Tá neascacha don láithreán so i mbun an leathanaigh

Cruinneas na Gaeilge - Na Díochlaonta

An Tuiseal Ginideach

Bíonn tuiseal ginideach i ndiaidh:

réamhfhocal comhshuite
réamhfhocail shimplí áirithe
ainm briathartha
ainmfhocal eile

Samplaí

i ndiaidh, tar éis, os cionn, de bharr, le hais, in aice etc
timpeall, trasna, chun, cois, dála
ag briseadh, ag déanamh 7rl
Meiriceá Láir, culaith shagairt, obair mhúinteora, tigh ósta, siopa éadaigh

Na Díochlaonta

Insíonn na díochlaonta dhúinn cad é an tuiseal ginideach atá ag ainmfhocal

Díochlaonadh 1

Ainmfhocail fhirinscneacha; deintear an tuiseal ginideach le caolú deiridh, .i. an litir i a chur i ndiaidh an ghuta dheireanaigh

Samplaí

an capall = the horse
eireaball an chapaill = the horse's tail

Díochlaonadh 2

Ainmfhocail bhaininscneacha; deintear an tuiseal ginideach trí e a chur leis an bhfocal

Samplaí

an pháirc= the field
geata na páirce = the gate of the field

Má tá deireadh leathan ag an bhfocal .i. más a, o, nó u (nó á, ó nó ú) an guta déanach ann caithfear an deireadh a chaolú chomh maith .i. i a chur i ndiaidh an ghuta dheireanaigh sara gcuirfear -e leis

Samplaí

an bhróg = the shoe
bonn na bróige= the sole of the shoe

Díochlaonadh 3

Ainmfhocail fhirinsnceacha agus bhaininscneacha; deintear an tuiseal ginideach trí a a chur leis an bhfocal

Samplaí

an feirmeoir = the farmer
talamh an fheirmeora = the farmer's land

Más caol do dheireadh an fhocail caithfear é a leathnú mar a deineadh sa tsampla so trí i a bhaint amach roimh an gconsan deireanach sara gcuirfear a leis

Sampla d'Ainmfhocal Bhaininscneach

an fhuil = the blood
ag dortadh na fola = spilling the blood (focal ar fhocal: at the spilling of the blood)

Díochlaonadh 4

Ainmfhocail fhirinscneacha agus bhaininscneacha; mar a chéile an tuiseal ainmneach agus an tuiseal ginideach acu,

Samplaí

an geata = the gate
bolta an gheata = the bolt of the gate
an tsaoirse = the freedom
bua na saoirse = the gift of (the) freedom

Díochlaonadh 5

Ainmfhocail bhaininscneacha agus roinnt bheagáin fhocal firinscneach; críochnaíonn an tuiseal ginideach ar chonsan leathan, -(a)n, -(a)d, -(e)ach, nó leathnaítear pé consan atá ann .i. baintear amach an i deireanach sa bhfocal chun an ginideach a dhéanamh

Samplaí Breise

Díochlaonadh 1

Ainmfhocail Fhirinscneacha

uatha	iolra
an crann fén gcrann barr an chrainn	na crainn fé (s)na crainn barraí na gcrann
an t-úll ar an úll ag ithe an úill	na húlla ar na húlla ag ithe na n-úll
an ceol leis an gceol ag seinnt an cheoil	na ceolta (sí) leis na ceolta de dheasca na gceolta
an glór (bodhar) ag an nglór ag déanamh an ghlóir	na glórtha leis na glórtha ag déanamh na nglórtha
an bealach ar an mbealach i lár an bhealaigh	na bealaí ar na bealaí ag cáineadh na mbealaí sin
an cogadh ón gcogadh i rith an chogaidh	na cogaí ar na cogaí le linn na gcogaí
an leigheas ar an leigheas ag moladh an leighis	na leigheasanna ar na leigheasanna de bharr na leigheasanna
an saghas leis an saghas ag ceannach an tsaghais sin	na saghsanna leis na saghsanna de dheasca na saghsanna

