></app> r&iacute;g do chath, <app><lem>sreth immais</lem><rdg wit="BM">hairfidiud n&oacute; f&iacute;s</rdg></app>, molad iar <app><lem>l&uacute;ag</lem><rdg wit="B">luadh</rdg></app>.</p>

<p n="113">Tr&iacute; <app><lem>hailgesa &eacute;t&uacute;alaing</lem><rdg wit="B">haisgeadha edualaing</rdg></app> .i. <app><lem>&eacute;irg cen co dechais</lem><rdg wit="H">erg gen cotis</rdg></app>, 
<app><lem>tuc cenitb&eacute;, d&eacute;na ceni derna</lem>
<rdg wit="B">tuc gen gud beirg (?) gen go gaemais dena gen go heda</rdg>
<rdg wit="N">tuca gen cobe gen <sup resp="KM">go</sup> dernais</rdg>
<rdg wit="M">gen gudbe gen go feta</rdg>
<rdg wit="H">tuc cenitb&eacute; gen go feta</rdg></app>.</p> 

<p n="114">Tr&iacute; <app><lem>hamaite b&iacute;t<sup resp="KM">e</sup> i ndrochthig &oacute;iged</lem><rdg wit="BM">hamaide drochtoighe</rdg></app> .i. <app><lem>sentrichem sen-chaillige</lem><rdg wit="BM">sentriche caillige</rdg><rdg wit="N">sentrichim chaillige</rdg></app>, <app><lem>roschaullach ingine m&oacute;ile, sirite gillai</lem><rdg wit="BM">rosc caillech ingine siridhe gillai</rdg><rdg wit="N">roschaullach ingine m&oacute;ile, siride gillai</rdg><rdg wit="L">roschaullach ingine m&oacute;ile, sirithe gillai</rdg></app>.</p>

<p n="115">Tr&iacute; hairig na nd&uacute;alche: sant, cr&aacute;es, &eacute;trad.</p>

<pb n="16">

<p n="116">Tr&eacute;de neimthigedar cross&aacute;n: rige &oacute;ile, rige th&eacute;ighe, rige bronn.</p>

<p n="117"><app><lem>Tr&eacute;de neimthigedar c&iacute;rmaire: coimrith fri coin hi<sup resp="KM">c</sup> cosnum chn&aacute;ma, adarc reithi do d&iacute;rgud dia an&aacute;il cen tenid, dichetal for ochtraig co rathochra a mb&iacute; ina &iacute;chtur for a &uacute;achtar do cho&ndot;gna &ampersir; cn&aacute;maib &ampersir; adarcaib</lem><rdg wit="BMHLec">[om.]</rdg><rdg wit="N">Tr&eacute;de neimthigedar c&iacute;rmaire: coimrith fri coin hi<sup resp="KM">c</sup> cosnum	chn&aacute;ma, adarc reithi do dirge dia an&aacute;il cen tenid, dichetal for otrach corotochra a mbid na hichtar for a huachtar do congnaim &ampersir; cn&aacute;maib &ampersir; adarcaib</rdg></app>.</p>

<p n="118"><app><lem>Tr&eacute;de nemthigedar s&aacute;er: dl&uacute;thud cen fomus, cen fescred, l&uacute;d l&uacute;adrinna, b&eacute;imm fo chommus</lem><rdg wit="BMHLec">[om.]</rdg><rdg wit="N">tri ara neimit<ex>er</ex> s&aacute;er: dluthugud cen fomus, cen feiscre, ludh luaithreand,</rdg></app>.</p>

<p n="119">T<app><lem>Tr&eacute;de neimthigedar liaig: d&iacute;gallr&aelig;, d&iacute;ainme, comchissi ce<ex>n</ex> ainchiss</lem><rdg wit="BMHLec">[om.]</rdg><rdg wit="N">Tr&eacute;de ara neimit<ex>er</ex> liagh: d&iacute;gallr&aelig;, d&iacute;ainme, coimcisin gin ainces</rdg></app>.</p>

<p n="120"><app><lem>Tr&eacute;de neimthigedar gobainn: bir Neithin, fulacht na Morr&iacute;gna, inne&oacute;in in Dagda</lem><rdg wit="BMHLec">[om.]</rdg><rdg wit="N">Tr&eacute;de ara neimit<ex>er</ex> gobaind: bir ndechin, fulacht na Morr&iacute;gna, inne&oacute;in in Dagda</rdg></app>.</p>

<p n="121"><app><lem>Tr&eacute;de neimthigedar cerdai: fige ronn, c&aelig;r comraic, plett for f&aelig;bur</lem>
<rdg wit="S">Tr&eacute;de neimthigedar cerd: fige ronn, c&aelig;r comraic, plett for f&aelig;bur</rdg>
<rdg wit="N">Tr&eacute;de neimthigedar cerd: fige ronn, c&aelig;r comraic, flet for f&aelig;bur</rdg><rdg wit="BMHLec">[om.]</rdg></app>.</p>

<p n="122"><app><lem>Tr&eacute;de neimthigedar cruitire: golltraige, gentraige, s&uacute;antraige</lem><rdg wit="BMHLec">[om.]</rdg></app>.</p>

<p n="123"><app><lem>Tr&eacute;de neimthigedar filid: immass forosna, teinm l&aelig;da, dichetal di chennaib</lem><rdg wit="BMHLec">[om.]</rdg></app>.</p>

<p n="124"><app><lem>D&aacute; m&iacute;gairm m&iacute;thocaid: comm&aacute;idem do ch&eacute;tguine, do ben la fer n-aile</lem><rdg wit="BM">atte d&aacute; n&iacute; igairm (&excl;) do neoch .i. maidem a c<ex>h&eacute;t</ex>guine &ampersir; a bean do beith fri fer n-aill</rdg><rdg wit="N">D&aacute; m&iacute;gairm mitocaid: comm&aacute;idem a cedgona, a ben la fer n-aile</rdg></app>.</p>

<p n="125"><app><lem>Teora airi<sup resp="KM">se</sup>na iarnduba</lem><rdg wit="BN">tri hairnadmand</rdg><rdg wit="M">tri hairnadmand iardubha</rdg></app>: comar, <app><lem>cocless</lem><rdg wit="LM">coicless</rdg><rdg wit="M">coicle</rdg></app>, clemnas.</p>

<p n="126">Tr&iacute; <app><lem>bainne</lem><rdg wit="NBM">banda</rdg></app> c&eacute;tmuintire: <app><lem>bainne</lem><rdg wit="NBM">banda</rdg></app> fola, <app><lem>bainne</lem><rdg wit="NBM">banda</rdg></app> d&eacute;r, <app><lem>bainne</lem><rdg wit="NBM">banda</rdg></app> aillse.</p>

<p n="127">Tr&iacute; <app><lem>coiri</lem><rdg wit="B">core</rdg></app> b&iacute;te in cach <app><lem>d&uacute;ini:</lem><rdg wit="L">duini</rdg><rdg wit="B">duine</rdg></app> coire &eacute;rma, coire <app><lem>goriath</lem><rdg wit="N">goiriat</rdg></app>, coire <app><lem>&aacute;iged</lem><rdg wit="B">notead</rdg><rdg wit="M">notheadh</rdg></app>.</p>