Díochlaonadh 2

Ainmfhocail Bhaininscneacha

uatha	iolra
an bhróg ar an mbróig bonn na bróige	na bróga ar na bróga boinn na mbróg
an fhuinneog tríd an bhfuinneo(i)g gloine na fuinneoige	na fuinneoga trí (s)na fuinneoga briseadh na bhfuinneog
an chlann leis an gclann i dtaobh na clainne	na clanna leis na clanna i dtaobh na gclann
an chailleach leis an gcailleach tigh na caillí	na cailleacha leis na cailleacha tithe na gcailleach
an scornach fén scornach úll na scornaí	na scornacha fé (s)na scornacha timpeall na scornach
an sceach ar an sceach ag dó na sceiche	na sceacha ar na sceacha ag dó na sceach
an speal leis an speal crann na speile	na speala leis na speala lucht na speal
an chearc ag an gcearc ubh na circe	na cearca ag na cearca uibhe na gcearc
an mhaighdean ón maighdean máthair na maighdine	na maighdeana ó (s)na maighdeana máithreacha na maighdean

Tugtar fé ndeara

an obair > ag déanamh na hoibre
an phaidir > ag rá na paidre
an mheitheal > i gceann na meithle
an phian > de dheasca na péine, na pianta

Díochlaonadh 3

Firinscneach

-(e)acht, -cht

(Aon tsiolla amháin, m. sh: an reacht, an fuacht, lacht, leacht, locht, smacht, ucht)

uatha	iolra
an ceacht ag an gceacht deireadh an cheachta	na ceachtanna ag na ceachtanna de bharr na gceachtanna

Baininscneach

-(e)acht

(Déshiollach, ilshiollach, m. sh: an aidiacht, an bheannacht, an chuallacht)

uatha	iolra
an iarracht leis an iarracht de bharr na hiarrachta	na hiarrachtaí leis na hiarrachtaí de bharr na n-iarrachtaí

-íocht

(M. sh: litríocht, polaitíocht, ríocht)

an fhilíocht
ar an bhfilíocht
ag scríobh na filíochta

Athrú sa ghuta

uatha	iolra
an greim ag an ngreim ag breith an ghreama	na greamanna ag na greamanna ag breith na ngreamanna

Nótaí

an lios > timpeall an leasa
an mhil > blas na meala
an fhuil > dath na fola
an mhuir > cois na mara

-éi- > -éa-

uatha	iolra
an siúinéir ón siúinéir obair an tsiúinéara	na siúinéirí ó (s)na siúinéirí ceard na siúinéirí

Díochlaonadh 4

Firinscneach

uatha	iolra
an baile ar an mbaile in aice an bhaile	na bailte, bailtíocha ar na bailte, bailtíocha ar fuaid na mbailte
an t-ainmhí ag faire ar an ainmhí ag fiach an ainmhí	na hainmhithe ar na hainmhithe ag fiach na n-ainmhithe
an t-uncail ag caint leis an uncail ag moladh an uncail	na huncailí leis na huncailí ag moladh na n-uncailí

Baininscneach

an chuma ar an gcuma de bharr na cuma	na cumaí éagsúla go ndeintear é ar na cumaí de bharr na gcumaí
an aiste ag obair ar an aiste ag scríobh na haiste	na haistí ar na haistí ag scríobh na n-aistí

Díochlaonadh 5

an bheoir (bain.) sásta leis an mbeoir ag ól na beorach	na beoracha nua ag súil leis na beoracha nua ag moladh na mbeoracha nua
an chathair (bain.) tríd an gcathair lár na cathrach	na cathracha trí (s)na cathracha muintir na gcathracha
an cara (fir.) ón gcara tigh an charad	na cairde ó (s)na cairde cúnamh na gcairde a bhí acu
an bhráid (bain.) slabhra ar an mbráid aici poll na brád
an phearsa (bain.) tábhacht leis an bpearsa aonair tábhacht na pearsan	na pearsain / na pearsana leis na pearsain / pearsana ag moladh na bpearsan / bpearsana
Alba (bain.) In Albain Muintir na hAlban
Éire (bain.) In Éirinn Muintir na hÉireann
An t-athair (fir.) Leis an athair Feirm an athar
An mháthair (bain.) Leis an máthair Nádúr na máthar