<pb n="18">

<p n="128">Tr&iacute; comartha <app><lem>l&aacute;thraig bendachtan</lem><rdg wit="H">lathrach bennachtan</rdg><rdg wit="L">l&aacute;thraig bendacht</rdg></app>: clocc, salm, <app><lem>senad</lem><rdg wit="NBMH">senad</rdg><rdg wit="L">ocsenad</rdg></app>.</p>

<p n="129">Tr&iacute; comartha l&aacute;thraig <app><lem>mallachtan</lem><rdg wit="HM">mallachtan</rdg></app>: tromm, <app><lem>tradna</lem><rdg wit="BM">tradnai</rdg><rdg wit="H">tradna</rdg></app>, <app><lem>nenaid</lem><rdg wit="B">neanad</rdg><rdg wit="M">neanntoch</rdg></app>.</p>

<p n="130"><app><lem>Teora muimmecha t&aacute;ide</lem><rdg wit="BM">tri muime t&aacute;ide</rdg><rdg wit="H">tri buime gaiti</rdg></app>: <app><lem>caill</lem><rdg wit="HM">coill</rdg><rdg wit="O">Z</rdg></app>, coim, adaig.</p>

<p n="131">Teora ranna <app><lem>sluinte fri c&aacute;intocad</lem><rdg wit="N">sloindti caintocaid</rdg></app>: trumma, <app><lem>toicthiu</lem><rdg wit="N">toicte</rdg></app>, tal-chaire.</p>

<p n="132">Teora ranna sluinte <app><lem>dotcaid</lem><rdg wit="N">dotcaid</rdg></app>: <app><lem>tl&aacute;s, &aacute;es, airbire</lem><rdg wit="N">tlass ois oirbire</rdg></app>.</p>

<p n="133">D&iacute; <app><lem>derb&sdot;iair</lem><rdg wit="L">derbsiair</rdg></app>: <app><lem>tl&aacute;s &ampersir; tr&uacute;aige</lem><rdg wit="N">tlas &ampersir; trousca</rdg><rdg wit="BMH">tl&aacute;s &ampersir; truaighe</rdg></app>.</p>

<p n="134">D&aacute; <app><lem>derbr&aacute;thair</lem><rdg wit="N">derbbrathair</rdg><rdg wit="O">Z</rdg></app>: <app><lem>tocad &ampersir; brugaide</lem><rdg wit="N">toice &ampersir; bladaige</rdg><rdg wit="B">togud &ampersir; brugaide</rdg><rdg wit="H">tacad &ampersir; brugaide</rdg></app>.</p>

<p n="135">Tr&iacute; <app><lem>fuidb dotcadaig</lem><rdg wit="M">foidb dothcadaigh</rdg></app>: r&aacute;thaiges, etargaire, fiadnaise. <app><lem>Dotoing dia fiadnaisi</lem><rdg wit="BM">toindid a fiadnaisi</rdg></app>, <app><lem>&iacute;ccaid dia r&aacute;thaiges, doberar b&eacute;imm 
n-etar-gaire ina chinn</lem><rdg wit="BM">iccaid a rathaigecht beiridh builleadha etargaire ina cind</rdg></app>.</p>

<p n="136">Tr&iacute; sethracha g&oacute;a: b&eacute;ss, d&oacute;ig, <app><lem>toimtiu</lem><rdg wit="L">toimdi</rdg></app>.</p>

<p n="137">Tr&iacute; <app><lem>br&aacute;thair</lem><rdg wit="N">braitri</rdg></app> <app><lem>uamain</lem><rdg wit="BM">omain</rdg></app>: <app><lem>sta&excl; sit&excl; coiste&excl;</lem><rdg wit="BM">ist sta &ampersir; coisde</rdg><rdg wit="N">sta sit coist</rdg></app></p>

<p n="138">Tr&iacute; mairb <app><lem>fortgellat</lem><rdg wit="H">forgellait</rdg></app> <app><lem>for b&iacute;u</lem><rdg wit="BM">for fiu</rdg></app>: <app><lem>med, airmed</lem><rdg wit="BM">meid armeid</rdg></app>, <app><lem>forrach</lem><rdg wit="H">forach</rdg></app>.</p>

<p n="139">Tr&iacute; <app><lem>brothch&aacute;in r&aacute;tha</lem><rdg wit="N">brothcain ratha</rdg><rdg wit="L">brothch&aacute;in raithi</rdg></app>: <app><lem>rothicc</lem><rdg wit="S">rotioc</rdg></app>, rosiacht, <app><lem>rotochtaig</lem><rdg wit="S">rotocht</rdg><rdg wit="N">rod&aacute;cce rosiacht roto<ex>n</ex>cai</rdg></app>.</p>

<p n="140">Tr&iacute; <app><lem>dubthrebtha: tuga co f&uacute;atchai, imme co for&ndot;gaire, t&iacute;rad</lem><rdg wit="N">doidbtrebtai: tugai co fodaib imed co forrngaire, t&iacute;rad</rdg><rdg wit="M">dubthrebtha: tuighe go foidibh, imme co for&ndot;gaire, tiriudh</rdg><rdg wit="L">dubthrebtha: tuga co foitib, imme co for&ndot;gaire, t&iacute;rad</rdg></app> co n-aurgorad.</p>

<p n="141">Tr&iacute; hiarnduba: <app><lem>fer tochmairc</lem><rdg wit="Lec">fear fochmairc</rdg></app>, fer gaite meirle, <app><lem>fer hic aisn&eacute;is</lem><rdg wit="N">fer aisneisi</rdg></app>.</p>

<p n="142">Tr&iacute; maic beres dr&uacute;s do <app><lem>lonnus</lem><rdg wit="N">lundus</rdg></app>: <app><lem>tuilf&eacute;th</lem><rdg wit="N">tulfeith</rdg></app>, fidchell, <app><lem>dulsaine</lem><rdg wit="L">dullsaine</rdg></app>.</p>

<p n="143">Tr&iacute; maic beres f&eacute;ile do <app><lem>ainmnit</lem><rdg wit="N">ainmned</rdg></app>: <app><lem>gr&uacute;ss, r&uacute;ss, rucca</lem><rdg wit="N">gr&uacute;s, r&uacute;s, rucad</rdg><rdg wit="S">gr&iacute;s, r&uacute;s, rucad</rdg></app>.</p>

<p n="144">Tr&iacute; maic beres ne&oacute;it do <app><lem>deinmnait</lem><rdg wit="N">deinmnet</rdg></app>: <app><lem>crith, dochell, grith</lem><rdg wit="N">grith crith doicell</rdg></app>.</p>

<p n="145">Tr&iacute; <app><lem>h&uacute;ar</lem><rdg wit="N">huara</rdg></app> f&iacute;chte: tipra, muir, n&uacute;&aelig; corma.</p>

<p n="146">Tr&iacute; <app><lem>f&uacute;ammann m&oacute;aigthe</lem><rdg wit="N">fuamanda moaigti</rdg><rdg wit="L">f&uacute;ammann moigthi</rdg></app>: <app><lem>f&uacute;am b&oacute; mblecht</lem><rdg wit="N">fuaim bo mblicht</rdg></app>, f&uacute;am cerdch&aelig;, f&uacute;am arathair.</p>

<pb n="20">

<p n="147">Tr&iacute; hana antreinn: tipra i sl&eacute;ib, tene a <app><lem>liic</lem><rdg wit="MSS">luc</rdg></app>, <app><lem>ana la fer calad</lem><rdg wit="N">anai la fear calaid</rdg></app>.</p>

<p n="148">Tr&iacute; <app><lem>aithgine</lem><rdg wit="N">haitgine</rdg><rdg wit="L">aithgeinit</rdg><rdg wit="B">corathgen</rdg><rdg wit="M">coratgen</rdg></app> in domuin: <app><lem>br&uacute; mn&aacute;</lem><rdg wit="BM">bru birite</rdg></app>, uth b&oacute;, <app><lem>ness</lem><rdg wit="BMLec">meas (&excl;)</rdg></app> gobann.</p>

<p n="149">Tr&iacute; diubarta forsn&aacute; <app><lem>&iacute;ada</lem><rdg wit="N">hiad</rdg></app> d&iacute;lse: tinnscra mn&aacute;, <app><lem>imthomailt</lem><rdg wit="N">imtomailt</rdg></app> l&aacute;namna, <app><lem>iarraid maicc</lem><rdg wit="L">iarr<ex>aid</ex> menicc (&excl;)</rdg></app>.</p>

<p n="150">Tr&iacute; cuir <app><lem>tintaiter</lem><rdg wit="N">tinntaigter</rdg></app> do r&eacute;ir britheman: cor mn&aacute; &ampersir; micc &ampersir; bothaich.</p>

<p n="151">Tr&iacute; <app><lem>nata<sup resp="KM">t</sup></lem><rdg wit="N">nad</rdg></app> t&uacute;alaing sainchuir: mac beo-athar, ben aurnadma, d&oacute;er flatha.</p>

<p n="152">Tr&iacute; maic nad rannat orbai: mac muini &ampersir; <app><lem>aurlai</lem><rdg wit="N">erlai</rdg></app> &ampersir; ingine fo thrilis.</p>

<p n="153">Tr&iacute; &aacute;i nad <app><lem>eplet</lem><rdg wit="S">aibeuloit</rdg></app> faill: &aacute;i <app><lem>dochuind</lem><rdg wit="N">dochainn</rdg></app>, &ampersir; <app><lem>dochraite</lem><rdg wit="N">docraite</rdg></app>, &ampersir; anfis.</p>

<p n="154">Tr&iacute; fuile <app><lem>n&aacute;</lem><rdg wit="N">nad</rdg></app> dlegat frecor: fuil catha, &ampersir; e&oacute;it, &ampersir; <app><lem>etargaire</lem><rdg wit="N">etargaire</rdg></app>.</p>

<p n="155">Tr&iacute; <app><lem>fuchachta</lem><rdg wit="M">f&uacute;ichechta</rdg></app> nad increnat <app><lem>slabrai</lem><rdg wit="N">slaibri</rdg></app>: a gab&aacute;il ar &eacute;cin, a sleith tri mescai, a turtugud do r&iacute;g.</p>

<p n="156">Tr&iacute; <app><lem>n&aacute; dlegat turbaidi</lem><rdg wit="N">nad dlegait turbaid</rdg></app>: athchor maic, <app><lem>aicdi cherdai</lem><rdg wit="N">aige cerda</rdg></app>, g&iacute;allaigecht.</p>

<p n="157">Tr&iacute; <app><lem>aithne n&aacute; dlegat taisec</lem><rdg wit="N">haitne nad dlegait taisec</rdg></app>: aithne 
<app><lem>n-&eacute;cuind</lem><rdg wit="N">ecoind</rdg></app>, &ampersir; ardneimid &ampersir; aithne <app><lem>fuirmeda</lem><rdg wit="L">fuirmidai</rdg></app>.</p>

<p n="158">Tr&iacute; mairb <app><lem>direnaiter beoaib</lem><rdg wit="N">dorenatar beo</rdg></app>: aball, coll, fidnemed.</p>

<p n="159">Tr&iacute;<sup resp="KM">ar</sup> n&aacute; <app><lem>ditoing n&aacute; fortongar</lem><rdg wit="L">dotoing na fortoing<ex>er</ex></rdg></app>: ben, angar, <app><lem>amlabar</lem><rdg wit="N">amlobar</rdg></app>.</p>

<p n="160">Tr&iacute; <app><lem>n&aacute; dlegat</lem><rdg wit="N">na dlegait</rdg></app> athchommus: mac &ampersir; a athair, ben &ampersir; a c&eacute;ile, d&oacute;er &ampersir; a thigerna.</p>

<p n="161">Tr&iacute; <app><lem>n&aacute;t fuigletar cia beith</lem><rdg wit="N">nat fuigletar cia beit</rdg></app> ar a ng&aacute;es: <app><lem>fer adgair &ampersir; adgairther &ampersir; focrenar</lem><rdg wit="N">fer adgair &ampersir; adgair (sic) &ampersir; adgairter &ampersir; rocrenar</rdg></app> fri breith.</p>

<p n="162">Tr&iacute; fors n&aacute; tuit aititiu 'na r&eacute;: b&aacute;s, anfis, <app><lem>anfaitches</lem><rdg wit="L">anfuichc<ex>h</ex>es</rdg><rdg wit="N">anbaitces</rdg></app>.</p>

<pb n="22">

<p n="163">Tr&iacute; <app><lem>foimrimme</lem><rdg wit="N">foimrime</rdg><rdg wit="L">foimrenn</rdg></app> <app><lem>n&aacute; dlegad</lem><rdg wit="N">na dlegaid</rdg><rdg wit="O">Z</rdg></app> d&iacute;re: homan, <app><lem>robud</lem><rdg wit="N">robad</rdg><rdg wit="O">Z</rdg></app>, toxal.</p>

<p n="164">Tr&iacute; <app><lem>duilgine</lem><rdg wit="N">duilcinne</rdg></app> <app><lem>conrannat gn&iacute;aid</lem><rdg wit="N">conrenad gnia</rdg></app>: duilgine coiri, duilgine muilinn, duilgine tige.</p>

<p n="165">Tr&iacute; <app><lem>n&oacute;ill don&aacute; dlegar frithn&oacute;ill: n&oacute;ill mn&aacute;</lem><rdg wit="N">naill nad dlegad fritn&aacute;ill luigne mna</rdg></app> fri h&uacute;aitni, <app><lem>n&oacute;ill</lem><rdg wit="N">luide</rdg></app> fir mairb, <app><lem>n&oacute;ill d&iacute;thir</lem><rdg wit="N">luige ditire</rdg></app>.<note type="KM" n="1">166-220 omitted HBMLec</note></p>

<p n="166">Tr&iacute; gr&aacute;da coillte t&uacute;ath <app><lem>ina ng&oacute;i</lem><rdg wit="N">inango</rdg></app>: <app><lem>g&oacute;i</lem><rdg wit="N">go</rdg></app> r&iacute;g, g&oacute;i &sdot;enchada, g&oacute;i	bretheman.</p>

<p n="167">Tr&iacute; s&oacute;ir dogn&iacute;at <app><lem>d&oacute;eru d&iacute;b f&eacute;in</lem><rdg wit="N">daoir dib fein</rdg></app>: tigerna renas a <app><lem>d&eacute;iss</lem><rdg wit="N">des</rdg><rdg wit="L">deissi</rdg></app>, r&iacute;gan <app><lem>t&eacute;ite</lem><rdg wit="N">teid</rdg></app> co haithech, mac filed <app><lem>l&eacute;ces a cheird</lem><rdg wit="N">treiges a cerd</rdg></app>.</p>