Ainmfhocail Mhírialta

Bean: Ginideach uatha: scéimh na mná; Ainmneach iolra: na mná; Ginideach iolra: cearta na mban; Ginideach iolra: ag cáineadh na mban
Deirfiúr: Ginideach uatha: fear na deirféar is sine; Ainmneach iolra: na deirfiúracha / na deirféaracha; Ginideach iolra: tuairim na ndeirfiúracha na ndeirféaracha
Leaba: Ginideach uatha: cnaiste na leapa; Ainmneach iolra: na leapacha; Ginideach iolra: ag díol na leapacha
An mhí: Ginideach uatha: lár na míosa; Ainmneach iolra: na míonna; Ginideach iolra: ar feadh na míonna
An olann: Ginideach uatha: ag ceannach na holla; Ainmneach iolra: na holanna; Ginideach iolra: ag ceannach na n-olann
An talamh: Ginideach uatha: ag treabhadh na talún; Ainmneach iolra: tailte, na talúintí; Ginideach iolra: ag díol na dtailte / ag díol na dtalúintí
Dia: Ginideach uatha: ag moladh Dé; Ainmneach iolra: na déithe; Ginideach iolra: ag moladh na ndéithe
Lá: Ginideach uatha: i lár an lae; Ainmneach uatha: laethanta; Ginideach iolra: ainmneacha na laethanta
Deoch: Ginideach uatha: ag ól na dí; Ainmneach uatha: na deochanna; Ginideach iolra: ag ól na ndeochanna

Ainmneacha Briathartha ag Críochnú ar -adh, -ú

An scrúdú: Ginideach uatha: páipéirí an scrúdaithe; Ainmneach iolra: na scrúduithe; Ginideach iolra: ag déanamh na scrúduithe; X: lucht scrúdaithe tiomána
An moladh: Ginideach uatha: as ucht an mholta; Ginideach uatha: litir mholta; Ginideach uatha: lucht molta na daíochta; Ainmneach iolra: na moltaí; Ginideach iolra: de bharr na moltaí
Caitheamh: Ginideach uatha: de dheasca an chaithimh; ach: lucht caite airgid
Cúnamh: Ginideach uatha: ag tabhairt cúnaimh dó; ach: tabhair lámh chúnta dhom

Tuiseal Gairmeach

Fir: a Sheáin; a Pheadair; a Mhichíl; a Dhonncha; a fhir mhaith; a dhuine uasail; a mhic mo chroí; a chathaoirligh
Mná: a Shiobhán; a Mháiréad; a Shadhbh; a Mháire; a Shíle; a bhean mhaith; a bhean uasal; a chailleach chrón; a iníon ó; a dheirfiúr dhílis óg
Téarmaí Ceana: a stór; a chumann
Slua-ainm: a phobal Dé

Cruinneas na Gaeilge - Na Díochlaonta

An Tuiseal Ginideach

Samplaí

Na Díochlaonta

Díochlaonadh 1

Samplaí

Díochlaonadh 2

Samplaí

Samplaí

Díochlaonadh 3

Samplaí

Sampla d'Ainmfhocal Bhaininscneach

Díochlaonadh 4

Samplaí

Díochlaonadh 5

Samplaí Breise

Díochlaonadh 1

Ainmfhocail Fhirinscneacha

Díochlaonadh 2

Ainmfhocail Bhaininscneacha

Tugtar fé ndeara

Díochlaonadh 3

Firinscneach

-(e)acht, -cht

Baininscneach

-(e)acht

-íocht

Athrú sa ghuta

Nótaí

-éi- > -éa-

Díochlaonadh 4

Firinscneach

Baininscneach

Díochlaonadh 5

Ainmfhocail Mhírialta

Ainmneacha Briathartha ag Críochnú ar -adh, -ú

Tuiseal Gairmeach

Neascleanúint

Cáipéasaí