<p n="168">Tr&iacute; ruip conberat duinechinaid: c&uacute; <app><lem>&aacute;raig</lem><rdg wit="N">araid</rdg></app>, <app><lem>reithe</lem><rdg wit="N">reithid</rdg></app> lonn, ech <app><lem>daintech</lem><rdg wit="N">daindtech</rdg></app>.</p>

<p n="169">Tr&iacute; ruip ara t&iacute;agat cinta: c&uacute; foilm<sup resp="KM">n</sup>ech, sleg caille, sliss&eacute;n chomneibi.</p>

<p n="170">Tr&iacute; <app><lem>imuscrenat: saill</lem><rdg wit="N">imus crenait saill</rdg><rdg wit="L">imuscrenat sall</rdg></app>, imm, <app><lem>iarn</lem><rdg wit="N">iaronn</rdg></app>, <app><lem>fechemnas toisc leimmid eicsi</lem><rdg wit="N">feitemnus toisc leine im eiccsi</rdg></app>.</p>

<p n="171">Tr&iacute; <app><lem>comartha</lem><rdg wit="L">comardda</rdg></app> <app><lem></lem><rdg wit="N">aragellat a tig bretheman</rdg><rdg wit="L">aragella i taig britheman</rdg></app>: ecna, <app><lem>aisn&eacute;is, intlecht</lem><rdg wit="L">aisnesen intliuchtach</rdg></app>.</p>

<p n="172">Tr&iacute; <app><lem>dlegat aurfocrai</lem><rdg wit="N">dlegait urfogr&aelig;</rdg></app>: a&eacute;l coire, <app><lem>fidba cen &sdot;eim, ord cen dimosc</lem><rdg wit="N">fidbaigh can tseim ord gan dimosc</rdg></app>.</p>

<p n="173">Tr&iacute; doruis g&uacute;a: tacra fergach, <app><lem>fotha n-utmall</lem><rdg wit="N">fothad utmall</rdg></app> <app><lem>n-eolais, aisn&eacute;is cen chuimni</lem><rdg wit="N">eolus aisena oca<ex>n</ex> coimni</rdg></app>.</p>

<p n="174">Tr&iacute; doruis <app><lem>a n-aichnither f&iacute;r</lem><rdg wit="N">an aithnit<ex>er</ex> fiorinne</rdg></app>: <app><lem>frecra 
n-ainmnetach</lem><rdg wit="N">freaccra n-ainmnedach</rdg><rdg wit="L">frecra ainmeta</rdg></app>, <app><lem>&aacute;i fossad, s&oacute;ud</lem><rdg wit="N">ai fosaid sodad</rdg></app> fri f&iacute;adnu.</p>

<p n="175">Tr&iacute; b&uacute;ada airechta: brithem cen <app><lem>f&uacute;asnad</lem><rdg wit="L">fuasna</rdg></app>, etirchert cen &eacute;cnach, coma cen diupairt.</p>

<p n="176">Tr&iacute; <app><lem>tonna cen g&aacute;issi</lem><rdg wit="N">ton<ex>n</ex>a gaisi</rdg><rdg wit="L">donnadgaissi</rdg><rdg wit="H.1.11">tonna gan gaoise</rdg></app>: tacra calad, <app><lem>breth</lem><rdg wit="N">brethem</rdg></app> cen eolas, airecht labar.</p>

<p n="177">Tr&iacute; <app><lem>b&uacute;ada insci</lem><rdg wit="N">buadad innsce</rdg></app>: fosta, <app><lem>g&aacute;is</lem><rdg wit="N">gois</rdg></app>, gairde.</p>

<p n="178">Tr&iacute; cumtaig g&aacute;isse: immed n-eolais, <app><lem>l&iacute;n f&aacute;ssach</lem><rdg wit="N">lion fasaid</rdg></app>, dagaigni do airbirt.</p>

<pb n="24">

<p n="179">Tr&iacute; <app><lem>miscena indsci</lem><rdg wit="N">miscne indsce</rdg></app>: <app><lem>rigne</lem><rdg wit="L">raighni</rdg></app>, dl&uacute;ithe, dulbaire.</p>

<p n="180">Tr&iacute; <app><lem>fostai</lem><rdg wit="N">fosta</rdg></app> dagbanais: <app><lem>fosta thengad</lem><rdg wit="N">fostadh tengad</rdg></app> &ampersir; gensa &ampersir; <app><lem>airnb<ex>ern</ex>tais</lem><rdg wit="N">airb<ex>er</ex>tais</rdg></app>.</p>

<p n="181"><app><lem>Tr&iacute; f&oacute;indil drochbanais: f&oacute;indil sc&eacute;l &ampersir; ataid &ampersir; airberntais</lem><rdg wit="N">[om.]</rdg></app>.</p>

<p n="182">Tr&iacute; <app><lem>b&uacute;ada</lem><rdg wit="N">buadhad</rdg></app> &eacute;taig: maisse, <app><lem>clithcha</lem><rdg wit="N">cliche</rdg></app>, suthaine.</p>

<p n="183">Tr&iacute; <app><lem>n&aacute; dlegat othras: fer asl&uacute;i flaith &ampersir; fini &ampersir; fili</lem><rdg wit="N">nad d<ex>leg</ex>ait dire fer doslaig flaith &ampersir; file &ampersir; fine</rdg><rdg wit="L">n&aacute; dlegat othras: fer asl&uacute;i flaith &ampersir; fini &ampersir; feili</rdg></app>.</p>

<p n="184">Tr&iacute; <app><lem>tharsuinn archuillet othras</lem><rdg wit="L">tharsunn archuillet othras</rdg><rdg wit="N">tarsuind aircaillti othrais</rdg></app>: echmuir, mil, saillti.</p>

<p n="185">Tr&iacute; mn&aacute; <app><lem>n&aacute; dlegat</lem><rdg wit="N">na d<ex>leg</ex>ait</rdg></app> d&iacute;ri: ben lasma cuma <app><lem>cip&eacute; las f&aacute;i</lem><rdg wit="N">cia las f(a)oi</rdg></app>, ben gatach, ben <app><lem>aupthach</lem><rdg wit="N">optach</rdg></app>.</p>

<p n="186">Tr&iacute; <app><lem>dofortat cach flaith</lem><rdg wit="N">dofortad gach fl<ex>ath</ex>a</rdg></app>: g&oacute;u, forsnaidm, fingal.</p>

<p n="187">Tr&iacute; <app><lem>t&uacute;arascbait cach ngenmnaide: fosta</lem><rdg wit="N">tuarascb<ex>&aacute;l</ex>a genmnaid fostad</rdg></app>, f&eacute;ile, sobraide.</p>

<p n="188"><app><lem>Tr&iacute; ara n-aichnider</lem><rdg wit="L">tri aichnider</rdg><rdg wit="N">tri aranaithnent<ex>ur</ex></rdg></app> cach fergach: <app><lem>&iacute;r</lem><rdg wit="L">hir</rdg></app>, crith, imb&aacute;nad.</p>

<p n="189">Tr&iacute; <app><lem>th&uacute;arascbait cach n-ainmnetach: s&aacute;mtha</lem><rdg wit="N">tuarascbalai gach nainmnedaigh samtad</rdg></app>, <app><lem>t&uacute;a</lem><rdg wit="L">tuai</rdg></app>, imdercad.</p>

<p n="190">Tr&iacute; <app><lem>th&uacute;arascbait cach n-&uacute;allach: m&oacute;rthu</lem><rdg wit="N">tuaruscbalai cach ndubalcai mortha</rdg></app>, maisse, m&aacute;ine.</p>

<p n="191">Tr&iacute; <app><lem>forindet</lem><rdg wit="N">forinded</rdg></app> cach n-umal: <app><lem>bochtatu</lem><rdg wit="N">bochtai</rdg></app>, dinnime, humall&oacute;it.</p>

<p n="192">Tr&iacute; <app><lem>airdi</lem><rdg wit="N">hairdhe</rdg></app> g&aacute;isse: ainmne, <app><lem>faiscsiu, f&aacute;thaige</lem><rdg wit="N">faicsi fathaidhi</rdg></app>.</p>

<p n="193"><app><lem>Tr&iacute; airdi dr&uacute;isse: b&aacute;g, imresain, condailbe</lem><rdg wit="N">[om.]</rdg></app>.</p>

<p n="194">Tr&eacute;de <app><lem>immifoilnge</lem><rdg wit="N">imfuilnge</rdg></app> g&aacute;is do b&aacute;eth: ecna, fosta, sochoisce.</p>

<p n="195">Tr&eacute;de <app><lem>immifoilnge b&aacute;is</lem><rdg wit="N">imfuilnge baoth</rdg></app> do g&aacute;eth: f&uacute;asnad, ferg, mesca.</p>

<p n="196">Tr&eacute;de faillsiges <app><lem>cach ndag&fdot;eras</lem><rdg wit="N">cach degfer<ex>us</ex></rdg></app>: d&aacute;n, gaisced, <app><lem>cr&eacute;sine</lem><rdg wit="N">cresenai</rdg></app>.</p>

<p n="197">Tr&eacute;de <app><lem>faillsigedar cach ndroch&fdot;eras</lem><rdg wit="N">faillsigh<ex>us</ex> cach drochferus</rdg></app>: serba, miscais, midlachas.</p>

<p n="198">Tr&iacute; fogl&uacute;aiset <app><lem>f&oacute;enledchu</lem><rdg wit="N">fainnelca</rdg></app>: ingreim, <app><lem>dolud</lem><rdg wit="N">dolai</rdg></app>, dommatu.</p>

<pb n="26">

<p n="199">Tr&iacute; slabrada hi cumregar cl&oacute;ine: cotach, r&iacute;agail, <app><lem>rechtge</lem><rdg wit="N">racht</rdg></app>.</p>

<p n="200"><app><lem>Tr&iacute; all frisa</lem><rdg wit="N">tri frisa</rdg></app> timargar b&eacute;scna: <app><lem>mainister</lem><rdg wit="N">mineistir</rdg></app>, <app><lem>flaith</lem><rdg wit="N">flatha</rdg></app>, fine.</p>

<p n="201">Tr&iacute; caindle forosnat cach ndorcha: f&iacute;r, aicned, ecna.</p>

<p n="202"><app><lem>Tr&eacute;de neimthigedar r&iacute;g</lem><rdg wit="N">tri aran<ex>em</ex>it<ex>er</ex> r&iacute;</rdg></app>: fonaidm ruirech, feis Temrach, roimse inna flaith.</p>

<p n="203">Tr&iacute; glais for&iacute;adat <app><lem>r&uacute;ine</lem><rdg wit="L">ruini</rdg></app>: n&aacute;ire, t&uacute;a, dochta.</p>

<p n="204">Tr&iacute; heochracha <app><lem>aroslicet imr&aacute;itiu</lem><rdg wit="N">oslaice imraite</rdg></app>: mescca, tairisiu, serc.</p>

<p n="205">Tr&iacute; orbai <app><lem>rannaiter fiad chomarbaib</lem><rdg wit="N">rannait fia comarbaoibh (sis)</rdg></app>: orba dr&uacute;ith &ampersir; orba d&aacute;sachtaig &ampersir; orba sin.</p>

<p n="206">Tr&iacute; seithir <app><lem>&oacute;ited: tol</lem><rdg wit="N">aide toil</rdg></app>, &aacute;ilde, f&eacute;ile.</p>

<p n="207">Tr&iacute; seithir sentad: cnet, genas, &eacute;itche.</p>

<p n="208">Tr&iacute; seithir sogn&aacute;ise: <app><lem>feidle, soithnges, cuinnm&iacute;ne</lem><rdg wit="N">feili soingtes connamno</rdg><rdg wit="L">feidle, soithgnes, cuinnm&iacute;ne</rdg></app>.</p>

<p n="209">Tr&iacute; seithir dogn&aacute;ise: luinne, <app><lem>c&eacute;tludche</lem><rdg wit="N">cetluithche</rdg></app>, tairismige.</p>

<p n="210">Tr&iacute; seithir <app><lem>sotcaid</lem><rdg wit="N">sottch</rdg><rdg wit="L">sothchaidh</rdg></app>: <app><lem>sognas</lem><rdg wit="L">sognais</rdg></app>, sochell, s&uacute;arcus.</p>

<p n="211">Tr&iacute; seithir sochlatad: l&eacute;ire, trebaire, rathmaire.</p>

<p n="212">Tr&iacute; seithir <app><lem>dochlatad</lem><rdg wit="N">doclata</rdg></app>: laxa, d&iacute;be, prapchaillte.</p>

<p n="213">Tr&iacute; seithir ferge: &eacute;cnach, augra, <app><lem>doithnges</lem><rdg wit="N">doingteas</rdg></app>.</p>

<p n="214">Tr&iacute; seithir deirmiten: tromdatu, espatu, utmaille.</p>

<p n="215">Tr&iacute; seithir airmiten: torbatu, air&eacute;trumma, fosta.</p>

<p n="216">Tr&iacute; <app><lem>banl&aelig;</lem><rdg wit="N">bandla</rdg></app>: l&uacute;an, mairt, c&eacute;t&aacute;in. Mn&aacute; co firu innib, bid m&oacute; a serc la firu ind&aacute; serc a fer leo-som &ampersir; <app><lem>beit a mn&aacute; tar &eacute;is</lem><rdg wit="N">at mna beit tara 
n-eiseiu</rdg></app> na fer sin.</p>

<p n="217">Tr&iacute; ferl&aelig;: .i. dard&aacute;in, <app><lem>&aacute;ine, domnach</lem><rdg wit="N">aoine satharn n&oacute; domnach</rdg></app>. Mn&aacute; co firu <app><lem>intib</lem><rdg wit="N">innib</rdg></app>, <app><lem>beitit</lem><rdg wit="N">beidis</rdg></app> na mn&aacute; sin fo d&iacute;grad &ampersir; beitit a fir <app><lem>dia n-&eacute;isi</lem><rdg wit="S">tar a n-&eacute;isi</rdg></app>. Satharn im<ex>morro</ex> is laithe coitchenn. Is coml&iacute;th d&oacute;ib. L&uacute;an s&aacute;er do dul fri cach les.</p>

<p n="218">Tr&iacute; gn&iacute;ma <app><lem>r&aacute;tha</lem><rdg wit="L">om. ratha</rdg></app>: fosta, f&eacute;ile, <app><lem>lobra</lem><rdg wit="N">lubrai</rdg><rdg wit="S">lomradh</rdg></app>. Fosta i <app><lem>n-&aacute;rus</lem><rdg wit="N">anarus</rdg></app>, f&eacute;ile, arn&aacute; <app><lem>ebra g&oacute;e</lem><rdg wit="N">heibre g&oacute;i</rdg></app>, <app><lem>lobra h&iacute;cce .i. l&eacute;cud a lomartha i n-indligud dar a fechimain</lem><rdg wit="N">lubrai ice .i. leacadh lomartha anindli<ex>ged</ex> dar cenn feichi<ex>man</ex></rdg><rdg>lomradh h&iacute;cce .i. l&eacute;cud a lomartha i n-indlighidh dar a fechimain</rdg></app>.</p>

<pb n="28">

<p n="219">Tr&iacute; <app><lem>brothch&aacute;in</lem>
<rdg wit="N">brocain</rdg></app>
 r&aacute;tha: <app><lem>&eacute;ir<sup resp="KM">i</sup>c </lem>
<rdg wit="S">&eacute;iric</rdg></app>
 <app><lem>n&oacute; thogn&iacute;m</lem>
<rdg wit="L">no no thognim</rdg></app> fecheman no 
<app><lem>d&iacute;thechte</lem>
<rdg wit="N">ditechta</rdg>
<rdg wit="L">dithechdi</rdg>
<rdg wit="S">ditheacht</rdg></app>.</p>

<p n="220">Tr&iacute; h&uacute;ais r&aacute;tha &ampersir; <app><lem>aitiri</lem><rdg wit="N">eit<ex>er</ex>i</rdg></app> &ampersir; <app><lem>nadma .i. dul fri</lem><rdg wit="N">nadmadh fri</rdg></app> d&eacute;nam d&uacute;ine r&iacute;g &ampersir; daurthaige &ampersir; choiri. Ar is &uacute;ais do fir fine do thabairt <app><lem>fria c&eacute;ili</lem><rdg wit="S">fri aroile</rdg></app>.</p>

<p n="221"><app><lem>Tr&iacute; as anergnaid</lem><rdg wit="N">tr&iacute; is ainergna</rdg><rdg wit="L">tri saineargnaidh</rdg></app> do neoch: <app><lem>slaide</lem><rdg wit="BN">slaige</rdg></app> a eich <app><lem>r&iacute;ana</lem><rdg wit="BMN">rena</rdg></app> thigerna co salaig a &eacute;tach, dul ina chocar cen gairm, a <app><lem>s&iacute;rd&eacute;icsiu</lem><rdg wit="N">sirdegsain</rdg><rdg wit="BM">sirdegsain</rdg></app> ina agaid oc <app><lem>caithem neich</lem><rdg wit="BM">caithium neich</rdg><rdg wit="N">acaitniem a coda</rdg></app>.</p>

<p n="222">Tr&iacute; bassa t&eacute;chtai: bass etir a assa &ampersir; a ochrai, bass etir a &oacute; &ampersir; a berrad, bass etir <app><lem>chorthair</lem><rdg wit="M">corrthair</rdg></app> a l&eacute;ined &ampersir; a gl&uacute;n.</p>

<p n="223"><app><lem>Cia mesam hi trebod&quest;</lem><rdg wit="N">cidh is messa do treb<ex>ad</ex> ni <hi rend="ital">hansa</hi></rdg></app> <app><lem>Maic</lem><rdg wit="B">mic</rdg></app> mn&aacute; m&eacute;ile, fleda menci, clemna <app><lem>ile</lem><rdg wit="S">ile imchiana</rdg></app>, <app><lem>immat meda sceo f&iacute;na: notchr&iacute;nat, n&iacute; thormaiget</lem><rdg wit="BM">imad fianna nodcrinaid &ampersir; n&iacute;toirmuigid</rdg><rdg wit="N">immat meda sceo f&iacute;na: notchr&iacute;nat, nitormaigett</rdg></app><note type="EP" n="1">Variant reading from n imchiana not integrated into apparatus</note>.</p>

<p n="224">Tr&iacute; galair ata ferr slainti: <app><lem>seola mn&aacute; for mac</lem><rdg wit="N">seol mn&aacute; for mac</rdg><rdg wit="BM">sceola fermac</rdg></app>, <app><lem>gr&iacute;ss bronn-galair glanas broinn, gr&iacute;ss timgaire olc dia maith</lem><rdg wit="N">gr&iacute;ss bronn-galar timargrur olc do maith</rdg><rdg wit="N">galair glanas broinn, gr&iacute;ss timgaire olc di maith</rdg><rdg wit="M">gr&iacute;ss bronn-galair glanas broinn, gr&iacute;ss timgaire olc do maith</rdg><rdg wit="S">gr&iacute;s brond i galar glanas broinn, gr&iacute;ss timgaire olc dia maith</rdg></app>.</p>

<p n="225">Tr&iacute; f&aacute;ilti coirmthige: immed &ampersir; d&uacute;thracht &ampersir; <app><lem>elath&oacute;</lem><rdg wit="N">ealathaoi</rdg><rdg wit="BM">ealado do neoch carthar</rdg></app>.</p>

<p n="226">Tr&iacute; fognama ata <app><lem>messam</lem><rdg wit="N">mesa</rdg></app> dogn&iacute; duine: fognam do <app><lem>drochmn&aacute;i</lem><rdg wit="B">drochflaith</rdg></app> &ampersir; do <app><lem>drochthigerna</lem><rdg wit="N">drochf<ex>er</ex>ann</rdg></app> &ampersir; do drochgobainn.</p>

<p n="227">Tr&iacute; ata ferr i tig: <app><lem>daim</lem><rdg wit="N">dam</rdg></app>, fir, b&eacute;la.</p>

<p n="228">Tr&iacute; ata <app><lem>messum i tig: m<ex>ai</ex>c</lem><rdg wit="BM">measum bite a taig mic</rdg></app>, mn&aacute;, m&eacute;ile.</p>

<p n="229">Tr&iacute; comartha tirdachta .i. 
<app><lem>immargal &ampersir; immarb&aacute;g &ampersir; meraichne</lem>
<rdg wit="N">im<ex>ur</ex>cal im<ex>ur</ex>baid imraithne</rdg>
<rdg wit="LBM">immargal &ampersir; imabad &ampersir; meraichne</rdg>
<rdg wit="S">immargal &ampersir; immarb&aacute;g &ampersir; mearaigheacht</rdg></app>.</p>

<p n="230"><app><lem>Cen&eacute;le</lem><rdg wit="BM">cenela</rdg></app> amus: salanaig <app><lem>buale</lem><rdg wit="BM">[om.]</rdg></app> &ampersir; buicc brodnai &ampersir; e&oacute;in <app><lem>erchoille</lem><rdg wit="M">earcaille</rdg></app> &ampersir; seiche <app><lem>corad</lem><rdg wit="M">c&oacute;radh</rdg></app>.</p>

<p n="231"><app><lem>Cen&eacute;le</lem><rdg wit="BM">cenela</rdg></app> d&aacute;ileman: m&oacute;rmenmnach <app><lem>meda</lem><rdg wit="H">metha</rdg></app>, <app><lem>bolcsr&oacute;nach</lem><rdg wit="BM">bolgsronach</rdg></app> broc&oacute;iti, <app><lem>itfa eserni</lem><rdg wit="BM">itfa eserne</rdg></app>, <app><lem>c&uacute;acroessach</lem><rdg wit="BM">cuachroeasach</rdg><rdg wit="H">cuachrochesach</rdg></app>, donndabach, bolcra <app><lem>paitte</lem><rdg wit="BM">baite</rdg><rdg wit="H">haiti</rdg></app>, <app><lem>abartach escrai</lem><rdg wit="M">abarthach easgraidh</rdg><rdg wit="O">Z</rdg></app>, <app><lem>geir grainne</lem><rdg wit="B">gearr grandai</rdg><rdg wit="H">grenn graindi</rdg></app>, <app><lem>cranndretel cuirn</lem><rdg wit="H">crand rebartach</rdg><rdg wit="M">treiteal cuirnd</rdg><rdg wit="L">cranndretel cuirnn</rdg></app>.</p>

<pb n="30">

<p n="232">Tr&iacute; as <app><lem>anso b&iacute;s do accallaim</lem><rdg wit="BM">annsom do agallaim b&iacute;s</rdg><rdg wit="H">andso do agallaim b&iacute;s</rdg></app> .i. <app><lem>r&iacute;</lem><rdg wit="M">rig</rdg></app> imma gab&aacute;il &ampersir; Gall ina l&uacute;irig &ampersir; athech do muin <app><lem>commairchi</lem><rdg wit="N">cumairce</rdg><rdg wit="H">a chumairci</rdg></app>.</p>

<p n="233"><app><lem>Tr&iacute;</lem><rdg wit="BMHN">trede</rdg></app> as m&oacute; menma b&iacute;s .i. <app><lem>scol&oacute;c</lem><rdg wit="N">scol<ex>aigi</ex></rdg><rdg wit="H">scolaidi</rdg></app> iar l&eacute;gad a &sdot;alm &ampersir; gilla <app><lem>&iacute;ar l&eacute;cud a erraid &uacute;ad</lem><rdg wit="H">iar lecun a eri uada</rdg><rdg wit="N">iar leccad a arad uad</rdg></app> &ampersir; ingen &iacute;ar nd&eacute;nam mn&aacute; d&iacute;</p>

<p n="234">Cetharda <app><lem>forn&aacute; b&iacute;</lem><rdg wit="BM">fornach bi</rdg></app> cosc <app><lem>n&oacute;</lem><rdg wit="BM">n&aacute;</rdg></app> r&iacute;agail .i. gilla sacairt &ampersir; c&uacute; muill-e&oacute;rach &ampersir; mac bantrebthaige &ampersir; gamain <app><lem>gamnaige</lem><rdg wit="M">gamnaidhe</rdg></app>.</p>

<p n="235">Tr&iacute; h&uacute;ais d&oacute;ib: dul ar r&iacute;g n&oacute; &uacute;asal <app><lem>nemid</lem><rdg wit="N">n<ex>em</ex>i</rdg></app>, ar <app><lem>is lethiu</lem><rdg wit="L">it lethai</rdg><rdg wit="N">is lethe</rdg></app> enech r&iacute;g <app><lem>aidbriud</lem><rdg wit="N">aidbriu</rdg></app>; dul fri cath, ar n&iacute; <app><lem>t&uacute;alaing</lem><rdg wit="N">glinde</rdg></app> nech <app><lem>glinni</lem><rdg wit="N">glinde</rdg></app> fri cath <app><lem>acht r&iacute;g lasmb&iacute;at</lem><rdg wit="N">acht nech laisimbiad</rdg></app> secht t&uacute;atha <app><lem>foa m&aacute;m</lem><rdg wit="N">fo mam<ex>m</ex>i</rdg><rdg wit="S">fo mhamus</rdg></app>; dul fri <app><lem>cim-midecht acht nech lasa mb&iacute; mug d&oacute;er</lem><rdg wit="N">cimbidheacht acht nech lasambiad mogh daor dil<ex>es</ex></rdg></app>. Secht n-aurgarta d&oacute;ib : dul ar deoraid, ar dr&uacute;th &ampersir; ar <app><lem>d&aacute;sachtach</lem><rdg wit="N">dasachtaig</rdg></app>, ar d&iacute;araig, ar angar, ar &eacute;conn, ar essconn. <app><lem>Imnedach da<ex>no</ex> cach r&aacute;th</lem><rdg wit="N">imnedach do<ex>no</ex> cech raith</rdg><rdg wit="L">imn&iacute; da<ex>no</ex> cach r&aacute;th</rdg></app>, ar is &eacute;cen d&iacute; <app><lem>d&iacute;anapud</lem><rdg wit="N">dianapad</rdg></app> im cach ngell <app><lem>dob<ex>eir</ex></lem><rdg wit="N">dobeir</rdg><rdg wit="O">Z</rdg></app>, aill riam, aill &iacute;arum.</p>

<p n="236">Tr&iacute; hamra Glinne Dall&aacute;in i t&iacute;r Eogain: torcc Dromma Leithe, is <app><lem>ass rochin</lem><rdg wit="N">as as rocin</rdg></app> &ampersir; is d&oacute;-side <app><lem>for&fdot;&eacute;imid</lem><rdg wit="N">forfeimdi</rdg></app> Finn n&iacute;, co torchair im<app><lem>Maig Lii</lem><rdg wit="N">Muig Hi</rdg><rdg wit="H.1.15">Muig Hith</rdg><rdg wit="S">Maig H&iacute;</rdg></app> la aithech b&uacute;i hic t&iacute;rad, ut dixit Finn: N&iacute; <app><lem>mad biadsam</lem><rdg wit="N">ma biasam</rdg></app> ar cono. n&iacute; <app><lem>mad r&iacute;adsam ar n-echa</lem><rdg wit="N">ma riadsim ar n-eacha</rdg><rdg wit="L">mad ricsam andechi</rdg></app> tan is aithech&aacute;n &aacute;tha. romarb torcc Dromma <app><lem>Letha</lem><rdg wit="N">L<ex>et</ex>h&aelig;</rdg><rdg wit="L">Leithi</rdg></app>. M&iacute;l Leittreach Dall&aacute;in, cenn duine fair, d&eacute;nam builc gobann olchena .i. ech usci rob&oacute;i isind loch i t&oacute;eb na cille, <app><lem>is h&eacute; doch&uacute;aid</lem><rdg wit="N">ase docoid</rdg></app> ar ingin in t&sdot;acairt co ndergene in m&iacute;l <app><lem>frie</lem><rdg wit="N">fria</rdg></app>. Dam Dili in tres ingnad. <app><lem>Asind</lem><rdg wit="N">isin</rdg></app> loch c&eacute;tna t&aacute;inic a athair co ndechaid for boin do b&uacute;aib in brugad rob&oacute;i i fail na cille, <app><lem>co ndeirgenai in dam de</lem><rdg wit="N">co nderrna an dam fria</rdg><rdg wit="S">co ndeirgenai in dam de</rdg></app>.</p>

<pb n="32">

<p n="237">Tr&iacute; hamra Connacht: lige n&Eacute;othaili 'na thr&aacute;cht. <app><lem>Comard h&eacute; frisin tr&aacute;cht</lem><rdg wit="N">comaird i frisin lan</rdg></app>. Intan atraig in muir, comard h&eacute; fria l&aacute;n. Dirna &lpar;.i. cloch&rpar; in Dagdai, <app><lem>cia fochertar im-muir cia berthair</lem><rdg wit="N">cia focerda a muir no cia bert<ex>ar</ex></rdg><rdg wit="S">cia focearta im-muir, cia beirthear</rdg></app>, <app><lem>hi tech fo glass</lem><rdg wit="S">hi tech fo glass no do theine</rdg></app>, <app><lem>dodeime a tiprait oca mb&iacute;</lem><rdg wit="S">dogeibther occan tiprait oca mb&iacute;</rdg><rdg wit="N"><hi rend="ital">no</hi> do <hi rend="ital">no</hi> deime dogeibt<ex>er</ex> a tibr<ex>aid</ex> oca mbid</rdg><rdg wit="L">do <hi rend="ital">n&eacute;</hi> todeime</rdg></app>; In d&aacute; <app><lem>chorr</lem><rdg wit="N">corr</rdg><rdg wit="L">chuirr</rdg></app> i 
n-Inis <app><lem>Cathaig</lem><rdg wit="N">Ceitig</rdg></app>, nocha <app><lem>l&eacute;gat</lem><rdg wit="N">legitt</rdg></app> corra aili leo inna n-insi &ampersir; t&eacute;it in banchorr isin fairrgi s&iacute;ar<app><lem>do duth</lem><rdg wit="N">do doich</rdg></app>, co t&oacute;et cona <app><lem>heis&iacute;nib essi &ampersir; nocon fagbat</lem><rdg wit="N">heisenaib eisib &ampersir; nochan fagbuid</rdg></app> curaig <app><lem>eolus</lem><rdg wit="L">[om.]</rdg></app> cia <app><lem>airm in doithi</lem><rdg wit="N">hairm in doich</rdg></app>.</p>

<p n="238"><app><lem>Tr&iacute; luchra ata mesa: luchra tuinde, luchra mn&aacute; b&oacute;ithe, luchra con fol&eacute;imnige</lem><rdg wit="LHBM">[om.]</rdg><rdg wit="H1">Tr&iacute; luchra ata mesa: luchra duinde, luchra mn&aacute; b&oacute;ithe, luchra con fol&eacute;imnige</rdg><rdg wit="H1">Tr&iacute; luchra ata mesa: luchra tuinde, luchra mn&aacute; b&oacute;ithe, luchra con foleimnigh</rdg></app>.</p>

<p n="239">Cisne <app><lem>tr&iacute;</lem><rdg wit="N">a tri</rdg></app> ana soitcedach&quest; N&iacute; handsa s&oacute;n. Immarchor erlam, cuirm cen &aacute;rus, cummairce for s&eacute;t.</p>

<p n="240">Tr&iacute; maic beres genas do g&aacute;is: gal, gart, gaire.</p>

<p n="241">Tr&iacute; airfite d&aacute;la: <app><lem>dr&uacute;th</lem><rdg wit="H1">druith</rdg></app>, fuirsire, oirce.</p>

<p n="242">Tr&iacute; <app><lem>ata</lem><rdg wit="H1">adda</rdg></app> ferr do &fdot;laith: f&iacute;r, s&iacute;th, sl&oacute;g.</p>

<p n="243">Tr&iacute; <app><lem>ata</lem><rdg wit="H1">adda</rdg><rdg wit="N">ada</rdg></app> mesa do &fdot;laith: l&eacute;n, brath, m&iacute;airle.</p>

<p n="244">Ceithre b&aacute;is breithe: a breith i ng&oacute;, a breith cen <app><lem>d&iacute;lse</lem><rdg wit="H1">dilse</rdg><rdg wit="N">disliu</rdg></app>, a breith cen ailig, a breith cen forus.</p>

<p n="245"><app><lem>Tr&iacute;</lem><rdg wit="N">a tri</rdg></app> adcoillet g&aacute;is: <app><lem>anfis</lem><rdg wit="H1">ainbhfes</rdg></app>, <app><lem>doas</lem><rdg wit="H1">duas</rdg></app>, d&iacute;chuimne.</p>

<p n="246">Tr&iacute; muime <app><lem>ordain</lem><rdg wit="H1">ordan</rdg></app>: delb <app><lem>ch&aacute;in</lem><rdg wit="H1">chaoin</rdg></app>, cuimne maith, creisine.</p>

<p n="247">Tr&iacute; muime menman: <app><lem>sotla</lem><rdg wit="M">socla .i. sochl&uacute;</rdg></app>, suirge, mesce.</p>

<p n="248">Cetheora miscne flatha: .i. fer b&aacute;eth utmall, fer d&oacute;er d&iacute;m&aacute;in, fer g&uacute;ach esindraic, fer labor d&iacute;sceoil; ar n&iacute; tabair labrai acht do chethrur: .i. fer cerda fri h&aacute;ir &ampersir; molad, fer coimgni cuimnech fri haisn&eacute;is &ampersir; sc&eacute;lugud, brethem fri bretha, sencha fri senchas.</p>

<p n="249">Tr&iacute; dorcha in betha: aithne, r&aacute;thaiges, altrom.</p>

<pb n="34">

<p n="250">Tr&iacute; <app><lem>urgarta</lem><rdg wit="N2">haurgartho</rdg><rdg wit="HM">hurgairt</rdg><rdg wit="H2">hurghairrthe</rdg></app> b&iacute;d: a chaithem cen altugud, a chaithem <app><lem>d'&eacute;is &oacute;iged</lem><rdg wit="H">d'aithli aidead</rdg></app>, a chaithem r&eacute;na thr&aacute;th <app><lem>c&oacute;ir</lem><rdg wit="NH2">[om.]</rdg><rdg wit="M">iarna coir</rdg></app>.</p>

<p n="251">Cetheora aipgitre g&aacute;ise: ainmne, <app><lem>somnathe, sobraid<sup resp="KM">e</sup></lem><rdg wit="H2">somna sobraicch</rdg></app>, <app><lem>sothnges</lem><rdg wit="N">sob&eacute;s</rdg><rdg wit="H2">soingthes</rdg></app>; ar is g&aacute;eth cach ainmnetach &ampersir; s&aacute;i cach <app><lem>somnath</lem><rdg wit="H2">somnoigh</rdg></app>, <app><lem>fairsing</lem><rdg wit="H2">fairsigh <sup resp="KM">leg. farsing</sup> .i. sgaoiltech</rdg></app> cach sobraid, sochoisc cach sothengtha.</p>

<p n="252">Cetheora aipgitre b&aacute;ise: b&aacute;ithe, condailbe, imresan, doingthe.</p>

<p n="253">Teora s&iacute;rechta flatha: cuirmthech cen aisn&eacute;is, buiden cen <app><lem>erdonail</lem><rdg wit="N">airdanail</rdg><rdg wit="N1">erdanail</rdg></app>, d&iacute;rim cen chona.</p>

<p n="254"><app><lem>Tr&iacute; indchoisc ordain</lem><rdg wit="M">a tri ina coisceadh ordan</rdg></app> do duine: .i. sodelb, s&aacute;ire, <app><lem>sulbaire</lem><rdg wit="H">suirbire</rdg></app>.</p>

<p n="255">Tr&iacute; g&uacute;ala <app><lem>don&aacute;</lem><rdg wit="H">dana</rdg></app> fess <app><lem>fudomain</lem><rdg wit="M">fodhomain</rdg></app>: g&uacute;ala flatha, g&uacute;ala ecalse, g&uacute;ala nemid filed.</p>

<p n="256">Tr&iacute; f&eacute;ich <app><lem>nach dlegar faill</lem><rdg wit="M">nat eple faill</rdg></app>: f&eacute;ich th&iacute;re, duilgine <app><lem>achaid</lem><rdg wit="M">aichid</rdg></app>, <app><lem>argius</lem><rdg wit="H">argui<ex>us</ex></rdg></app> aiste.</p></div1></div0></body></text></TEI.2>
